III CZP 88/11

Sygn. akt III CZP 88/11 
 
 
 
 
UCHWAŁA 
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego 
 
Dnia 29 czerwca 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący) 
SSN Dariusz Dończyk 
SSN Jacek Gudowski 
SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca) 
SSN Marta Romańska 
SSN Tadeusz Wiśniewski 
SSN Kazimierz Zawada 
 
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej 
w dniu 29 czerwca 2012 r., 
przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Jana Szewczyka, 
po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego 
we wniosku z dnia 5 grudnia 2011 r., BSA V-4110-1/11, 
 
 
"Czy art. 38 ust. 3 (pierwotnie art. 39 ust. 3) ustawy z dnia 
14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (dalej: 
u.g.t.m.o., tekst pierwotny Dz.U. Nr 32, poz. 159, tekst jednolity Dz.U. 
z 1969 r. Nr 22, poz. 159), na mocy którego nieruchomości 
stanowiące, zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. b) dekretu z dnia 8 marca      
1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. Nr 13, 

 
2 
poz. 87 z późn. zm.), własność osób, którym wobec uzyskania przez 
nie stwierdzenia narodowości polskiej służyło obywatelstwo polskie, 
przechodzą z mocy samego prawa na własność Państwa, jeżeli 
osoby te w związku z wyjazdem z kraju utraciły lub utracą 
obywatelstwo polskie, dotyczy także spadkobierców tych osób, którzy 
przesiedlili się do RFN lub NRD w latach 1956-1984?" 
 
 
podjął uchwałę: 
 
 
Przepis art. 38 ust. 3 (pierwotnie art. 39 ust. 3) ustawy 
z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach 
i  osiedlach (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159 ze zm.) 
nie miał zastosowania do spadkobierców osób wymienionych 
w tym przepisie. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
3 
Uzasadnienie 
 
Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, przedstawiając do rozstrzygnięcia 
przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienie prawne, podkreślił, 
że rozstrzygnięcie tego zagadnienia wymaga uprzedniego rozważenia utraty 
obywatelstwa polskiego przez osoby emigrujące w latach 1956-1984 do RFN 
i NRD. Podstawę prawną w tym zakresie stanowił najpierw art. 11 ust. 1, 2 i 5 
ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. Nr 4, poz. 24), 
a następnie art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie 
polskim (Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.). Przepisy te uzależniały utratę obywatelstwa 
polskiego od zgody właściwego organu państwowego na nabycie obywatelstwa 
obcego. Zgoda ta została udzielona osobom wyjeżdżającym zbiorczo w uchwale 
Rady Państwa Nr 37/56 z dnia 16 maja 1956 r. w sprawie zezwolenia na zmianę 
obywatelstwa polskiego repatriantom niemieckim (nie publ.; dalej: „uchwała nr 
37/56”). Osoby te zwracały się na podstawie tej uchwały do Rady Państwa 
z wnioskami o zgodę na wyjazd, po czym, w wyniku odpowiedniej procedury 
weryfikacji wniosku, mogły otrzymać dokument podróży umożliwiający opuszczenie 
terytorium PRL. W orzecznictwie zarysowały się wątpliwości co do tego, czy zgoda 
na zmianę obywatelstwa z polskiego na obce mogła być udzielona aktem 
generalnym. Odpowiedzi negatywnej w tej kwestii udzielił Sąd Najwyższy w wyroku 
z dnia 17 września 2001 r., III RN 56/01 (OSNP 2002, nr 13, poz. 299), natomiast 
pozytywnie odniósł się do niej Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 15 lipca 
2010 r., IV CSK 90/10 (OSP 2011, nr 3, poz. 28) oraz Wojewódzki Sąd 
Administracyjny w Warszawie m.in. w wyrokach z dnia 21 lipca 2005 r., IV SA/Wa 
560/05 (nie publ.) i z dnia 23 stycznia 2007 r., IV SA/Wa 2106/06 (nie publ.). 
Ocena charakteru prawnego, legalności oraz skuteczności uchwały nr 37/56 jest 
sporna również w doktrynie. 
Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wskazał również na niejednolitość 
poglądów w orzecznictwie w sprawie stosowania art. 38 ust. 3 (pierwotnie art. 
39 ust. 3) ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach 
i osiedlach (tekst pierwotny: Dz.U. Nr 32, poz. 159 ze zm.; tekst jednolity: Dz.U. 

