III CZP 90/05

Uchwała z dnia 6 grudnia 2005 r., III CZP 90/05 
 
Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący) 
Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz 
Sędzia SN Antoni Górski (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Pawła P. przeciwko Skarbowi 
Państwa – Wojewodzie K.-P. w B. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z 
rzeczywistym stanem prawnym i ustalenie, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na 
posiedzeniu jawnym w dniu 24 listopada 2005 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 29 
czerwca 2005 r.: 
"Czy nierozdysponowanie nieruchomości ziemskiej przejętej na cele reformy 
rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 pkt e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia 
Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (jedn. 
tekst: Dz.U. z 1945 r. Nr 3 poz.13) ex lege na rzecz Skarbu Państwa na cele 
reformy rolnej zgodnie z art. 1 ust. 2 w/w dekretu i pozostawienie jej do chwili 
obecnej we własności i władaniu Skarbu Państwa, stanowi wystarczającą 
przesłankę ustalenia w procesie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z 
rzeczywistym stanem prawnym, iż wpisanym właścicielem nieruchomości w miejsce 
Skarbu Państwa winien być następca prawny właściciela, któremu nieruchomość 
odebrano?" 
podjął uchwałę: 
 

Nierozdysponowanie nieruchomości ziemskiej, nabytej przez Skarb 
Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 pkt e dekretu Polskiego Komitetu 
Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu 
reformy rolnej (jedn. tekst: Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.), na cele 
wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, nie stanowi wystarczającej przesłanki 
uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez 
wpisanie w dziale II spadkobiercy byłego właściciela tej nieruchomości w 
miejsce Skarbu Państwa. 
 
Uzasadnienie 
 
Powód jest spadkobiercą byłego właściciela nieruchomości ziemskiej S. o 
pow. 641,049 ha, położonej w gminie G.-D., której własność przeszła na Skarb 
Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 pkt e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia 
Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (jedn. 
tekst: Dz.U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 – dalej: „dekret”). Domagał się ustalenia 
nieistnienia przejścia z mocy prawa własności nieruchomości na rzecz Skarbu 
Państwa oraz usunięcia niezgodności między stanem prawnym nieruchomości, 
ujawnionym w księdze wieczystej oznaczonej S. lit. S – 16, a rzeczywistym stanem 
prawnym przez wpisanie siebie jako jej właściciela w miejsce wpisanego obecnie 
Skarbu Państwa. 
Sąd Rejonowy w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 22 grudnia 2004 r. oddalił 
powództwo, a rozpoznający apelację powoda od tego orzeczenia Sąd Okręgowy 
uznał, że w sprawie występuje zagadnienie prawne, które sformułował w 
postanowieniu o przedstawieniu go do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu na 
podstawie art. 390 § 1 k.p.c. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Podstawowym przepisem, który wyznaczał przedmiotowy zakres reformy 
rolnej, jest art. 2 dekretu. Zgodnie z ust. 1 lit. e tego przepisu, który miał 
zastosowanie także do nieruchomości S., na cele reformy rolnej przeznaczone 
zostały m.in. nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność 
osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha 
powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw 
poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha 

powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych w tej powierzchni. 
Przepis art. 2 ust. 1 stanowił przy tym, że wszystkie wymienione w nim 
nieruchomości przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, 
na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1, część 
druga. 
W orzecznictwie panuje zgoda, że niezależnie od zastrzeżeń, jakie budzi 
kwestia legalności Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, wydawane przez 
niego dekrety stworzyły stan rzeczy w istocie nieodwracalny, zarówno w wymiarze 
faktycznym, jak i prawnym, którego skutki, wobec milczenia współczesnego 
ustawodawcy, należy przyjąć do wiadomości (zasada efektywności). Konsekwencją 
takiego stanowiska jest stwierdzenie, że przejście własności nieruchomości 
ziemskich, przeznaczonych na cele reformy rolnej, następowało na rzecz Skarbu 
Państwa ex lege, gdyż zarówno w samym dekrecie, jak i w przepisach z nim 
związanych nie ma postanowień, które uzasadniałyby inne stanowisko, np. takie, że 
przejście własności uzależniono od jakichś aktów stosowania prawa, które miałyby 
konstytutywny charakter „przejęcia” własności, bądź odraczających w czasie skutek 
wyrażony w art. 2 dekretu (por. m.in. orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 
28 listopada 2001 r. SK 5/01, OTK Zb.Urz. 2001, nr 8, poz. 266; z dnia 16 kwietnia 
1996 r. W 15/95, OTK Zb.Urz. 1996, nr 2, poz. 13 oraz z dnia 24 października 
2001 r., SK 22/01, OTK Zb.Urz. 2001, nr 7, poz. 216; postanowienie Kolegium 
Kompetencyjnego przy Sądzie Najwyższym z dnia 6 listopada 1997 r., III KKO 7/97, 
OSNAPUS 1998, nr 18, poz. 554; wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 
1999 r., III RN 165/98, OSNAPUS 2000, nr 3, poz. 90 oraz z dnia 13 lutego 2003 r. 
III CKN 1492/00, "Biuletyn SN" 2003, nr 7, poz. 12). 
Cele reformy rolnej określone zostały w art. 1 ust. 2 dekretu. Zgodnie z tym 
przepisem, przeprowadzenie reformy rolnej obejmowało upełnorolnienie 
istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych, tworzenie 
nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrobotnych, robotników i 
pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców, tworzenie w pobliżu miast i 
ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej, 
zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi 
państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, 
wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego, a także 
zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii 

