III CZP 88/09

Uchwała z dnia 20 listopada 2009 r., III CZP 88/09 
 
Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący) 
Sędzia SN Józef Frąckowiak 
Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z nadzoru nad egzekucją z ograniczonego prawa 
rzeczowego – spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego, 
nieposiadającego urządzonej księgi wieczystej, prowadzonej przez komornika przy 
Sądzie Rejonowym Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie Dariusza P. w 
sprawach (...) z wniosku wierzycieli ING Banku Ś. S.A. w K., "F.", sp. z o.o. w S., 
"S.P.", sp. z o.o. w P. i "T.", sp. z o.o. w W. przeciwko dłużnikom Jolancie P.-K. i 
Krzysztofowi K. przy udziale Gracjana G. po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na 
posiedzeniu jawnym w dniu 20 listopada 2009 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Szczecinie postanowieniem z dnia 20 
kwietnia 2009 r.: 
"1. Czy w myśl przepisu art. 969 § 1 k.p.c. przepadek rękojmi następuje z 
mocy prawa i orzeczenie sądu egzekucyjnego w tej mierze ma charakter 
deklaratoryjny czy też orzeczenie to ma charakter konstytutywny; 
2. o ile orzeczenie wydane w trybie art. 969 § 1 k.p.c. jest aktem 
konstytutywnym, to czy jego wydanie uzależnione jest od ustalenia zawinienia 
nabywcy w niedotrzymaniu terminu do zapłaty pozostałej części ceny nabycia?" 
podjął uchwałę: 
 
Przewidziana w art. 969 § 1 k.p.c. utrata rękojmi następuje z mocy prawa, 
a postanowienie sądu stwierdzające jej utratę ma charakter deklaratoryjny. 
 
Uzasadnienie 
 
Uczestnik Gracjan G. przystąpił do licytacji egzekucyjnej spółdzielczego 
własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego, przysługującego dłużnikom 
Jolancie P.-K. i Krzysztofowi K. Złożył wymaganą rękojmię, zaofiarował najwyższą 

cenę i uzyskał przybicie. Po wezwaniu do uiszczenia ceny wystąpił o przedłużenie 
terminu do jej wpłacenia. Otrzymawszy kolejne wezwanie do wpłacenia ceny w 
terminie 14 dni uiścił część należności w terminie, część natomiast po jego upływie. 
W związku z nieterminową zapłatą ceny Sąd Rejonowy w Szczecinie 
postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2008 r. stwierdził wygaśnięcie przybicia 
udzielonego na rzecz uczestnika i przepadek wpłaconej przez niego rękojmi. 
Postanowienie to zostało zaskarżone przez uczestnika, który podniósł, że uchybił 
terminowi zapłaty ceny z przyczyn niezawinionych przez siebie. 
Po uchyleniu orzeczenia w części dotyczącej przepadku rękojmi i przekazaniu 
sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sąd Rejonowy w dniu 5 
stycznia 2009 r. powtórnie stwierdził utratę przez uczestnika Gracjana G. rękojmi w 
kwocie 12 000 zł, po uprzednim potrąceniu kosztów egzekucji związanych ze 
sprzedażą, na rzecz Skarbu Państwa (Sądu Rejonowego Szczecin-Centrum w 
Szczecinie). W motywach rozstrzygnięcia odwołał się do art. 969 § 1 k.p.c., zgodnie 
z którym, jeżeli nabywca nie wykonał w terminie warunków licytacyjnych co do 
zapłaty ceny, traci rękojmię, a skutki przybicia wygasają, przy czym następstwa te 
sąd stwierdza postanowieniem, na które przysługuje zażalenie. Ocenił, że 
przewidziane w tym przepisie konsekwencje niewykonania warunków licytacyjnych 
następują z mocy prawa i nie są uzależnione od zawinienia po stronie nabywcy, a 
orzeczenie wydane przez sąd ma charakter deklaratoryjny. W ocenie Sądu 
Rejonowego, kwestia zawinienia nieterminowej zapłaty stanowiłaby okoliczność 
podlegającą badaniu w postępowaniu o przywrócenie terminu do uiszczenia ceny i 
z tego środka powinien skorzystać uczestnik. 
Uczestnik złożył zażalenie, zarzucając, że przesłanką orzeczenia o przepadku 
rękojmi nie jest zawinienie po stronie licytanta. Jego zdaniem, przepadek rękojmi 
stanowi formę kary, którą można ponieść jedynie za uchybienie zawinione. 
Przy rozpoznawaniu zażalenia Sąd Okręgowy powziął wątpliwości, którym dał 
wyraz w przedstawionym zagadnieniu prawnym i wyjaśnił, że ich źródłem jest 
rozbieżność pomiędzy wynikami językowej wykładni art. 969 § 1 k.p.c., a 
interpretacją tego przepisu przyjętą przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 
22 września 1966 r., III CR 199/66 (nie publ.). (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Rękojmia w wysokości 1/10 sumy oszacowania stanowi warunek 
przystąpienia do licytacji (art. 962 § 1 k.p.c.). Składana jest w gotówce, w 