 
4 
z 1969 r. Nr 22, poz. 159 ze zm.; dalej: „u.g.t.m.o.”) również do spadkobierców 
osób 
wymienionych 
w 
tym 
przepisie. 
Podkreślił, 
że 
Sąd 
Najwyższy 
w postanowieniu z dnia 11 stycznia 1965 r., II CR 523/64 (OSNCP 1965, nr 7-8, 
poz. 135) wyraził pogląd, iż przepis ten odnosi się także do spadkobierców. 
Natomiast 
w 
kilku 
późniejszych 
orzeczeniach 
Sądu 
Najwyższego, 
m.in. 
w postanowieniu z dnia 20 czerwca 2002 r., I CKN 782/00 (nie publ.), wyroku z dnia 
13 grudnia 2005 r., IV CK 304/05 (OSNC 2006, nr 10, poz. 166) i postanowieniu 
z dnia 7 października 2010 r., IV CK 152/10 (nie publ.), przyjęto, że rozważany 
przepis nie podlega wykładni rozszerzającej, lecz dotyczy jedynie utraty prawa 
własności nieruchomości gruntowych stanowiących własność osób, które po 
stwierdzeniu narodowości polskiej i uzyskaniu obywatelstwa polskiego zachowały 
własność nieruchomości należących do nich przed dniem 1 stycznia 1945 r., 
a następnie utraciły obywatelstwo polskie w związku z wyjazdem z kraju.  
Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego zauważył, że z jednej strony sytuację 
spadkobierców należy ocenić tak samo, jak sytuację ich poprzedników prawnych. 
Trudno przyjąć, że ustawodawca zamierzał powiązać przewidziany w omawianym 
przepisie skutek prawny tylko z osobami, którym własność przysługiwała w chwili 
wejścia w życie dekretu z 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich. 
Artykuł 38 ust. 3 (art. 39 ust. 3) u.g.t.m.o. można interpretować jako odnoszący się 
do sytuacji prawnej nieruchomości, które wyjątkowo nie przeszły na własność 
Państwa w myśl wspomnianego dekretu, a nie do określonych osób, należy 
bowiem uwzględnić nie tylko wykładnię gramatyczną (językową), ale i funkcjonalną 
tego przepisu. Z drugiej jednak strony adresatami art. 38 ust. 3 (art. 39 ust. 3) 
u.g.t.m.o. są wyraźnie te osoby, którym wobec uzyskania przez nie stwierdzenia 
narodowości polskiej służyło obywatelstwo polskie, jeżeli utraciły lub utracą 
to obywatelstwo w związku z wyjazdem za granicę. Wykładnia rozszerzająca tego 
przepisu – bez względu na kontekst historyczny, społeczny, międzynarodowy 
i konsekwencje ekonomiczne – byłaby trudna do zaakceptowania. 
Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego stwierdził, że nie dostrzega racji 
przemawiających za zastosowaniem w omawianej sytuacji art. 1 Protokołu nr 1 do 
Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, bowiem akty 
wywłaszczenia przed wejściem w życie tej Konwencji wraz z Protokołem 

