III CZP 91/04

Uchwała z dnia 4 marca 2005 r., III CZP 91/04 
 
Sędzia SN Jan Górowski (przewodniczący) 
Sędzia SN Józef Frąckowiak (sprawozdawca) 
Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Katarzyny W. przeciwko 
Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń na Życie, S.A., Oddział w B., 
Przedstawicielstwo w M. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na 
posiedzeniu jawnym w dniu 4 marca 2005 r., przy udziale prokuratora Prokuratury 
Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd 
Okręgowy w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 28 października 2004 r.: 
"1. Czy umowa ubezpieczenia zaopatrzenia dzieci (tzw. posagowa) będąca 
umową dwustronnie zobowiązującą odpłatną jest jednocześnie umową wzajemną 
czy nie? 
2. w przypadku uznania, że w/w umowa nie jest umową wzajemną – czy 
całkowita deprecjacja składki wynikającej z w/w umowy ubezpieczenia, do której 
uiszczenia zobowiązany był ubezpieczający wpływa w sposób istotny (oprócz 
ryzyka spadku wartości pieniądza) na wysokość zwaloryzowanego świadczenia 
należnego uposażonemu dziecku ze względu na interesy stron rozważane zgodnie 
z zasadami współżycia społecznego wskazane w art. 3581 § 3 k.c.?" 
podjął uchwałę: 
 
Deprecjacja składki określonej umową ubezpieczenia zaopatrzenia dzieci 
może wpłynąć na wysokość waloryzowanego świadczenia należnego 
uprawnionemu, jeżeli zakład ubezpieczeń wykaże, że podjął starania o 
podwyższenie składki w okresie, gdy istniał obowiązek jej zapłaty przez 
ubezpieczającego; 
odmówił podjęcia uchwały w pozostałym zakresie. 
 
Uzasadnienie 
 

W sprawie przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń na Życie, S.A. 
Oddział w B., powódka Katarzyna W. domagała się zasądzenia na jej rzecz kwoty 
8000 zł tytułem zwaloryzowanego świadczenia pieniężnego o nominalnej wartości 
30 000 zł (przed denominacją), wynikającego z zawartej na jej rzecz przez Henryka 
W., z poprzednikiem prawnym pozwanego, umowy ubezpieczenia zaopatrzenia 
dzieci, jak również odsetek od daty wytoczenia powództwa do dnia zapłaty. (...) 
Sąd Rejonowy w Bydgoszczy stwierdził, że umowa łącząca strony jest umową 
wzajemną i uznał, iż świadczenia stron pozostawały ekwiwalentne tylko w latach 
1984-1989, a więc przez 5 z 20 lat umowy. W konsekwencji przyjął, że świadczenie 
należne powódce powinno być zwaloryzowane jedynie w 25 %. Następnie, po 
zmniejszeniu zwaloryzowanej sumy ubezpieczenia do 25 %, mając na względzie 
zasady współżycia społecznego obciążył skutkami spadku siły nabywczej pieniądza 
w całości pozwanego i zasądził od niego na rzecz powódki kwotę 1 500 złotych z 
ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty i  
oddalił powództwo w pozostałym zakresie. 
Przy rozpoznawaniu apelacji powódki, zarzucającej znikome uwzględnienie 
przesłanek waloryzacji wynikających z art. 3581 § 3 k.c., tj. interesu stron oraz 
zasad współżycia społecznego, Sąd Okręgowy w Bydgoszczy powziął poważne 
wątpliwości zawarte w przedstawionym zagadnieniu prawnym. (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...) 
Dokonując waloryzacji, sąd, zgodnie z art. 3581 § 3 k.c., ma rozważyć interesy 
stron i po odwołaniu się do zasad współżycia społecznego zmienić wysokość lub 
sposób spełnienia świadczenia. Tak szeroka formuła podstaw waloryzacji sądowej 
nakazuje brać pod uwagę wiele czynników, które mogą wpływać na orzeczenie 
sądu. W tej sytuacji, mając na względzie poważne rozbieżności co do tego, czy 
umowa ubezpieczenia jest umową wzajemną, wiązanie waloryzacji z charakterem 
tej umowy byłoby zbytnim ograniczeniem formuły zawartej w art. 3581 § 3 k.c. 
Dodatkowo, po bliższym rozważeniu interesów stron i ich sytuacji prawnej 
ukształtowanej umową ubezpieczenia, szczególnie zaś ubezpieczenia 
posagowego, problem wzajemnego charakteru tej umowy schodzi na dalszy plan. 
Na marginesie należy zauważyć, że odpowiedź na pytanie, czy umowa 
ubezpieczenia jest umową wzajemną zależy od tego jak rozumie się podstawowe 
elementy stosunku zobowiązaniowego. Jeżeli przez świadczenie rozumieć 
zachowanie, do którego zobowiązany jest zakład ubezpieczeń, a przez dług 

