III CZP 93/10

Uchwała z dnia 17 grudnia 2010 r., III CZP 93/10 
 
Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący) 
Sędzia SN Marta Romańska (sprawozdawca) 
Sędzia SA Anna Kozłowska 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzyciela "B.P." S.A. w B. w 
przedmiocie skargi na czynność komornika, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na 
posiedzeniu jawnym w dniu 17 grudnia 2010 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Sieradzu postanowieniem z dnia 31 maja 
2010 r.: 
"1. Czy za niecelowe w rozumieniu art. 49 ust. 4 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o 
komornikach sądowych i egzekucji (jedn. tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 167, poz. 1191 
ze zm.) jest wszczęcie przez wierzyciela postępowania egzekucyjnego w stosunku 
do nieżyjącego dłużnika; 
2. jeżeli tak, to jaką opłatę egzekucyjną w świetle art. 49 ust. 4 ustawy z 29 
sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji powinien pobrać komornik od 
wierzyciela wszczynającego postępowanie egzekucyjne w stosunku do nieżyjącego 
dłużnika?" 
podjął uchwałę: 
 
Przepis art. 49 ust. 4 w związku z ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. 
o komornikach sądowych i egzekucji (jedn. tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 167, poz. 
1191 ze zm.) w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 24 maja 2007 r. o zmianie 
ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz niektórych innych ustaw 
(Dz.U. Nr 112, poz. 769) nie stanowi podstawy pobrania przez komornika 
opłaty egzekucyjnej od wierzyciela w przypadku umorzenia postępowania 
egzekucyjnego ze względu na brak zdolności sądowej dłużnika (art. 824 § 1 
pkt 2 k.p.c.), który istniał już w chwili złożenia wniosku egzekucyjnego. 
 
Uzasadnienie 
 

Postanowieniem z dnia 31 grudnia 2009 r. komornik przy Sądzie Rejonowym 
w Sieradzu odrzucił wniosek wierzyciela "B.P." S.A. w B. o wszczęcie egzekucji 
przeciwko Ryszardowi L., umorzył postępowanie egzekucyjne w tej sprawie, 
nakazał zwrócić wierzycielowi tytuł wykonawczy oraz obciążył go kosztami 
niecelowego wszczęcia egzekucji w łącznej kwocie 287,93 zł, w tym stosunkową 
opłatą egzekucyjną. 
W skardze na to postanowienie wierzyciel wniósł o jego uchylenie i zarzucił, 
że w razie umorzenia postępowania egzekucyjnego z innych przyczyn niż 
oznaczone w art. 49 ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach 
sądowych i egzekucji (jedn. tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 167, poz. 1191 ze zm. – dalej: 
"u.k.s.e."), komornik nie pobiera opłaty od tej części świadczenia, która nie została 
wyegzekwowana. Skarżący wskazał, że podstawą pobrania opłaty egzekucyjnej nie 
mógł być też art. 49 ust. 4 u.k.s.e. 
Postanowieniem z dnia 6 kwietnia 2010 r. Sąd Rejonowy w Sieradzu oddalił 
skargę, uznając, że art. 49 ust. 4 u.k.s.e. uzasadnia obciążenie wierzyciela opłatą 
stosunkową w sytuacji zaistniałej w rozpoznawanej sprawie. Wierzyciel wszczął 
niecelowo egzekucję, gdyż nie można było jej prowadzić przeciwko dłużnikowi, 
który zmarł dnia 7 listopada 2006 r., a zatem przed złożeniem wniosku 
egzekucyjnego. 
Przy rozpoznawaniu zażalenia wierzyciela Sąd Okręgowy w Sieradzu powziął 
poważne wątpliwości prawne, które przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi 
Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 w związku z art. 397 § 2 zdanie pierwsze 
k.p.c. 
Sąd Okręgowy stwierdził, że z art. 49 ust. 2 u.k.s.e. wynika, iż komornik może 
pobrać od wierzyciela opłatę stosunkową wyłącznie w przypadku umorzenia 
postępowania egzekucyjnego na wniosek wierzyciela lub umorzenia postępowania 
z mocy samego prawa na podstawie art. 823 k.p.c., ale dyskusyjne jest, czy przepis 
ten może dotyczyć także przypadku umorzenia postępowania egzekucyjnego na 
podstawie art. 824 § 1 pkt 2 k.p.c., natomiast w świetle art. 49 ust. 4 u.k.s.e. jedyną 
przesłanką obciążenia wierzyciela opłatą stosunkową jest ustalenie niecelowości 
wszczęcia przez niego postępowania egzekucyjnego. Pojęcie „niecelowego" 
wszczęcia postępowania egzekucyjnego nie jest zdefiniowane w przepisach 
kodeksu postępowania cywilnego ani w przepisach ustawy o komornikach 
sądowych i egzekucji. Przy ustalaniu jego treści można posiłkować się poglądem, 