książeczce oszczędnościowej zaopatrzonej w stosowne upoważnienie albo w inny 
sposób wskazany przez komornika (art. 953 § 1 pkt 4 k.p.c.), chyba że licytant 
korzysta ze zwolnienia przewidzianego w art. 964 § 1 k.p.c. Rękojmia służy 
zabezpieczeniu efektywności postępowania egzekucyjnego jako ekonomiczny 
bodziec skłaniający licytanta, który zaofiarował najwyższą cenę i uzyskał przybicie, 
do zapłaty tej ceny w odpowiednim terminie. Utrata rękojmi jest jedyną sankcją 
majątkową, jaką ponosi nierzetelny nabywca, przepisy bowiem nie przewidują jego 
odpowiedzialności odszkodowawczej ani nie nakładają na niego obowiązku zapłaty 
wylicytowanej ceny. Poza konsekwencjami przewidzianymi w art. 969 § 1 k.p.c. 
dotyka go tylko zakaz uczestnictwa w ponownej licytacji (art. 976 § 1 k.p.c.). 
Rękojmia nie może być uznana za zryczałtowane odszkodowanie, ponieważ 
utraconą rękojmię przelewa się – po pokryciu z niej kosztów egzekucji związanych z 
nieskuteczną sprzedażą – na rzecz Skarbu Państwa. 
Obowiązująca regulacja przejęta została z przedwojennego kodeksu 
postępowania cywilnego (art. 692) i nawiązuje do konstrukcji przewidzianej 
wcześniej w procedurze obowiązującej w zaborze rosyjskim. Rękojmia traktowana 
była tam jako „kara za zawód" – sankcja majątkowa za zerwanie stosunku 
powstałego w wyniku zaofiarowania w przetargu najwyższej ceny i uzyskania 
przybicia oraz za konieczność ponownego przeprowadzania licytacji tego samego 
przedmiotu. 
Nakazy przewidziane w art. 969 § 2 k.p.c. kierowane są do dwóch adresatów. 
Nabywca licytacyjny zobowiązany zostaje do terminowej zapłaty wylicytowanej 
ceny, a sąd do kontroli wykonania tego obowiązku przez nabywcę i – w razie 
stwierdzenia uchybienia – do stwierdzenia jego skutków. Przewidziane przez 
ustawę konsekwencje niewykonania warunków licytacyjnych w zakresie zapłaty 
ceny polegają na utracie złożonej rękojmi lub jej ściągnięciu od nabywcy 
zwolnionego od jej wpłacenia oraz na wygaśnięciu przybicia. Skutki te występują 
łącznie; panuje zgoda co do tego, że następują z mocy prawa, a postanowienie 
sądu stwierdzające ich wystąpienie ma charakter deklaratoryjny. Taki wniosek 
jednoznacznie wypływa z użycia w art. 969 § 1 zdanie ostatnie k.p.c. sformułowania 
„następstwa te sąd stwierdza postanowieniem”, które w przepisach oznacza 
ustalenie stanu prawnego istniejącego już poprzednio. Podobnej formuły używa np. 
art. 610 § 2 k.p.c. („sąd stwierdzi zasiedzenie”) oraz art. 677 § 1 k.p.c. („sąd 
stwierdzi nabycie spadku”). Już zatem na tym etapie rozważań można przesądzić, 