 
5 
w stosunku do Rzeczypospolitej Polskiej miały charakter jednorazowy i nie 
wyczerpują znamion trwającego naruszenia prawa gwarantowanego jednostkom 
przez wspomniane regulacje międzynarodowe. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
W petitum wniosku Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego przedstawił 
rozbieżność w zakresie wykładni art. 38 ust. 3 (art. 39 ust. 3) u.g.t.m.o. Większą 
część uzasadnienia wniosku poświęcił jednak zagadnieniu obywatelstwa tzw. 
późnych przesiedleńców. Trudno zaprzeczyć, że nie jest ono pozbawione wpływu 
na wykładnię art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o., skoro utrata obywatelstwa polskiego była, 
według tego przepisu, jedną z przesłanek utraty prawa własności przez 
przesiedleńca i nabycia tego prawa przez Skarb Państwa. Jednakże zajęcie 
stanowiska co do skuteczności prawnej uchwały nr 37/56 wykraczałoby poza 
zakres wniosku, który wyznacza treść zagadnienia prawnego, a także poza zakres 
kompetencji przyznanych Sądowi Najwyższemu przez art. 60 § 1 ustawy z dnia 
23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.).  
Zgodnie z art. 39 ust. 3 u.g.t.m.o. (tekst pierwotny z 1961 r.), nieruchomości 
stanowiące zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach 
opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. Nr 13, poz. 87 ze zm.) własność osób, którym 
wobec uzyskania przez nie stwierdzenia narodowości polskiej służyło obywatelstwo 
polskie, przechodzą z samego prawa na własność Państwa, jeżeli osoby 
te w związku z wyjazdem z kraju utraciły lub utracą obywatelstwo polskie. Według 
art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o. (tekst jednolity z 1969 r.), nieruchomości stanowiące, 
zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach 
opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. Nr 13, poz. 87 ze zm.), własność osób, 
którym wobec uzyskania przez nie stwierdzenia narodowości polskiej służyło 
obywatelstwo polskie, przechodzą z samego prawa na własność Państwa, jeżeli 
osoby te w związku z wyjazdem z kraju utraciły lub utracą obywatelstwo polskie. 
Osoby te tracą prawo rozporządzania nieruchomością z dniem, w którym złożyły 
właściwym organom polski dowód osobisty i otrzymały dokument uprawniający do 
wyjazdu za granicę. 

 
6 
Dekret z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, 
który zastąpił wcześniejszy dekret z dnia 2 marca 1945 r. o majątkach 
opuszczonych i porzuconych (Dz.U. Nr 9, poz. 45), obowiązywał do dnia 31 lipca 
1985 r. (został uchylony przez art. 100 pkt 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. 
o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, Dz.U. Nr 22, poz. 99 
ze zm., która co do zasady weszła w życie dnia 1 sierpnia 1985 r.). Dekret ten 
zawierał regulacje dotyczące majątków opuszczonych (art. 1) oraz poniemieckich 
(art. 2), do drugiej kategorii zaliczając w szczególności wszelki majątek obywateli 
Rzeszy Niemieckiej i byłego Wolnego Miasta Gdańska, z wyjątkiem osób 
narodowości polskiej lub innej przez Niemców prześladowanej (art. 2 ust. 1 lit. b). 
Wspomniany 
dekret 
ostatecznie 
uregulował 
wszczętą 
wcześniej 
akcję 
weryfikacyjną i wywłaszczeniową ludności ziem północnych i zachodnich. Wydane 
na jego podstawie przez Ministra Sprawiedliwości w porozumieniu z kilkoma innymi 
ministrami rozporządzenie z dnia 21 maja 1946 r. o określeniu osób, których 
majątek przechodzi na własność Państwa (Dz.U. Nr 28, poz. 182), uznawało za 
osoby narodowości polskiej obywateli Rzeszy Niemieckiej i b. Wolnego Miasta 
Gdańska, którzy są pochodzenia polskiego lub wykażą swą łączność z narodem 
polskim, a ponadto złożą deklarację wierności narodowi polskiemu, oraz obywateli 
Rzeszy Niemieckiej i b. Wolnego Miasta Gdańska, zamieszkałych na obszarze 
Ziem Odzyskanych, jeżeli uzyskali lub uzyskają stwierdzenie narodowości polskiej 
w myśl przepisów art. 1 i 2 ustawy z dnia 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie 
Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na Ziemiach 
Odzyskanych (Dz.U. Nr 15, poz. 106), a za osoby należące do innej narodowości, 
prześladowanej przez Niemców, uznawało obywateli Rzeszy Niemieckiej i b. 
Wolnego Miasta Gdańska, należących do grup narodowościowych, które po dniu 
30 stycznia 1933 r. doznawały ograniczeń prawnych (§ 1 ust. 1-3 rozporządzenia). 
W 
art. 
38 
ust. 
3 
(art. 
39 
ust. 
3) 
u.g.t.m.o. 
wspomniano 
o „nieruchomościach”, a nie o „majątku”, jak w wymienionych dekretach, które 
stanowiły podstawę prawną wywłaszczeń w stosunku do ludności niemieckiej 
w okresie bezpośrednio następującym po wojnie. Mimo to związek tego przepisu 
z tamtą regulacją jest niewątpliwy, ponieważ warunkiem zachowania własności, jak 
wynika z art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z 1946 r., była pozytywna weryfikacja 