że egzekucja jest celowa tylko wtedy, gdy podejmowane przez komornika 
czynności mają wpływ na sprawne zaspokojenie wierzyciela i są zgodne z 
przepisami prawa egzekucyjnego. Przepisy nie nakładają na wierzyciela obowiązku 
ustalenia, czy dłużnik żyje przed złożeniem wniosku o wszczęcie postępowania, ale 
w przypadku skierowania wniosku o wszczęcie egzekucji przeciwko nieżyjącemu 
dłużnikowi nie można mówić o niecelowości w znaczeniu przedmiotowym, gdyż 
wówczas świadczenie objęte tytułem wykonawczym nie podlega już egzekucji. 
Przyjęcie poglądu, że wszczęcie postępowania egzekucyjnego wobec nieżyjącego 
dłużnika jest niecelowe w rozumieniu art. 49 ust. 4 u.k.s.e. wymaga natomiast 
określenia zasad pobierania przez komornika opłaty egzekucyjnej w takiej sytuacji. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Opłata egzekucyjna jest należnością o charakterze przymusowym i 
publicznoprawnym; jest rodzajem daniny publicznej, uiszczanej z tytułu 
prowadzenia egzekucji, a zatem z tytułu i w ramach realizacji zadań publicznych 
państwa. Artykuł 49 u.k.s.e. tworzący podstawy do pobierania opłat egzekucyjnych 
kształtuje stosunki procesowe, odnosi się bowiem do relacji strona postępowania 
egzekucyjnego – organ egzekucyjny, ma zatem charakter publicznoprawny i 
wyznacza granice obowiązków związanych z ponoszeniem kosztów postępowania 
egzekucyjnego w konkretnych sprawach (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 
22 października 2002 r., III CZP 65/02, OSNC 2003, nr 7-8, poz. 100). Skoro 
przepis ten dotyczy obowiązków o charakterze publicznoprawnym, to musi być 
stosowany ściśle, a ewentualne wątpliwości, jakie miałyby powstawać przy jego 
wykładni nie mogą być rozstrzygane na korzyść przyjęcia istnienia obowiązku, o 
którym ustawodawca wyraźnie się nie wypowiedział. 
Inną płaszczyzną oddziaływania art. 49 u.k.s.e. są relacje pomiędzy państwem 
a osobą piastującą urząd komornika. Specyfika tego stosunku ma związek ze 
statusem komornika jako organu egzekucyjnego, czyli organu państwa powołanego 
do wykonywania orzeczeń sądowych w drodze przymusowej egzekucji świadczeń 
pieniężnych i niepieniężnych, a także wykonywania innych czynności określonych w 
ustawach, mającym – w ramach wykonywania swoich zadań – władcze 
kompetencje wobec innych podmiotów stosunków prawnych. Komornik jest 
funkcjonariuszem publicznym działającym przy sądzie rejonowym (art. 1 u.k.s.e.), 
osoba piastująca ten urząd wykonuje zatem powierzone jej funkcje państwa jako 
organ egzekucyjny w sprawach cywilnych. Stworzenie warunków do prawidłowego 

