III CZP 93/12

Sygn. akt III CZP 93/12 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 20 grudnia 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący) 
SSN Krzysztof Pietrzykowski 
SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca) 
 
 
 
w sprawie z powództwa R. R. 
przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A. w W. 
o zapłatę, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 20 grudnia 2012 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Apelacyjny  
postanowieniem z dnia 19 września 2012 r.,  
 
 
„Czy w świetle art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. 
o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu 
Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych 
(Dz.U. z 2003 r., Nr 124, poz. 1152 ze zm.) - w brzmieniu 
obowiązującym przed 11 lutego 2012 r., zakład ubezpieczeń ponosi 
wobec najbliższych członków rodziny zmarłego odpowiedzialność 
gwarancyjną za doznaną krzywdę, na podstawie art. 448 k.c. 
w związku z art. 24 § 1 k.c.?” 
 
 
 
podjął uchwałę: 

 
2 
 
Artykuł 34 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. 
o     ubezpieczeniach 
obowiązkowych, 
Ubezpieczeniowym 
Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli 
Komunikacyjnych (Dz. U. Nr 124, poz. 1152 ze zm.) - w brzmieniu 
sprzed dnia 11 lutego 2012 r. - nie wyłączał z zakresu ochrony 
ubezpieczeniowej zadośćuczynienia za krzywdę osoby, wobec 
której ubezpieczony ponosił odpowiedzialność na podstawie art. 
448 k.c. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
3 
Uzasadnienie 
 
 
 
Wyrokiem z dnia 19 stycznia 2012 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo w 
części dotyczącej roszczenia o zasądzenie zadośćuczynienia za krzywdę, której 
powódka doznała na skutek śmierci syna w wypadku komunikacyjnym. Sąd nie 
podzielił stanowiska powódki, że najbliższy członek rodziny osoby, która poniosła 
śmierć na skutek wypadku komunikacyjnego przed dniem 3 sierpnia 2008 r., może 
domagać się od ubezpieczyciela – na podstawie art. 448 w związku z art. 23 i art. 
24 k.c. – zadośćuczynienia z tytułu naruszenia dobra osobistego w postaci więzi 
rodzinnej. Uznał bowiem, że zgodnie z art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. 
o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i 
Polskim Biurze Ubezpieczeń Komunikacyjnych (Dz. U. Nr 124, poz. 1152 ze zm.; 
dalej: „u.u.o.”), w brzmieniu sprzed dnia 11 lutego 2012 r., odpowiedzialność 
ubezpieczyciela z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy 
pojazdów mechanicznym nie obejmowała spornego roszczenia.  
 
Rozpoznając apelację powódki, Sąd Apelacyjny przedstawił – na podstawie 
art. 390 § 1 k.p.c. – przytoczone na wstępnie zagadnienie prawne.  
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
 
Przedstawione 
do 
rozstrzygnięcia 
zagadnienie 
prawne 
dotyczy 
odpowiedzialności ubezpieczyciela z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności 
cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody wyrządzone w związku 
z  ruchem tych pojazdów. Wynikająca z art. 822 k.c. istota takiego ubezpieczenia 
polega na tym, że ubezpieczyciel naprawia – zamiast ubezpieczającego albo 
ubezpieczonego – określone w umowie ubezpieczenia szkody wyrządzone osobom 
trzecim, jeżeli wobec nich odpowiedzialność za szkodę ponosi ubezpieczający albo 
ubezpieczony. Zakres odpowiedzialności ubezpieczającego albo ubezpieczonego 
wyznacza co do zasady, akcesoryjny w stosunku do tej odpowiedzialności, zakres 
odpowiedzialności ubezpieczyciela z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności 
cywilnej (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2007 r., III CZP 
146/06, OSNC 2007, nr 11, poz. 161). Z tego względu rozstrzygnięcie, czy 
odpowiedzialność ubezpieczyciela obejmowała także przyznanie na podstawie art. 
art. 448 k.c. zadośćuczynienie za  krzywdę doznaną przez osoby bliskie zmarłego 

 
4 
powinno być poprzedzone ustaleniem, że odpowiedzialność za tę krzywdę ponosi 
ubezpieczający albo ubezpieczony.  
 
