III CZP 9/10

Uchwała z dnia 28 kwietnia 2010 r., III CZP 9/10 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
Sędzia SN Grzegorz Misiurek 
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Barbary S. przy uczestnictwie Anastazji 
O. i Lidii M. o dział spadku i podział majątku wspólnego, po rozstrzygnięciu w Izbie 
Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 28 kwietnia 2010 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Lublinie postanowieniem z dnia 30 
listopada 2009 r.: 
„Czy w świetle art. 373 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. dopuszczalna jest 
apelacja uczestnika kwestionującego zgłoszony w sprawie o dział spadku i podział 
majątku wspólnego wniosek innego uczestnika o stwierdzenie zasiedzenia 
nieruchomości będącej poprzednio własnością spadkodawcy, od postanowienia 
wstępnego wydanego w trybie art. 685 k.p.c., nie zawierającego jednak żadnego 
rozstrzygnięcia (pozytywnego, bądź negatywnego) w przedmiocie zasiedzenia?" 
podjął uchwałę: 
 
Od postanowienia wstępnego wydanego na podstawie art. 685 k.p.c., w 
którym nie rozstrzygnięto zgłoszonego w sprawie o dział spadku wniosku o 
zasiedzenie, uczestnikowi wnoszącemu o oddalenie tego wniosku przysługuje 
apelacja. 
 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne 
powstało w sprawie o dział spadku i podział majątku wspólnego, w której 
wnioskodawczyni domagała się ustalenia, że w skład spadku po jej mężu Józefie S. 
wchodzi m.in. nieruchomość nr 291/1, zabudowana domem mieszkalnym, 
natomiast uczestniczki wnosiły o wydanie postanowienia wstępnego 
stwierdzającego, że każda z nich nabyła przez zasiedzenie fizycznie wydzieloną, 

określoną część tej nieruchomości, stanowiącą odrębne działki oraz stwierdzenie, 
że nie wchodzą one w skład spadku. 
Sąd Rejonowy w Lublinie po przeprowadzeniu postępowania dowodowego 
oraz dokonaniu, przy udziale biegłego geodety, podziału przedmiotowej 
nieruchomości na trzy odrębne nieruchomości stanowiące działki nr 291/2, 291/3 i 
291/4, wydał w dniu 30 czerwca 2009 r. postanowienie wstępne, w którym ustalił, że 
w skład spadku po Józefie S. wchodzi nieruchomość oznaczona jako działka nr 
291/2, zabudowana domem mieszkalnym oraz udział w 1/2 własności samochodu 
osobowego i 52 akcje imienne spółki "P.Ś.". Ustalił m.in., że nieruchomość 
oznaczoną nr 291/1 spadkodawca otrzymał od rodziców w 1965 r. i zgodnie z 
ustaleniami rodzinnymi została ona podzielona nieformalnie na trzy działki; jedną 
posiadał spadkodawca i wraz z żoną zbudował na niej dom mieszkalny, a dwie 
pozostałe uprawiały jego siostry – uczestniczki postępowania. 
Sąd Rejonowy uznał, że uczestniczki wypełniły przesłanki zasiedzenia 
przewidziane w art. 172 § 1 i 2 k.c., a zatem należało wydzielić posiadane przez nie 
działki i wyłączyć je z masy spadkowej po Józefie S. oraz przesądzić, że w skład 
spadku po nim wchodzi jedynie nieruchomość nr 291/2 stanowiąca działkę 
zabudowaną domem mieszkalnym. 
Od postanowienia wstępnego wniosła apelację wnioskodawczyni, wskazując, 
że zaskarża je w części obejmującej ustalenie, iż w skład spadku po Józefie S. 
wchodzi tylko nieruchomość wymieniona w sentencji postanowienia, a tym samym 
nie wchodzą dwie pozostałe, wydzielone z niej nieruchomości. Wniosła o zmianę 
tego postanowienia przez ustalenie, że w skład spadku po Józefie S. wchodzą 
wszystkie trzy opisane wyżej nieruchomości. 
Przy rozpoznawaniu apelacji Sąd Okręgowy powziął wątpliwość 
przedstawioną w zagadnieniu prawnym wywiedzioną z ogólnych założeń charakteru 
apelacji, które mogą prowadzić do wniosku, że przedmiotem apelacji jest 
orzeczenie nieistniejące, gdyż Sąd Rejonowy nie zamieścił w sentencji żadnego 
rozstrzygnięcia dotyczącego wniosków o zasiedzenie złożonych przez uczestniczki 
postępowania. W takiej sytuacji wnioskodawczyni nie przysługiwałaby apelacja, lecz 
wniosek o uzupełnienie postanowienia wstępnego (por. uchwała Sądu Najwyższego 
z dnia 12 listopada 1974 r., III CZP 69/74, OSPiKA 1976, nr 6, poz. 114). Jednakże 
w nowszym orzecznictwie przeważa stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy w 
postanowieniu z dnia 21 sierpnia 2008r. IV CZ 62/08 ("Izba Cywilna" 2009, nr 10, s. 