działania komornika jako organu egzekucyjnego nie jest jednak obowiązkiem strony 
zaangażowanej w konkretne postępowanie egzekucyjne, lecz obowiązkiem 
państwa. Strona powinna wprawdzie liczyć się z koniecznością poniesienia 
wydatków związanych z prowadzeniem jej sprawy, ale wysokość tych wydatków i 
zasady ich ponoszenia muszą być ukształtowane w taki sposób, by stronie nie 
została zamknięta droga ochrony prawnej, jaką można uzyskać w postępowaniu 
zmierzającym do wykonania skonkretyzowanej normy prawnej. Powinna także 
istnieć możliwość ubiegania się przez stronę o zwolnienie jej od obowiązku 
poniesienia kosztów postępowania w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Jak 
przyjął Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 3 grudnia 2003 r., K 5/02 (OTK-A 
Zb.Urz. 2003, nr 9, poz. 98), ustawa nie zakłada, że każde postępowanie 
egzekucyjne ma przynosić komornikowi „dochód" ani nawet, że każde 
postępowanie egzekucyjne musi się „bilansować", tj. komornik otrzyma dokładnie 
tyle, ile wynosiły jego wydatki. (...) 
W wersji pierwotnej art. 49 u.k.s.e. określał granice opłaty stosunkowej 
możliwej do pobrania w konkretnych sprawach i stanowił, że cała opłata 
stosunkowa wynosi 21% wartości egzekwowanego świadczenia, jednak nie może 
być niższa niż 1/10 i wyższa niż trzydziestokrotna wysokość prognozowanego 
przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej. 
Zmiany art. 49 u.k.s.e. zmierzały do redukcji kosztów egzekucyjnych, w 
szczególności obciążających wierzycieli. W sprawach o egzekucję świadczeń 
pieniężnych zostały obniżone opłaty egzekucyjne. Przyjęto zasadę, że są one 
ściągane od dłużników proporcjonalnie do wyegzekwowanych kwot. Wyjątkowo od 
uznania komornika uzależniono, czy wierzyciel zostanie wezwany do uiszczenia 
części opłaty, zależnie od wartości egzekwowanego świadczenia. 
W wyniku nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 18 września 2001 r. o zmianie 
ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz o zmianie niektórych innych 
ustaw (Dz.U. Nr 130, poz. 1452) w art. 49 u.k.s.e. dodano zdanie drugie, z którego 
wynikało, że całą opłatę stosunkową komornik pobiera również w przypadku 
umorzenia postępowania na wniosek wierzyciela złożony przed upływem roku od 
dnia otrzymania wniosku o wszczęcie egzekucji. Następnie ustawą z dnia 24 
września 2004 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz o 
zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 236, poz. 2356) 
znowelizowano art. 49 u.k.s.e. m.in. w ten sposób, że w ust. 1 wskazano, iż 