że orzeczenie przewidziane w art. 969 § 1 zdanie ostatnie k.p.c. potwierdza jedynie 
wystąpienie przewidzianych w zdaniu pierwszym skutków niewykonania 
obowiązków licytacyjnych w zakresie zapłaty ceny, jest więc postanowieniem 
deklaratoryjnym. 
Nie wyjaśnia to jednak istoty problemu, który sprowadza się do tego, czy 
przewidziane w art. 969 § 1 k.p.c. skutki niewykonania warunków licytacyjnych w 
zakresie zapłaty ceny następują wówczas, gdy nabywca nie zapłacił ceny z 
przyczyn zawinionych, czy też o ich wystąpieniu decyduje obiektywny fakt 
niezrealizowania tych warunków, niezależnie od powodów jakie do tego 
doprowadziły. Potwierdzający charakter postanowienia nie wyklucza możliwości 
uzależnienia stwierdzanych skutków od zawinionego działania nabywcy. Nie 
wyłącza go także wydanie postanowienia na posiedzeniu niejawnym, bez badania 
przyczyn uchybienia. W pewnych wypadkach, przez wzgląd na szybkość 
postępowania lub w celu zapewnienia skuteczności orzeczeń, ustawodawca 
dopuszcza możliwość podjęcia przez stronę, której prawa zostały tym orzeczeniem 
dotknięte, obrony dopiero na etapie postępowania zażaleniowego (np. w 
postępowaniu zabezpieczającym). 
Za potraktowaniem sankcji przewidzianej w art. 969 § 1 k.p.c. jako instytucji 
odmiennej od kar majątkowych przewidzianych w postępowaniu egzekucyjnym 
(grzywien i kar pieniężnych), a jednocześnie niebędącej odszkodowaniem, 
przemawia analiza całości przepisów odnoszących się do realizacji obowiązków 
przez licytanta, na którego rzecz udzielono przybicia. 
Artykuł 967 k.p.c. zobowiązuje licytanta do uiszczenia ceny nabycia z 
potrąceniem złożonej rękojmi w ciągu dwóch tygodni po wezwaniu go przez sąd. 
Nabywca może w tym terminie wystąpić o oznaczenie dłuższego terminu, 
nieprzekraczającego miesiąca. Nabywca nie w każdym wypadku musi uiścić resztę 
ceny na rachunek depozytowy sądu. Artykuł 968 § 1 k.p.c. przewiduje dla nabywcy, 
który jest jednocześnie wierzycielem dłużnika, możliwość rozliczenia ceny w drodze 
potrącenia jej z własną wierzytelnością lub jej częścią, jeżeli znajduje pokrycie w 
cenie nabycia, natomiast art. 968 § 2 k.p.c. umożliwia mu zaliczenie na poczet ceny 
takiej wierzytelności innego wierzyciela, po przedstawieniu jego zgody udzielonej w 
odpowiedniej formie. Zważywszy że w chwili, w której następuje rozliczenie, ścisłe 
określenie rozmiaru, w jakim zaliczana wierzytelność znajdzie ostatecznie pokrycie 
w cenie nabycia, jest często niemożliwe, w art. 1037 k.p.c. przewidziano możliwość 