49), że w takiej sytuacji zainteresowany uczestnik postępowania może zaskarżyć 
postanowienie wstępne apelacją. Sąd Okręgowy, mając na względzie ograniczenia 
płynące z art. 618 § 1 i 3 k.p.c., opowiedział się za pierwszym rozwiązaniem. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Przedstawione zagadnienie prawne obejmuje ściśle określoną sytuację 
procesową, w której gdy apelację od postanowienia wstępnego, zaliczającego do 
majątku spadkowego tylko jedną nieruchomość, a nie trzy, jak żądano we wniosku, 
złożyła wnioskodawczyni, a nie uczestniczki, których wniosek o zasiedzenie nie 
został w sentencji tego postanowienia rozstrzygnięty. Zagadnienie takie nie było 
wprost przedmiotem rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego, zajmującego stanowisko 
odnoszące się do sytuacji zbliżonych, w których sąd, w sentencji postanowienia 
działowego, nie zaliczył danego przedmiotu do dzielonego majątku ani nie ustalił, że 
nie wchodzi on w skład tego majątku, a jedynie w uzasadnieniu stwierdził, że 
przedmiot ten nie należy do dzielonej masy majątkowej, oraz do sytuacji, w których 
sąd nie zamieścił w sentencji innych dodatkowych rozstrzygnięć, podlegających 
według przepisów ustawy zamieszczeniu z urzędu. 
W tym przedmiocie w doktrynie i orzecznictwie prezentowane są dwa poglądy. 
Przyjmuje się, że niezaliczenie w sentencji postanowienia działowego danego 
przedmiotu do dzielonej masy oraz nieorzeczenie, że nie należy on do tego 
majątku, ale ustalenie tego faktu w uzasadnieniu postanowienia oznacza, iż 
zapadło w tym przedmiocie rozstrzygnięcie negatywne. Uczestnikowi, który nie 
zgadza się z takim stanowiskiem przysługuje środek odwoławczy, a nie wniosek o 
uzupełnienie orzeczenia. 
Pogląd taki wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 września 1969 r., III 
CZP 70/69 (OSNCP 1970, nr 6, poz. 96),  wskazując, że zgodnie z art. 618 k.p.c. w 
postępowaniu działowym sąd rozpoznaje całość związanych z tym podziałem 
stosunków i postanowienie o podziale majątku wspólnego obejmuje całościowe 
rozstrzygnięcie sprawy. Po wydaniu tego postanowienia uczestnik nie może już 
dochodzić ustalenia, że jakiś przedmiot należał do jego majątku odrębnego, jeżeli 
przedmiot ten został zaliczony do majątku wspólnego i objęty postanowienie o 
podziale tego majątku. Z tego względu niazaliczenie przez sąd jakiegoś składnika 
majątkowego do majątku wspólnego podlegającego podziałowi nie oznacza 
pominięcia go, co mogłoby uzasadniać odpowiednie stosowanie art. 351 k.p.c., lecz 
jest rozstrzygnięciem merytorycznie negatywnym, odpowiadającym niezaliczeniu 