komornik pobiera opłatę również w przypadku umorzenia postępowania na wniosek 
wierzyciela złożony przed upływem roku od dnia otrzymania wniosku o wszczęcie 
egzekucji oraz na podstawie art. 823 k.p.c. 
Wyrokiem z dnia 8 maja 2006 r., P 18/05 (OTK-A Zb.Urz. 2006, nr 5, poz. 53), 
Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 49 ust. 1 zdanie trzecie u.k.s.e. w brzmieniu 
nadanym ustawą z dnia 24 września 2004 r. jest niezgodny z art. 2 Konstytucji. Po 
wydaniu tego wyroku nadal obowiązywał art. 43 u.k.s.e., statuujący zasadę, że 
komornik pobiera opłaty już za samo „prowadzenie egzekucji", jeżeli w sprawie 
doszło do jej wszczęcia, a zatem została dokonana pierwsza czynność egzekucyjna 
(zajęcie). W egzekucji, w której nie doszło do ściągnięcia jakiejkolwiek kwoty ze 
względu na umorzenie postępowania egzekucyjnego, nie wiadomo było jednak, kto 
i jak miał pokryć należność z tytułu opłaty egzekucyjnej. (...) 
Zmiana art. 49 u.k.s.e. dokonana ustawą z dnia 24 maja 2007 r. o zmianie 
ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 
112, poz. 769) zmierzała do powiązania wysokości pobieranej przez komornika 
opłaty z rzeczywistym nakładem jego pracy w danym postępowaniu egzekucyjnym 
oraz miała sprzyjać kształtowaniu zachowań wierzyciela i dłużnika prowadzących 
do lepszej efektywności egzekucji i obniżenia jej kosztów. Ustawodawca wprowadził 
te rozwiązania dostrzegając, że o ile art. 770 k.p.c. wskazuje na obowiązek zwrotu 
wierzycielowi przez dłużnika kosztów związanych z celowym prowadzeniem 
egzekucji, o tyle nie było normy przewidującej obowiązek uiszczenia opłaty należnej 
komornikowi w przypadku prowadzenia niecelowej egzekucji. W taki też sposób w 
uzasadnieniu projektu ustawy zmieniającej ustawę o komornikach sądowych i 
egzekucji ustawodawca objaśnił wprowadzane do ustawy pojęcie „niecelowego 
wszczęcia postępowania egzekucyjnego". 
Omawiany przepis podlegał kolejnym nowelizacjom w 2010 r., ale w sprawie, 
w której przedstawiono Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie 
prawne – ze względu na datę złożenia wniosku o wszczęcie egzekucji (październik 
2009 r.) – zastosowanie ma art. 49 u.k.s.e. w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 24 
maja 2007 r., zgodnie bowiem z art. 15 tej ustawy, koszty w sprawach 
egzekucyjnych wszczętych i niezakończonych przed dniem jej wejścia w życie 
rozlicza się do dnia zakończenia tych spraw według przepisów dotychczasowych; 
tylko w sprawach o egzekucję świadczeń powtarzających się stosuje się przepisy 
znowelizowane od dnia ich wejścia w życie. 

W sprawie egzekucyjnej, w której przedstawiono Sądowi Najwyższemu do 
rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, komornik postanowieniem z dnia 31 grudnia 
2009 r. odrzucił wniosek wierzyciela o wszczęcie egzekucji oraz umorzył 
postępowanie egzekucyjne na podstawie art. 824 § 1 pkt 2 k.p.c. Podejmując 
jednocześnie oba wymienione rozstrzygnięcia, komornik postąpił nieprawidłowo; 
złożenie wniosku o wszczęcie egzekucji (art. 796 § 1 k.p.c.) powoduje wszczęcie 
postępowania egzekucyjnego, natomiast do wszczęcia egzekucji dochodzi dopiero 
po dokonaniu przez organ egzekucyjny pierwszej czynności egzekucyjnej w 
stosunku do dłużnika. Wszczęcie egzekucji musi być poprzedzone zbadaniem 
przez organ egzekucyjny, czy prowadzenie postępowania jest dopuszczalne. (...) 
Jeżeli strona postępowania egzekucyjnego nie ma zdolności sądowej, a brak ten 
ma charakter nieusuwalny, to postępowanie egzekucyjne podlega umorzeniu na 
podstawie art. 824 § 1 pkt 2 k.p.c. Nie budzi wątpliwości, że taka sytuacja ma 
miejsce w razie złożenia wniosku egzekucyjnego przeciwko dłużnikowi 
nieżyjącemu. (...) Komornik powinien zatem umorzyć z urzędu postępowanie 
egzekucyjne na podstawie art. 824 § 1 pkt 2 k.p.c., bez równoczesnego orzekania o 
odrzuceniu wniosku egzekucyjnego. 
Opłaty egzekucyjne pobierane są od dłużnika i stanowią 15% 
wyegzekwowanego świadczenia. Stosownie do art. 49 ust. 2 u.k.s.e., w razie 
umorzenia postępowania na wniosek wierzyciela (art. 825 § 1 pkt 1 k.p.c.) i na 
podstawie art. 823 k.p.c. komornik pobiera od dłużnika opłatę stosunkową w 
wysokości 5% wartości świadczenia pozostałego do wyegzekwowania, w granicach 
szczegółowo oznaczonych w tym przepisie. W literaturze nie ma wątpliwości co do 
tego, że w razie umorzenia postępowania egzekucyjnego z innych przyczyn niż na 
podstawie art. 823 i 825 pkt 1 k.p.c. komornikowi nie przysługują żadne opłaty od tej 
części świadczenia, która nie została wyegzekwowana, bo wynika to jasno z art. 49 
ust. 5 u.k.s.e. Dotyczy to wypadków umorzenia postępowania egzekucyjnego nie 
tylko na podstawie art. 824 k.p.c., ale także na podstawie art. 825 pkt 2-5, art. 875 § 
4, art. 877, 897 § 3, art. 979 § 2, art. 981, 985 § 1, art. 1008, art. 10646 § 2, art. 
106412 § 4 i art. 1070 k.p.c. 
W art. 49 ust. 4 u.k.s.e. ustawodawca wprowadził wyjątek od zasady, że w 
sprawach o egzekucję świadczeń pieniężnych opłatę stosunkową komornik pobiera 
od dłużnika. W przepisie tym ustawodawca nałożył obowiązek uiszczenia opłaty 