Obecny kształt przewidzianemu w art. 448 k.c. zadośćuczynieniu za krzywdę 
wyrządzoną naruszeniem dobra osobistego nadała ustawa z dnia 23 sierpnia 
1996 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 114, poz. 542; dalej: „ustawa 
nowelizująca z 1996 r.”), która weszła w życie z dniem 28 grudnia 1996 r. (art. 4 
ustawy nowelizującej z 1996 r.). Znowelizowany art. 448 k.c. nie przesądził jednak 
wątpliwości, czy można na jego podstawie dochodzić zadośćuczynienia za krzywdę 
spowodowaną śmiercią osoby bliskiej. W Kodeksie cywilnym nie było jeszcze 
odpowiednika art. 166 k.z., przewidującego możliwość przyznania najbliższym 
członkom rodziny zmarłego stosownej sumy pieniężnej jako zadośćuczynienia 
za  doznaną przez nich krzywdę moralną. W art. 446 § 3 k.c. przewidziano 
natomiast jedynie możliwość przyznania najbliższym członkom rodziny zmarłego 
stosownego odszkodowania, jeżeli wskutek śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie 
ich sytuacji życiowej. W judykaturze dotyczącej tego przepisu ostatecznie – po 
okresie niejednolitych i zmiennych orzeczeń – przeważyło stanowisko, że 
roszczenie oparte na art. 446 § 3 k.c. ma charakter mieszany, kompensujący nie 
tylko szkodę majątkową, ale także ściśle związany z nią uszczerbek niemajątkowy, 
wyrażający się w znacznym pogorszeniu sytuacji życiowej poszkodowanego 
(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2007 r., IV CSK 192/07, 
OSNC-ZD 2008, z. C, poz. 88, z dnia 15 października 2002 r., II CKN 985/00, 
z dnia 25 lutego 2004 r., II CK 17/03, z dnia 30 czerwca 2004 r., IV CK 445/03, 
z dnia 22 lipca 2004 r., II CK 479/03 i z dnia 16 kwietnia 2008 r., V CSK 544/07, 
niepubl.). Art. 446 § 3 k.c. nie był jednak stosowany – co należy podkreślić – jako 
podstawa do kompensowania samej tylko krzywdy, spowodowanej śmiercią 
najbliższego członka rodziny. 
 
Ustawą z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz 
niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 731; dalej: „ustawa nowelizująca 
z  2008 r.), która weszła w życie z dniem 3 sierpnia 2008 r. (art. 5 ustawy 
nowelizującej z 2008 r.), dodano do art. 446 k.c. paragraf czwarty, stanowiący, że 
sąd może także przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego odpowiednią 
sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Po tej zmianie 

 
5 
stanu prawnego kontrowersję wywołała kwestia, czy znowelizowany art. 448 k.c. 
mógł 
stanowić 
podstawę 
do 
przyznania 
osobom 
najbliższym 
zmarłego 
zadośćuczynienia za krzywdę przed wejściem w życie art. 446 § 4 k.c. 
Rozstrzygniecie tego sporu wymagało określenia dobra osobistego naruszonego 
przez sprawcę śmierci osoby bliskiej. Odstępując od ujmowania krzywdy jako 
cierpienia spowodowanego stratą osoby bliskiej, w nowszym orzecznictwie przyjęto 
koncepcję odrębnego dobra osobistego w postaci szczególnej emocjonalnej więzi 
rodzinnej, podlegającego ochronie na podstawie art. 23, art. 24 i art. 448 k.c. 
Obecnie w orzecznictwie Sądu Najwyższego jest ugruntowane jednolite 
stanowisko, że spowodowanie śmierci osoby bliskiej może stanowić naruszenie 
dobra osobistego członków rodziny zmarłego w postaci szczególnej więzi rodzinnej 
i uzasadniać przyznanie im zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c., jeżeli 
śmierć nastąpiła na skutek deliktu przed dniem 3 sierpnia 2008 r. (por. uchwały 
Sądu Najwyższego: z dnia 22 października 2010 r., III CZP 76/10, OSNC-ZD 2011, 
z. B, poz. 42 i z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP 32/11, OSNC 2012, nr 1 poz. 10 oraz 
wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 14 stycznia 2010 r., IV CSK 307/09, OSNC-ZD 
2010, z. C, poz. 91, z dnia 25 maja 2011, II CSK 537/10, niepubl., z dnia 
10 listopada 2010 r., z dnia 11 maja 2011 r., I CSK 621/10 i z dnia 15 marca 
2012 r., I CSK 314/11, niepubl.) Należy podkreślić, że wszystkie przytoczone 
orzeczenia zostały wydane w sprawach, w których roszczenia z tytułu 
ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej były bezpośrednio dochodzone od 
ubezpieczycieli. Sąd Najwyższy w żadnym z nich nie dopatrzył się podstaw do 
zakwestionowania zasady, że zakres odpowiedzialności ubezpieczycieli odpowiada 
zakresowi odpowiedzialności ubezpieczonych. W wyroku z dnia 2 grudnia 2009 r., 
I CSK 149/09 (niepubl.) Sąd Najwyższy wprost stwierdził, że nie podziela 
zapatrywania, 
że 
ubezpieczenie 
odpowiedzialności cywilnej 
nie 
obejmuje 
odpowiedzialności za spowodowane śmiercią syna w wypadku komunikacyjnym 
w  dniu 26 grudnia 2006 r. naruszenie dobra osobistego ojca w postaci utraty relacji 
między ojcem a synem.  
 