tego składnika do majątku wspólnego podlegającego podziałowi. W takim wypadku 
jedynie w drodze rewizji uczestnik postępowania mógł żądać objęcia 
postanowieniem o podziale majątku wspólnego większej liczby składników, niż to 
uczynił sąd pierwszej instancji. 
Takie samo stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13 lutego 
1970 r., III CZP 97/69 (OSPiKA 1971, nr 9, poz. 167), w której uznał, że 
nieorzeczenie przez sąd pierwszej instancji w sentencji postanowienia działowego 
zasądzającego obniżoną spłatę lub uwzględniającego tylko w części zgłoszone 
roszczenie z tytułu posiadania przez innego spadkobiercę przedmiotów 
spadkowych (art. 686 k.p.c.) o oddaleniu nieuwzględnionych części żądań, nie 
stanowi przeszkody w zaskarżeniu takiego postanowienia co do tych części. Sąd 
Najwyższy podkreślił, że w postępowaniu działowym sąd nie rozpatruje żądań 
uczestników w takim znaczeniu jak w procesie i z tego względu postanowienie 
działowe z reguły zawiera tylko orzeczenie treści pozytywnej. 
Także w uchwale z dnia 7 kwietnia 1970 r., III CZP 5/70 (OSPiKA 1971, nr 9, 
poz. 168) Sąd Najwyższy podkreślił, że w sentencji postanowienia działowego nie 
stwierdza się, iż spadkobierca stracił prawo do spłaty ani że spłaty nie otrzymuje. 
Dział spadku jest całością, tworzy nowy stan prawny i dlatego również podmiot w 
nim pominięty może zaskarżyć orzeczenie działowe. Chodzi tu bowiem o tzw. 
roszczenia wielokierunkowe, co do których sąd nie jest związany treścią wniosku i z 
urzędu rozstrzyga, komu prawo spadkowe przysługuje i kto jest uprawniony do 
partycypowania w spadku. Sąd Najwyższy wskazał, że jedynie gdy chodzi o 
roszczenia nienależące do istoty działu, rozstrzygane tylko wtedy, jeżeli zostały 
zgłoszone w sprawie działowej celem ostatecznego zakończenia wszystkich 
spornych kwestii między spadkobiercami, sąd powinien wydać orzeczenie 
uwzględniające bądź oddalające te roszczenia, a gdyby orzeczenia takiego nie 
zamieścił w sentencji postanowienia działowego, uczestnikowi, który roszczenia te 
zgłosił, przysługuje wniosek o uzupełnienie postanowienia na podstawie art. 351 w 
związku z art. 13 § 2 k.p.c. 
Podobnie w uchwale z dnia 21 lipca 1988 r., III CZP 61/88 (OSNCP 1989, nr 
10, poz. 160) Sąd Najwyższy stwierdził, że w razie nierozstrzygnięcia przez sąd 
pierwszej instancji w sentencji postanowienia dokonującego działu spadku o 
roszczeniach z tytułu posiadania rzeczy należącej do spadku i pobierania z niej 
pożytków, zainteresowanym uczestnikom przysługiwała rewizja, a nie wniosek o 