egzekucyjnej na wierzyciela w razie stwierdzenia, że wszczęcie postępowania 
egzekucyjnego było „niecelowe". (...) 
Artykuł 49 ust. 4 u.k.s.e. nie precyzuje pojęcia „niecelowego wszczęcia 
postępowania egzekucyjnego" i pozostawia w tym zakresie swobodę w 
podejmowaniu arbitralnych decyzji komornikowi (...). Ustawodawca wprowadził ten 
przepis do systemu prawnego w związku z tym, że o ile art. 770 k.p.c. wskazywał 
na obowiązek zwrotu wierzycielowi przez dłużnika kosztów związanych z celowym 
prowadzeniem egzekucji, o tyle do chwili nowelizacji ustawy nie było normy 
przewidującej obowiązek uiszczenia opłaty należnej komornikowi w razie 
prowadzenia przez wierzyciela niecelowej egzekucji. Należy podkreślić, że 
regulacja art. 49 ust. 4 u.k.s.e. ma charakter wyjątku, co można wywieść z 
brzmienia całej normy art. 49 w związku z art. 43 u.k.s.e., zatem powinna być 
interpretowana w sposób ścisły. 
W literaturze zwraca się uwagę, że art. 49 ust. 4 u.k.s.e. nawiązuje do art. 770 
k.p.c., zgodnie z którym niecelowość egzekucji występuje wówczas, gdy dłużnik nie 
dał powodu do wszczęcia przeciwko niemu egzekucji ze względu na dobrowolną 
realizację obowiązku świadczenia stwierdzonego tytułem wykonawczym. 
W uchwale z dnia 27 listopada 1986 r., III CZP 40/86 (OSNCP 1987, nr 5-6, poz. 
71) Sąd Najwyższy uznał, że dłużnik, przeciwko któremu została wszczęta 
egzekucja alimentów, mimo dobrowolnego zaspokojenia alimentów w terminie i w 
wysokości określonej w tytule wykonawczym, może skutecznie – stosownie do 
okoliczności – w drodze skargi kwestionować czynności komornika w zakresie 
obciążenia go kosztami egzekucyjnymi, a w uzasadnieniu uchwały z dnia 28 lutego 
1995 r., III CZP 20/95 (OSNC 1995, Nr 5, poz. 83), wyjaśnił, że zasada kosztów 
celowych została uwidoczniona w ścisłym związku z zasadą egzekucji efektywnej, 
tj. egzekucji przeprowadzonej w taki sposób, że doprowadza do zaspokojenia 
roszczenia wierzyciela w całości lub w części przy kosztach niezbędnych do 
uzyskania takiego celu. Bezcelowe powodowanie kosztów lub ich powiększenie 
przeczą tej zasadzie; taki stan jest z reguły konsekwencją nieliczenia się z 
ekonomią czynności oraz racjonalnością postępowania. Niecelowość prowadzenia 
egzekucji zachodzi także wtedy, gdy nie było podstaw do złożenia wniosku o 
wszczęcie egzekucji, gdyż wierzyciel wykorzystał tytuł wykonawczy już 
"skonsumowany", pozbawiony wykonalności albo wszczął egzekucję z majątku 