Z ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego, obejmującego zarówno 
uchwały, jak i wyroki wydane w sprawach, w których bezpośrednio pozywano 
ubezpieczycieli zobowiązanych do odszkodowania w związku ze zdarzeniem 

 
6 
objętym umową ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, wynika, że Sąd 
Najwyższy pośrednio, lecz bez wątpliwości i konsekwentnie uznawał, iż umowa 
ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za 
szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów obejmuje także 
zadośćuczynienie za krzywdę osoby, wobec której ubezpieczony ponosił 
odpowiedzialność na podstawie art. 448 k.c. Nie ma podstaw do odstąpienia od tej 
linii orzecznictwa Sądu Najwyższego, dominującej także w orzecznictwie sądów 
powszechnych. Nie można  dopatrywać się ich zwłaszcza w nowelizacji art. 34 ust. 
1 u.u.o., dokonanej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r., o zmianie ustawy 
o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym 
i  Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. Nr 205, poz. 1210; 
dalej: „ustawa nowelizacyjna z 2011 r.”), która weszła w życie z dniem 11 lutego 
2012 r. (art. 11 ustawy nowelizacyjnej z 2011 r.), stanowiącej zasadnicze – 
w   ocenie 
Sądu 
odwoławczego 
– 
źródło 
wątpliwości 
uzasadniających 
przedstawienie rozstrzyganego zagadnienia prawnego. 
 
Art. 34 ust. 1 u.u.o. w brzmieniu sprzed dnia 11 lutego 2012 r. stanowił, że 
z   ubezpieczenia 
OC 
posiadaczy 
pojazdów 
mechanicznych 
przysługuje 
odszkodowanie, jeżeli posiadacz lub kierujący pojazdem mechanicznym są 
obowiązani do odszkodowania za wyrządzoną w związku z ruchem tego pojazdu 
szkodę, której następstwem jest śmierć, uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia bądź 
utrata, zniszczenie lub uszkodzenie mienia. Dokonana ustawą nowelizacyjną 
z  2011 r. zmiana tego przepisu polegała na zastąpieniu użytego w nim zwrotu 
„szkodę, której następstwem jest” zwrotem „szkodę, będącą następstwem”. Dopiero 
znowelizowany art. 34 ust. 1 u.u.o. stanowi – zdaniem Sądu Apelacyjnego – 
podstawę do objęcia ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej posiadaczy 
pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów 
także zadośćuczynienia za krzywdę osoby, wobec której ubezpieczony ponosi 
odpowiedzialność na podstawie art. 448 k.c., gdyż w jego nowym brzmieniu 
„jest już wyraźnie mowa o naprawieniu szkody, będącej następstwem śmierci”.  
 
Art. 34 ust. 1 u.u.o. w brzmieniu sprzed dnia 11 lutego 2012 r. był 
przedmiotem wykładni w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W uchwale składu 
siedmiu sędziów z dnia 22 kwietnia 2005 r. III CZP 99/04 (OSNC 2005, nr 10, poz. 

 
7 
166) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że wynikające z niego uprawnie osoby trzeciej do 
żądania od ubezpieczyciela odszkodowania z tytułu ubezpieczenia pojazdu 
mechanicznego powstaje wówczas, gdy posiadacz lub kierujący pojazdem 
mechanicznym są zobowiązani zgodnie z przepisami prawa cywilnego do 
odszkodowania za szkodę wyrządzoną w związku z ruchem tego pojazdu. Przepis 
ten posługuje się pojęciem szkody szeroko rozumianej, obejmującej zarówno 
uszczerbek majątkowy, jak i niemajątkowy. Zawarta w nim regulacja jest wyrazem 
woli ustawodawcy zapewnienia osobie trzeciej możliwie pełnej kompensaty szkody 
wyrządzonej w związku z ruchem pojazdu mechanicznego.  
 