uzupełnienie postanowienia działowego. Zwrócił uwagę, że przyjęcie w takiej 
sytuacji niedopuszczalności środka odwoławczego od postanowienia działowego w 
części nierozstrzygającej o roszczeniach przewidzianych art. 686 k.p.c. 
powodowałoby w konsekwencji niemożność korygowania orzeczeń nawet 
oczywiście rażąco nieprawidłowych. 
W postanowieniu z dnia 3 października 2003 r., III CKN 1529/00 (nie publ.) 
Sąd Najwyższy uznał, że w razie nierozstrzygnięcia przez sąd pierwszej instancji w 
sentencji postanowienia o dziale spadku o roszczeniach z tytułu posiadania rzeczy 
należącej do spadku i pobierania z niej pożytków, uczestnikom przysługuje 
apelacja, a nie wniosek o uzupełnienie postanowienia, a postanowieniu z dnia 21 
sierpnia 2008 r., IV CZ 62/09 (nie publ.) przyjął, że jeżeli sąd, wydając w 
postępowaniu o podział majątku wspólnego postanowienie wstępne przewidziane w 
art. 685 w związku z art. 567 § 3 k.p.c., nie rozstrzygnął w sentencji, czy niektóre 
przedmioty należą do majątku wspólnego, zainteresowany może zaskarżyć to 
postanowienie apelacją. 
Przyjmuje się jednak również, że w przewidzianej sytuacji uczestnikowi 
przysługuje nie środek odwoławczy, lecz wniosek o uzupełnienie postanowienia, 
zgodnie ze stosowanym odpowiednio art. 351 § 1 k.p.c., stanowiącym, iż wniosek o 
uzupełnienie wyroku dopuszczalny jest m.in. wówczas, gdy sąd nie zamieścił w 
wyroku dodatkowego orzeczenia, które według przepisów ustawy powinien był 
zamieścić z urzędu. Twierdzi się, że nie ma żadnych podstaw do uznania, iż 
postanowienie działowe (także wstępne) ma mieć tylko postać ustaleń 
pozytywnych, a w razie ustaleń negatywnych wystarczy zajęcie stanowiska w 
uzasadnieniu orzeczenia. We wszystkich sytuacjach, w których przepisy przewidują 
w postępowaniu działowym orzekanie z urzędu, sąd powinien wydać w tym 
przedmiocie orzeczenie pozytywne lub negatywne i orzec o całości żądań, a jeżeli 
tego nie uczynił, zachodzą przewidziane w art. 351 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. 
podstawy do żądania uzupełnienia postanowienia, a środek odwoławczy jest 
niedopuszczalny. 
Stanowisko takie zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 12 listopada 1974 r., 
III CZP 69/74 (OSPiKA 1976, nr 6, poz.114), w której stwierdził, że jeżeli sąd, 
wydając w postępowaniu o dział spadku postanowienie wstępne przewidziane w 
art. 685 k.p.c., nie rozstrzygnął w sentencji, czy niektóre sporne przedmioty należą 
do spadku, uczestnik może żądać uzupełnienia postanowienia wstępnego na 

zasadach ogólnych. Jeżeli natomiast uzupełnienie postanowienia wstępnego nie 
nastąpiło, sąd może w toku postępowania działowego wydać dalsze postanowienia 
wstępne w zakresie nieobjętym postanowieniem wstępnym wydanym poprzednio. 
O sporze w rozumieniu art. 685 k.p.c. można mówić wówczas, gdy stanowiska 
spadkobierców są przeciwstawne i dlatego spór ten powinien być rozstrzygnięty w 
sensie pozytywnym albo negatywnym; jeżeli sąd, wbrew obowiązkowi, nie obejął 
sentencją orzeczenia wszystkich kwestii należących do jego kognicji, mają 
zastosowanie przepisy o uzupełnieniu orzeczenia. 
W uchwale z dnia 15 czerwca 1976 r., III CZP 12/76 (OSPiKA 1977, nr 2, poz. 
26) Sąd Najwyższy przyjął, że uczestnik postępowania o podział majątku objętego 
wspólnością ustawową może zgłosić na podstawie art. 351 § 1 w związku z art. 13 
§ 2 k.p.c. wniosek o uzupełnienie postanowienia o podziale tego majątku przez 
orzeczenie o terminie i sposobie uiszczenia dopłaty pieniężnej wyrównującej 
wartość udziału w majątku wspólnym, chociażby w postępowaniu o podział nie 
żądał rozłożenia dopłaty na raty; orzeczenie w przedmiocie dopłat lub spłat jest 
obligatoryjne, bez względu na to, czy uczestnicy postępowania zgłosili odpowiednie 
wnioski. Jeżeli zatem wbrew temu nakazowi sąd nie zamieścił w postanowieniu 
orzeczenia w tym przedmiocie, a uzasadnienie nie wskazuje na to, że problem ten 
w ogóle miał na względzie, uczestnikowi przysługuje wniosek o uzupełnienie 
postanowienia. Należy podkreślić, że wskazana uchwała dotyczy innego stanu 
faktycznego i prawnego niż leżący u podstaw rozważanego zagadnienia prawnego, 
gdyż odnosi się do sytuacji, w której nie tylko w sentencji postanowienia działowego 
brak rozstrzygnięcia w przedmiocie spłat i dopłat, lecz także w uzasadnieniu nie ma 
na ten temat rozważań sądu. (...) 
Przedstawiony przegląd orzecznictwa wskazuje, że zdecydowanie przeważa 
pogląd, iż jeżeli sąd w postanowieniu działowym nie zaliczył do dzielonej masy 
majątkowej jednego ze spornych składników oraz nie rozstrzygnął, czy wchodzi on 
do dzielonego majątku, czy też jest składnikiem majątku jednego z uczestników, 
natomiast zajął w tym zakresie stanowisko w uzasadnieniu orzeczenia, 
uczestnikowi żądającemu zaliczenia tego składnika do dzielonego majątku 
przysługuje apelacja a nie wniosek o uzupełnienie postanowienia. (...) 
Za tym poglądem, który należy podzielić, przemawia przede wszystkim 
charakter orzeczeń wydawanych w sprawach działowych, obejmujących i 
rozstrzygających wszystkie kwestie związane z dzielonym majątkiem. W tych 