dłużnika chociaż posiadał zastaw zabezpieczający pełne zaspokojenie roszczenia, 
chyba że egzekucja skierowana była do przedmiotu zastawu. (...) 
Skoro ustawodawca wprowadził pojęcie „celowego wszczęcia postępowania 
egzekucyjnego", to jego znaczenie może być ustalane i rozważane tylko w takich 
sytuacjach, w których postępowanie egzekucyjne jest dopuszczalne. W języku 
polskim „niecelowy" to taki, który nie prowadzi do celu, nie jest przydatny, nie daje 
efektów, daremny, zbędny. Tylko takie postępowanie egzekucyjne, które po 
wstępnym badaniu wniosku okaże się dopuszczalne ze względu na przesłanki 
podmiotowe i przedmiotowe może być wszczęte i prowadzone celowo lub 
niecelowo. Jeśli prowadzenie postępowania w konkretnych okolicznościach nie jest 
dopuszczalne i zachodzą podstawy do jego umorzenia, to nie ma podstaw do 
rozważań nad celowością prowadzenia tego postępowania. Trzeba także wskazać, 
że zgodnie z art. 43 u.k.s.e. komornik pobiera opłaty egzekucyjne za prowadzenie 
„egzekucji", nie zaś za prowadzenie „postępowania egzekucyjnego", a po złożeniu 
wniosku egzekucyjnego może nie dojść do „egzekucji", rozumianej jako 
zastosowanie przez organy egzekucyjne przewidzianych prawem środków 
przymusu w celu uzyskania od dłużnika należnego wierzycielowi świadczenia. 
Artykuł 49 ust. 4 u.k.s.e., odsyłając do obowiązku uiszczenia przez wierzyciela 
opłat wymienionych w ust. 1 i 2, nie obejmuje umorzenia postępowania 
egzekucyjnego z innych przyczyn niż na wniosek wierzyciela i wskutek jego 
bezczynności. Wierzyciel ma obowiązek uiścić opłatę egzekucyjną określoną w art. 
49 ust. 2 u.k.s.e. w razie niecelowego wszczęcia postępowania egzekucyjnego w 
sprawie, w której nastąpiło umorzenie postępowania egzekucyjnego, ale tylko na 
wniosek wierzyciela oraz na podstawie art. 823 k.p.c. Artykuł 49 ust. 4 u.k.s.e. 
odsyła w zakresie opłat egzekucyjnych do ust. 1 i 2, natomiast w ust. 2 
ustawodawca wprowadził jasno sformułowane ograniczenia w obciążaniu dłużnika 
opłatą stosunkową, które mają zastosowanie do wierzyciela w sytuacji opisanej w 
hipotezie art. 49 ust. 4 u.k.s.e. Wobec tego, wierzyciel jest zwolniony z ponoszenia 
opłaty stosunkowej, jeśli po złożeniu wniosku o wszczęcie egzekucji okaże się, że 
dłużnik nie ma zdolności sądowej, a taka sytuacja ma miejsce wtedy, gdy dłużnik 
zmarł przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego. 
Z tych względów, na podstawie art. 390 k.p.c., Sąd Najwyższy podjął uchwałę, 
jak na wstępie.