Mając na względzie tak rozumiany art. 34 ust. 1 w brzmieniu sprzed dnia 
11  lutego 2012 r., nie ma podstaw do podzielania zapatrywania, że wyłącza on 
z  zakresu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej zadośćuczynienie za krzywdę 
osoby, wobec której ubezpieczony ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 448 
k.c. Takie ograniczenie wymagałoby bowiem wyraźnej podstawy prawnej. 
Tymczasem przewidziane w art. 38 u.u.o. wyłączenia odpowiedzialności 
ubezpieczyciela dotyczą szkody majątkowej i – jak wyjaśniono w orzecznictwie 
(por. uchwałę Sądu Najwyższego III CZP 146/06) – nie ma podstaw do 
rozciągnięcia tego przepisu na wypadki wyrządzenia szkody niemajątkowej. W tej 
sytuacji, 
za 
przyjętą 
wykładnią 
przemawia 
także 
zasada, 
że 
zakres 
odpowiedzialności ubezpieczonego wobec osoby trzeciej wyznacza zakres 
odpowiedzialności ubezpieczyciela z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności 
cywilnej. Podzielenie odrzuconego zapatrywania doprowadziłoby do naruszającego 
tę 
zasadę 
zróżnicowania 
zakresu 
odpowiedzialności 
ubezpieczonego 
i   ubezpieczyciela. Oznaczałoby też pozbawienie poszkodowanego możliwości 
uzyskana 
zagwarantowanej 
ubezpieczeniem 
odpowiedzialności 
cywilnej, 
z  wyjątkiem wyraźnych wyłączeń, pełnej rekompensaty szkody wyrządzonej 
w  związku z ruchem pojazdu mechanicznego. Zadośćuczynienie przyznawane na 
podstawie art. 448 k.c. kompensuje bowiem – zgodnie z przytoczonym wyżej 
orzecznictwem Sądu Najwyższego – szkodę niemajątkową (krzywdę), której 
w  związku ze śmiercią spowodowaną ruchem pojazdu mechanicznego doznają 
osoby najbliższe zmarłego na skutek naruszenia ich własnego dobra osobistego 
w  postaci prawa do więzi rodzinnej.  

 
8 
Z porównania treści pierwotnego i zmienionego brzmienia art. 34 ust. 1 u.u.o 
wynika, że celem nowelizacji było usunięcie ewidentnej usterki redakcyjnej. 
Polegała ona na niefortunnym użyciu w pierwotnym przepisie zwrotu „szkodę, której 
następstwem jest”, które spowodowało, że z treści pierwotnego brzmienia przepisu 
wbrew oczywistemu stanowi rzeczy wynikało, iż naprawiana szkoda jest przyczyną 
– zamiast – skutkiem śmierci, uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia bądź też utraty, 
zniszczenia lub uszkodzenia mienia. Zastosowanie w znowelizowanym art. 34 ust. 
1 u.u.o zwrotu „szkodę, będącą następstwem” wyeliminowało tę usterkę. Mając 
zatem na względzie zakres i cel nowelizacji art. 34 u.u.o., nie ma racjonalnych 
powodów, aby dopatrywać się w niej merytorycznej zmiany przepisu i przyjmować, 
że dopiero znowelizowany art. 34 ust. 1 u.u.o. stanowi podstawę do objęcia 
ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej zadośćuczynienia za krzywdę osoby, 
wobec której ubezpieczony ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 448 k.c. Art. 
34 ust. 1 u.u.o. sprzed i po nowelizacji nie różnią się bowiem merytorycznie.  
Za przyjętą wykładnią art. 34 ust. 1 u.u.o. przemawia także rozstrzygnięcie 
zagadnienia prawnego stanowiącego przedmiot uchwały Sądu Najwyższego z dnia 
7 listopada 2012 r., III CZP 67/12 (niepubl.). Dotyczyło ono kwestii, czy na 
podstawie § 10 ust. 1 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 24 marca 2000 r. 
w  sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności 
cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku 
z  ruchem pojazdów (Dz. U. Nr 26, poz. 310 ze zm.; dalej: „rozporządzenie”) 
ubezpieczyciel jest obowiązany do zapłacenia odszkodowania za krzywdę osobie 
trzeciej, wobec której ubezpieczony ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 448 
k.c. Przytoczony § 10 ust. 1 został – po uchyleniu  rozporządzenia – zastąpiony 
przez art. 34 ust. 1 u.u.o. w brzmieniu sprzed dnia 11 lutego 2012 r. Treść obu 
przepisów była identyczna. Rozstrzygając zagadnie prawne, Sąd Najwyższy 
w  przytoczonej uchwale orzekł, że § 10 ust. 1 rozporządzenia nie wyłączał 
z  zakresu ochrony ubezpieczeniowej zadośćuczynienia za krzywdę osoby, wobec 
której ubezpieczony ponosił odpowiedzialność na podstawie art. 448 k.c. 
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.