 
7 
narodowościowa, 
zakończona 
nabyciem 
obywatelstwa 
polskiego, 
zatem 
zadeklarowanie narodowości niemieckiej i wyjazd z Polski miały prowadzić do tych 
samych konsekwencji.  
Istotą kontrowersji przedstawionej w zagadnieniu prawnym jest to, czy 
spadkobiercy osoby, która zachowała własność nieruchomości na tzw. Ziemiach 
Odzyskanych dzięki stwierdzeniu narodowości polskiej i nadaniu obywatelstwa 
polskiego, również byli objęci zakresem art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o. w wypadku, gdy 
opuszczając kraj utracili obywatelstwo polskie. Zagadnienie to było już kilkakrotnie 
rozważane w orzecznictwie Sądu Najwyższego. 
Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 11 stycznia 1965 r., II CR 523/64 
(OSNCP 1965, nr 3, poz. 41) uznał, że art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o. dotyczy również 
wypadku, gdy osobie takiej przysługuje udział w spadku, w skład którego wchodzi 
nieruchomość, bez względu na to, czy jest to nieruchomość miejska, 
czy nieruchomość rolna. Jest to jedyne orzeczenie Sądu Najwyższego, które 
wyraźnie eksponuje takie stanowisko. W piśmiennictwie jest ono aprobowane przez 
jednego autora. 
Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 4 kwietnia 1996 r., I ACa 129/96 
(OSA 1996, nr 11-12, poz. 58) przyjął, że osobami dotkniętymi utratą własności 
nieruchomości na mocy art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o. są te osoby, które po stwierdzeniu 
narodowości polskiej i nabyciu obywatelstwa polskiego zachowały należący do nich 
przed dniem 1 stycznia 1945 r. majątek nieruchomy. Taki majątek, po jego zbyciu 
w okresie powojennym, utracił status, o którym mowa w powołanym przepisie. 
W postanowieniu z dnia 20 czerwca 2002 r., I CKN 782/00 („Izba |Cywilna” 
2003, nr 3, s. 48) Sąd Najwyższy zakwestionował objęcie zakresem art. 38 ust. 3 
u.g.t.m.o. nieruchomości, która stała się własnością uczestniczki postępowania 
dopiero z chwilą otwarcia spadku po ojcu z dniem 9 maja 1946 r. Podkreślił, 
że utrata własności nieruchomości na podstawie art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o. dotyczy 
tych osób, które po stwierdzeniu narodowości polskiej i nabyciu obywatelstwa 
polskiego zachowały nieruchomości należące do nich przed dniem 1 stycznia 
1945 r.  

 
8 
Najbardziej reprezentatywny dla tej linii orzecznictwa jest wyrok Sądu 
Najwyższego z dnia 13 grudnia 2005 r., IV CK 304/05 (OSNC 2006, nr 10, 
poz. 166). Sąd Najwyższy zaznaczył, że nie podziela stanowiska wyrażonego 
w postanowieniu z dnia 11 stycznia 1965 r., II CR 523/64, i opowiada się za 
poglądem wypowiedzianym w postanowieniu z dnia 20 czerwca 2002 r., I CKN 
782/00. Podkreślił, że art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o. ma jednoznacznego adresata 
i odwołuje się do dwóch kryteriów. Po pierwsze, chodzi o nieruchomości należące 
do osób, o których stanowi art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 8 marca 1946 r. 
o majątkach opuszczonych i poniemieckich, czyli obywateli Rzeczy Niemieckiej 
i byłego Wolnego Miasta Gdańska (z wyjątkiem osób narodowości polskiej lub innej 
przez Niemców prześladowanych). Po drugie, wobec tych osób nastąpiło 
stwierdzenie narodowości polskiej zgodnie z ówczesną procedurą weryfikacyjną, 
w następstwie czego przysługiwało im obywatelstwo polskie. Jeżeli takie osoby 
spełniające łącznie oba warunki utraciły obywatelstwo polskie w związku 
z wyjazdem z kraju, to tylko one tracą własność nieruchomości na rzecz Skarbu 
Państwa. Nie ulega przy tym wątpliwości, że omawiany przepis, jako wyjątkowy, 
przewidujący dotkliwą sankcję w postaci utraty własności nieruchomości, nie może 
podlegać wykładni rozszerzającej. Uzasadnia to wniosek, że utrata własności 
nieruchomości, o której stanowi art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o., dotyczy jedynie tych osób, 
które po stwierdzeniu ich narodowości polskiej i uzyskaniu obywatelstwa polskiego 
zachowały własność nieruchomości należących do nich przed dniem 1 stycznia 
1945 r., a następnie w związku z wyjazdem z kraju utraciły obywatelstwo polskie; 
nie dotyczy to następców prawnych tych osób. 
To samo rozumowanie powtórzono w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 
21 grudnia 2005 r., IV CK 306/05 (nie publ.). Następnie omawiany pogląd został 
potwierdzony przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 lipca 2010 r., IV CSK 90/10 
(OSP 2011, nr 3, poz. 28) i w postanowieniu z dnia 7 października 2010 r., IV CSK 
152/10 (nie publ.) dotyczącym osoby, która nabyła nieruchomość od właściciela na 
podstawie przekazania własności i posiadania gospodarstwa rolnego. Jest on też 
aprobowany w piśmiennictwie. 
Sąd Najwyższy w składzie powiększonym w pełni podziela przedstawione 
stanowisko opowiadające się za ścisłą wykładnią art. 38 ust. 3 (art. 39 ust. 3) 