powinność takiego zachowania, to nie ma trudności ze wskazaniem zachowania 
zakładu ubezpieczeń polegającego na wypłacie umówionej sumy pieniężnej, które 
należy kwalifikować jako jego świadczenie. Nie jest natomiast jasne, na czym – 
oprócz zapłaty umówionej sumy ubezpieczenia – ma polegać zachowanie tego 
zakładu, składające się na tzw. udzielenie ochrony ubezpieczeniowej. Warto też 
bliżej rozważyć, mając na uwadze ugruntowany pogląd o potrzebie rozdzielenie 
długu i odpowiedzialności, czy tzw. udzielenie ochrony ubezpieczeniowej to jednak 
nie tyle świadczenie zakładu ubezpieczeń, co inne określenie tego, że zakład 
ubezpieczeń ponosi odpowiedzialność za wypłatę umówionej sumy pieniężnej w 
razie zajścia określonego zdarzenia. Nie bez znaczenia jest także to, że nawet 
uznanie umowy ubezpieczenia za wzajemną stawia pod znakiem zapytania 
możliwość stosowania do tej umowy większości przepisów kodeksu cywilnego 
dotyczących tych umów. Zagadnienie wzajemności przy umowach ubezpieczenia 
jest jednak na tyle sporne, że bez dogłębnej jego analizy nie można zajmować 
stanowiska w tej kwestii, tym bardziej że nie jest to potrzebne dla rozstrzygnięcia 
zagadnienia prawnego sformułowanego przez Sąd Okręgowy. 
Odpowiedź na pytanie, czy deprecjacja składki ubezpieczeniowej powinna 
wpływać w istotny sposób na wysokość waloryzacji świadczenia należnego 
uposażonemu z umowy ubezpieczenia uposażenia dzieci, musi być poprzedzona 
uwagami dotyczącymi pozycji stron takiej umowy. Zawierając umowę,  
ubezpieczający, z reguły rodzice, chcą w ten sposób polepszyć sytuację dzieci w 
momencie osiągnięcia przez nie dojrzałości. Są gotowi płacić przez umówiony 
okres składkę w ustalonej wysokości, często nawet kosztem wyrzeczeń, w 
przekonaniu, że ubezpieczone dziecko otrzyma znaczące uposażenie w chwili, gdy 
będzie to miało dla niego istotne znaczenie. Z drugiej strony, to zakład ubezpieczeń 
wyznacza wysokość takiej składki, kierując się własnymi wyliczeniami i kryteriami, 
na które druga strona umowy nie ma wpływu i z reguły ich nawet nie zna; temu, kto 
chce zawrzeć umowę ubezpieczenia pozostaje więc jedynie dostosować się do 
wysokości proponowanej składki lub szukać innego ubezpieczyciela. Trzeba także 
zauważyć, że w umowie ubezpieczenia posagowego mamy z jednej strony do 
czynienie z profesjonalistą, przedsiębiorcą ubezpieczeniowym, z drugiej zaś z 
konsumentem, osobą, która wymaga szczególnej ochrony. 
Jeżeli po zawarciu umowy ubezpieczenia zaopatrzenia dzieci, która z reguły 
zawierana jest na okres kilku lub kilkunastu lat, następuje istotna zmiana siły 

nabywczej pieniądza, to zakład ubezpieczeń powinien zaproponować drugiej 
stronie umowy podwyższenie składki. To on jako profesjonalnie działający 
przedsiębiorca powinien zwrócić uwagę, że realna wysokość składki jest za niska i 
nie pozwala na realizację celu tej umowy, tj. zagwarantowania ubezpieczonemu 
godziwej sumy potrzebnej na starcie do dorosłego życia. W ten sposób druga 
strona umowy miałaby możliwość oceny, czy jest w stanie i chce dalej płacić 
składkę gwarantującą realizację celu umowy posagowej, czy też pozostaje przy 
składce w dotychczasowej wysokości. Dopiero gdyby okazało się, że pomimo 
propozycji zakładu ubezpieczeń urealnienia wartości składki, druga strona nie 
skorzystała z tej propozycji, należałoby, dokonując waloryzacji należnej jej sumy 
ubezpieczenia, rozważyć deprecjację składki ubezpieczeniowej. Tylko w takiej 
sytuacji interes stron wskazuje na konieczność uwzględnienia wpływu wysokości 
składki na wysokość waloryzacji. Bez wyraźnych działań zakładu ubezpieczeń 
zmierzających do zagwarantowania realizacji celu umowy ubezpieczenia 
zaopatrzenia dzieci, a tym samym zabezpieczenia własnego interesu i pośrednio 
interesu drugiej strony umowy, uwzględnienie przy waloryzacji należnej 
ubezpieczonemu sumy deprecjacji składki ubezpieczeniowej byłoby sprzeczne z 
kryteriami waloryzacji sądowej, określonymi w art. 3581 § 3 k.c. 
Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione 
zagadnienie prawne, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).