mieszkaniowych, ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, 
komunikacji publicznej lub melioracji. 
Z treści powołanych przepisów wypływa wniosek, że bezpośrednim celem 
dekretu nie była nacjonalizacja ziemi, w sensie zatrzymania i zagospodarowania jej 
przez Państwo, na podobieństwo nacjonalizacji przemysłu przeprowadzonej na 
podstawie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa 
podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17, ze zm.), lecz 
odjęcie własności dotychczasowym właścicielom i przekazanie jej innym 
podmiotom, wskazanym w dekrecie, wedle zasad ówcześnie obowiązującej 
aksjologii urzędowej. Powstaje w związku z tym problem, co się dzieje, jeżeli 
Państwo nie rozdysponowało ziemi na żaden z celów wymienionych w art. 1 ust. 2 
dekretu, lecz – jak to się stało w niniejszej sprawie – zatrzymało ją we władaniu do 
dzisiejszego dnia. W przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu 
zagadnieniu prawnym chodzi w szczególności o to, czy były właściciel lub jego 
następca prawny może skutecznie zakwestionować taki stan rzeczy na drodze 
sądowej i z tej tylko przyczyny domagać się uzgodnienia treści księgi wieczystej z 
rzeczywistym stanem prawnym przez wykreślenie figurującego w niej jako 
właściciela Skarbu Państwa, a wpisania w jego miejsce siebie. 
Na tak postawione pytanie, stanowiące istotę rozpoznawanego zagadnienia 
prawnego, należy udzielić odpowiedzi przeczącej. 
Przede wszystkim trzeba zauważyć, że żaden z obowiązujących przepisów 
prawa nie przewiduje wprost, aby skutkiem nierozdysponowania przez Skarb 
Państwa nieruchomości ziemskich, nabytych ex lege na podstawie dekretu, było 
powstanie po stronie byłego właściciela lub jego następcy roszczenia o zwrot lub o 
ponowne ujawnienie w księdze wieczystej prawa własności do tego gruntu. 
Bezpodstawne jest też stosowanie analogiae legis do konstrukcji roszczenia o zwrot 
wywłaszczonej nieruchomości, która stała się zbędna na cele przewidziane w 
decyzji wywłaszczeniowej, przysługującego wywłaszczonemu właścicielowi na 
podstawie art. 136 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce 
nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm.). Sugestii 
Sądu Okręgowego, że na dopuszczalność zastosowania takiej analogii może 
wskazywać powołany wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2003 r. III CKN 
1492/00, nie można podzielić, gdyż w tamtej sprawie chodziło o sytuację, w której 
nieruchomość nie podlegała przepisom dekretu. (...) 