 
9 
u.g.t.m.o. Z tego przepisu wyraźnie wynika, że odnosi się do osób w nim 
wymienionych, a nie do nieruchomości. Oznacza to, że wypadku nabycia własności 
nieruchomości przez inną osobę (następcę prawnego osoby wymienionej 
w rozważanym przepisie) nieruchomość nie przechodzi z samego prawa na 
własność Państwa, jeżeli osoba taka w związku z wyjazdem z kraju utraciła lub 
utraci obywatelstwo polskie. Gdyby art. 38 ust. 3 (art. 39 ust. 3) u.g.t.m.o. miał 
obejmować swym zakresem również następców prawnych osób w nim 
wymienionych, musiałoby to z niego wynikać expressis verbis. Należy w związku 
z tym podkreślić, że w polskim prawie znajdują się przepisy, które odnoszą się 
zarówno do osób w nich wymienionych, jak i do następców prawnych tych osób 
(np. art. 438 § 2 k.c.; art. 180 k.p.c.; art. 55 k.s.h.; art. 42 i 49 ustawy z dnia 4 lutego 
1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jedn. tekst: Dz.U. z 2006 r. 
Nr 90, poz. 631 ze zm.; art. 205, 211, 214 i 215 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. 
o gospodarce nieruchomościami, jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze 
zm.; art. 78, 103 i 200 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. - Prawo własności 
przemysłowej, jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 ze zm.; art. 20 ust. 2 
ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych, jedn. tekst: 
Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.; art. 134 i 165 ustawy z dnia 18 lipca 
2001 r. - Prawo wodne, jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r. Nr 28, poz. 145 ze zm.; art. 1 
ust. 3 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przekształceniu prawa użytkowania 
wieczystego w prawo własności nieruchomości, jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r. Nr 15, 
poz. 83). 
Zagadnienie prawne przedstawione przez Pierwszego Prezesa Sądu 
Najwyższego odnosi się wprost do sytuacji prawnej spadkobierców osób 
wymienionych w art. 38 ust. 3 (art. 39 ust. 3) u.g.t.m.o. Analogicznie jednak 
należałoby oceniać sytuację innych następców prawnych wymienionych osób, 
w szczególności nabywców nieruchomości w drodze czynności prawnych inter 
vivos. Ewentualne odniesienie szerokiej wykładni art. 38 ust. 3 (art. 39 ust. 3) 
u.g.t.m.o. również do takich nabywców byłoby sprzeczne z zasadą równości 
i równego traktowania (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Inaczej bowiem byłby 
traktowany nabywca nieruchomości tracący obywatelstwo polskie w związku 