sprawach sąd z urzędu ustala skład i wartość majątku ulegającego podziałowi (art. 
684 k.p.c.) oraz rozstrzyga spory o prawo żądania dokonania podziału i o prawo 
własności poszczególnych przedmiotów, jak również wzajemne roszczenia 
współwłaścicieli (współspadkobierców) z tytułu posiadania rzeczy (art. 618 k.p.c.). 
Jak podkreśla się w literaturze, w takim wypadku, gdy z mocy przepisu 
szczególnego sąd w pewnym zakresie orzeka z urzędu, w sentencji postanowienia 
działowego zamieszcza jedynie rozstrzygnięcia pozytywne i to także wtedy, gdy 
uczestnik postępowania zgłosił wniosek o rozstrzygnięcie spornego zagadnienia, 
np. przynależności danego przedmiotu do dzielonej masy majątkowej. Jeżeli sąd 
taki wniosek, leżący w zakresie kwestii rozstrzyganych z urzędu, rozstrzygnął w 
inny sposób niż zgłoszony we wniosku, nie zamieszcza negatywnego 
rozstrzygnięcia w postanowieniu, a jedynie omawia je w uzasadnieniu 
postanowienia. Oznacza to, że wniosek w całości lub części nie został 
uwzględniony (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1969 r., III CZP 
70/69). 
Odnosi się to także do rozstrzygnięcia zawartego w postanowieniu wstępnym, 
o którym mowa w art. 685 k.p.c., inaczej bowiem niż w procesie, sąd w 
postępowaniu nieprocesowym, wydając postanowienie wstępne dotyczące kwestii 
wskazanych w art. 685 k.p.c., rozstrzyga ostatecznie i w całości zaistniałe spory o 
istnienie uprawnienia do żądania działu spadku oraz spory między 
współspadkobiercami o to, czy pewien przedmiot należy do spadku. Jeżeli 
postanowienie takie zostało wydane dlatego, że istniał spór, czy dany przedmiot 
należy do spadku, czy też stanowi własność jednego ze spadkobierców, sąd – 
uznając, że należy on do spadku – umieszcza o tym rozstrzygnięcie pozytywne w 
postanowieniu wstępnym, zaliczając sporny przedmiot w skład masy spadkowej. 
Jeżeli natomiast uznał, że sporny przedmiot stanowi własność jednego ze 
spadkobierców, wobec czego nie wchodzi w skład masy spadkowej, nie musi 
zamieszczać rozstrzygnięcia negatywnego w postanowieniu wstępnym; wystarczy, 
że da temu wyraz w uzasadnieniu postanowienia. Niewymienienie tego składnika w 
postanowieniu nie stanowi zatem – w rozumieniu art. 351 § 1 w związku z art. 13 § 
2 k.p.c. – braku rozstrzygnięcia sporu o ten przedmiot ani niezamieszczenia 
dodatkowego orzeczenia, które według przepisów ustawy sąd powinien zamieścić z 
urzędu; jest merytorycznym rozstrzygnięciem negatywnym, odpowiadającym 
niezaliczeniu danego przedmiotu do spadku. Nie ma więc podstaw do żądania 

uzupełnienia postanowienia przez orzeczenie, że przedmiot ten nie należy do 
spadku, natomiast uczestnikowi postępowania, który żądał zaliczenia przedmiotu do 
masy spadkowej i objęcia podziałem, przysługuje apelacja. 
Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi, jak w uchwale. (...)