Nie da się też wywieść pozytywnej odpowiedzi na postawione przez Sąd 
Okręgowy pytanie z art. 216 powołanej ustawy. Wprawdzie wynika z niego 
upoważnienie do odpowiedniego stosowania przepisów ustawy, zawartych w jej 
rozdziale 6 dziale III (w tym art. 136), do wyszczególnionych w niej aktów prawnych, 
na mocy których pozbawiono w przeszłości właścicieli prawa własności, ale wśród 
tych aktów nie został wymieniony dekret o reformie rolnej. Trybunał Konstytucyjny w 
wyroku z dnia 24 października 2001 r. SK 22/01 (OTK Zb.Urz. 2001, nr 7, poz. 216) 
uznał zaś, że pominięcie w art. 216 ustawy dekretu o reformie rolnej pozostaje w 
zgodzie z art. 32 i art. 64 ust. 2 w związku z art. 2 Konstytucji, co wyklucza 
ewentualność zastosowania w tej mierze przez sądy wykładni rozszerzającej. 
Podkreślił przy tym, że akceptuje wypracowaną w orzecznictwie sądowym 
wykładnię, iż wyliczenie aktów prawnych w art. 216 ustawy ma charakter 
wyczerpujący, co nie dopuszcza stosowania analogii. W tym kontekście należy 
zauważyć, że nowelizacja tego przepisu, dokonana ustawą z dnia 28 listopada 
2003 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz o zmianie 
niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2004 r. Nr 141, poz. 1492), polegająca na 
rozszerzeniu katalogu aktów prawnych, do których ma odpowiednie zastosowania 
rozdział 6 działu III ustawy o gospodarce nieruchomościami, nie objęła dekretu. 
Należy przyjąć, że w ten sposób ustawodawca opowiedział się za wyłączeniem 
stosowania przewidzianego tam mechanizmu prawnego do przepisów dekretu o 
reformie rolnej. Prowadzi to do wniosku, że de lege lata samo nierozdysponowanie 
na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu o reformie rolnej nieruchomości ziemskiej, 
nabytej przez Skarb Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 pkt e dekretu, nie stanowi 
wystarczającej przesłanki dokonania uzgodnienia treści księgi wieczystej z 
rzeczywistym stanem prawnym, przez wpisanie w dziale II w miejsce Skarbu 
Państwa, spadkobiercy byłego właściciela tej nieruchomości. Mówiąc inaczej, z 
powodu braku w obowiązującym ustawodawstwie mechanizmu powrotu ex lege 
prawa własności nieruchomości ziemskiej, podlegającej przepisom dekretu o 
reformie rolnej, do jej pierwotnego właściciela, nie ma też możliwości dokonania z 
mocy samego prawa uzgodnienia na jego rzecz treści księgi wieczystej. 
W doktrynie i w orzecznictwie podkreśla się trafnie, że sytuacje, w których podstawą 
wpisu może być wprost przepis ustawy, bez potrzeby urzędowego poświadczenia 
nabycia prawa, stanowią wyjątek od zasady wyrażonej w art. 31 ust. 2 ustawy z 
dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. 

Nr 110, poz. 1189 ze zm.), zgodnie z która wpis potrzebny do usunięcia 
niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym 
może nastąpić, gdy niezgodność będzie wykazana orzeczeniem sądu lub innymi 
odpowiednimi dokumentami (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 
2001 r., III CZP 16/01, OSNC 2002, nr 2, poz. 4, postanowienia Sądu Najwyższego 
z dnia 23 maja 2002 r., IV CKN 1092/00, OSNC 2003, nr 9, poz. 122 i z dnia 24 
czerwca 1997 r., II CKN 216/97, OSNC 1998, nr 1, poz. 7 oraz uchwała Sądu 
Najwyższego z dnia 9 lipca 1993 r., III CZP 91/93, OSNCP 1994, nr 2, poz. 29). 
W tej sytuacji, skoro jest bezsporne, że Skarb Państwa stał się ex lege 
właścicielem przedmiotowej nieruchomości, to stosownie do zasady wyrażonej w 
art. 31 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. 
tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej "u.k.w.h."), niezgodność 
wpisania jego uprawnienia z rzeczywistym stanem prawnym musi być wykazana 
orzeczeniem sądu lub innymi dokumentami. Pozostaje kwestią otwartą, czy 
wskazana w tym przepisie podstawa uzgodnienia treści księgi wieczystej może 
zostać stworzona na skutek ewentualnej kontroli wykonania dekretu o reformie 
rolnej, przeprowadzonej in concreto przez sąd. Nie ulega wątpliwości, że obecnie 
przekazanie przez Skarb Państwa nieruchomości na cele reformy rolnej 
wymienione w art. 1 ust. 2 dekretu jest niemożliwe, jak bowiem wyjaśnił Trybunał 
Konstytucyjny w orzeczeniach z dnia 16 kwietnia 1996 r., W 15/95 i z dnia 28 
listopada 2001 r., SK 5/01, przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wyczerpał swoją moc 
prawną wraz z przejściem określonych w nim nieruchomości ziemskich na rzecz 
Skarbu Państwa i nie mógł być później stosowany. Płynie stąd wniosek, że Skarb 
Państwa zatrzymał we władaniu nieruchomość, którą władać nie powinien. Wydaje 
się, że w tym stanie rzeczy nie można wykluczyć rozważenia możliwości 
konstruowania przez byłego właściciela lub jego spadkobiercę roszczenia do 
Skarbu Państwa o powrotne przeniesienie własności takiej nieruchomości, 
realizowanego za pomocą mechanizmu prawnego przewidzianego w art. 64 k.c. w 
związku z art. 1047 k.p.c. Dopiero uzyskany ewentualnie tą drogą dokument lub 
orzeczenie, mógłby być podstawą wpisu prawa własności zgodnie z art. 31 ust. 2 
u.k.w.h. 
Z podanych wyżej przyczyn orzeczono, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).