 
10
z wyjazdem z kraju w zależności od tego, czy nabywałby prawo własności od osoby 
wymienionej w art. 38 ust. 3 (art. 39 ust. 3) u.g.t.m.o., czy też od innej osoby. 
Stanowisko obejmujące zakresem zastosowania art. 38 ust. 3 (art. 39 ust. 
3) u.g.t.m.o. również nieruchomości nabyte przez dziedziczenie byłoby nie tylko 
niezgodne z wykładnią językową i gramatyczną tego przepisu, lecz także 
niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia wykładni systemowej. 
Rozważany przepis, traktujący o szczególnym przypadku przejścia prawa 
własności na Skarb Państwa, musi być interpretowany w sposób spójny 
z przepisami kodeksu cywilnego, które regulują prawo własności oraz sposoby jego 
nabycia i utraty. Przyszły spadkobierca nie mógł w dniu wejścia w życie dekretu 
z 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich być traktowany jako właściciel 
nieruchomości, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. b tego dekretu. Nie był zatem tą 
osobą, której własność przysługiwała w dniu 19 kwietnia 1946 r. i przez 
to podlegałaby nabyciu ex lege przez Skarb Państwa. Swoiste obciążenie prawa 
własności wynikające z art. 38 ust. 3 (art. 39 ust. 3) u.g.t.m.o. oczywiście zatem nie 
wchodzi do spadku (art. 952 k.c.). 
Artykuł 38 ust. 3 (art. 39 ust. 3) u.g.t.m.o., który w istotny sposób ogranicza 
prawo własności, zawiera regulację szczególną, a exceptiones non sunt 
extendendae. Rozszerzająca wykładnia art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o. kolidowałaby 
z ustaloną aksjologią polskiego prawa cywilnego. Jak trafnie zauważył Sąd 
Najwyższy w wyroku z dnia 13 grudnia 2005 r., IV CSK 304/05, i w postanowieniu 
z dnia 7 października 2010 r., IV CSK 152/10, skutek utraty prawa własności na 
rzecz Skarbu Państwa jest wyjątkowo dolegliwy. Własność podlega daleko idącej 
ochronie prawnej, zatem wszelkie wątpliwości co do spełnienia przesłanek utraty 
własności przez uprawnionego należy tłumaczyć na korzyść trwania tytułu 
prawnego. Trudno wprawdzie kwestionować a limine skuteczność prawną nabycia 
przez Skarb Państwa własności na podstawie art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o., nie ma 
jednak podstaw aksjologicznych ani teleologicznych, aby oznaczonej grupie 
właścicieli ponad miarę ograniczać przysługujące im prawa tylko ze względu na ich 
narodowość i obywatelstwo.  

 
11
Trzeba zgodzić się z wnioskodawcą, że w zasadzie brak podstaw, aby do 
sytuacji prawnej późnych przesiedleńców odnosić przepis art. 1 Protokołu 
dodatkowego nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych 
wolności sporządzonego w Paryżu dnia 20 marca 1952 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 36, 
poz. 175). Protokół ten, poddający ochronie własność – w szerokim tego słowa 
znaczeniu – wszedł w życie w stosunku do Rzeczypospolitej Polskiej z dniem 
10 października 1994 r., zgodnie z treścią stosownego oświadczenia rządowego 
(Dz.U. z 1995 r. Nr 36, poz. 178). Potwierdza to stanowisko Europejskiego 
Trybunału Praw Człowieka wyrażone w postanowieniu z dnia 7 października 
2008 r. w sprawie ze skargi nr 47550/06 Preußische Treuhand GmbH&Co KG A.A. 
przeciwko Polsce, w którym podkreślono, że pozbawienie własności lub innego 
prawa rzeczowego jest w zasadzie aktem jednorazowym i nie powoduje powstania 
ciągłego stanu „pozbawienia prawa”. Państwo będące stroną Konwencji dysponuje 
także swobodą co do restytucji lub odszkodowania za uszczerbek wynikający 
ze zdarzeń, które miały miejsce przed ratyfikacją przez nie Konwencji. Nie można 
jednak mieć pewności, czy ewentualna zmiana przez Sąd Najwyższy ustalonej linii 
orzeczniczej art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o., sankcjonująca utratę prawa własności przez 
spadkobierców osób, które zachowały po wojnie własność nieruchomości na 
podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z 1946 r., nie byłaby postrzegana jako źródło 
nowego pogwałcenia praw podstawowych, gwarantowanych przez Konwencję 
europejską i jej Protokoły dodatkowe, w tym protokół nr 1. Dokonując obecnie na 
nowo oceny skutków prawnych stosowania przepisów, które obowiązywały 
w okresie poprzedzającym wejście w życie Konwencji i Protokołu nr 1, sądy polskie 
mają bowiem obowiązek ich możliwie najbardziej ścisłej wykładni. 
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie 
prawne, jak w uchwale.