późniejszego naprawienia błędów w tym zakresie przez wezwanie nabywcy do 
uzupełnienia ceny w ciągu tygodnia. Przepis ten przewiduje ujęcie dopłaty w planie 
podziału i oznaczenie wierzyciela, któremu ona przypadnie, nadając tej części planu 
podziału walor tytułu egzekucyjnego przeciwko nabywcy. W tym więc wypadku 
przewidziany jest szczególny sposób naprawienia nieprawidłowego wykonania 
warunków licytacyjnych, ukierunkowany na ustabilizowanie sytuacji powstałej w 
wyniku przysądzenia własności. 
Z wymienionego przepisu wynika przede wszystkim dążenie do szybkiego i 
ostatecznego rozliczenia sprzedaży licytacyjnej, zawiera on jednak także pewne 
złagodzenia rygoryzmu realizacji obowiązku zapłaty ceny. Zestawienie 
unormowanych sytuacji uprawnia do stwierdzenia, że obowiązek terminowej zapłaty 
wylicytowanej ceny został ujęty w kodeksie postępowania cywilnego w sposób 
pozwalający w normalnych warunkach terminowo wywiązać się z niego rzetelnemu, 
realnie oceniającemu swoje możliwości majątkowe nabywcy. Przewidziane zostały 
także rozwiązania porządkujące wypadki rozliczeń (potrącenia) ceny na podstawie 
założeń hipotetycznych, dopiero później podlegających weryfikacji (art. 1037 k.p.c.). 
Do regulacji ochronnych, z których skorzystać może nabywca, należy dodać  
powszechnie akceptowaną w literaturze możliwość wystąpienia o przywrócenie 
uchybionego terminu do zapłaty ceny (art. 168 i nast. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). 
Ta instytucja pozwala na przeprowadzenie oceny przyczyn niedotrzymania terminu 
w kategoriach ich zawinienia przez nabywcę. 
Utrata rękojmi połączona z wygaśnięciem skutków przybicia jako sankcja za 
niewykonanie w terminie obowiązku zapłaty ceny przez nabywcę, uniezależniona 
od przyczyny, która do uchybienia doprowadziła, nie jest w tej konstrukcji 
nadmiernie rygorystyczna. Rękojmia stanowi rodzaj sumy gwarancyjnej ulegającej 
przepadkowi w wypadku unicestwienia wyniku licytacji z przyczyn leżących po 
stronie nabywcy. Z tej sumy pokrywane są koszty sprzedaży, które powstają po raz 
wtóry, wobec upadku skutków poprzedniej licytacji, a reszta staje się dochodem 
Skarbu Państwa. Przeznaczenie utraconej rękojmi na koszty, które są 
konsekwencją wygaśnięcia skutków przybicia, jest kolejnym przejawem więzi 
pomiędzy obydwoma skutkami niewykonania warunków licytacyjnych, 
współtworzącym logiczną całość. 
Zasady słuszności, które sprzeciwiają się poniesieniu przez nabywcę 
negatywnych konsekwencji niezawinionego przez niego uchybienia obowiązkowi 

zapłaty ceny w dostateczny sposób realizuje prawo wystąpienia o przywrócenie 
terminu. Skutkiem przywrócenia terminu jest możliwość uiszczenia ceny z jego 
zachowaniem, co zapobiega wszystkim konsekwencjom wynikającym z art. 969 § 1 
k.p.c., a zatem nie tylko utracie rękojmi, ale także wygaśnięciu skutków przybicia. 
Nie dochodzi zatem do zerwania więzi pomiędzy obydwoma ustanowionymi w art. 
969 § 1 k.p.c. skutkami niewywiązania się z warunków licytacyjnych przez nabywcę. 
Nie tylko więc wykładnia językowa, mająca podstawowe znaczenie przy 
rekonstruowaniu normy zawartej w przepisie, przemawia za przyjęciem dosłownego 
rozumienia art. 969 § 1 k.p.c.; do takich samych wniosków prowadzi ocena celów, 
jakim służyć miało wprowadzenie przewidzianej w tym przepisie sankcji. 
W rezultacie kognicja sądu orzekającego o utracie rękojmi i wygaśnięciu 
skutków przybicia ogranicza się do zbadania terminowego wykonania przez 
nabywcę warunków licytacyjnych, nie obejmuje natomiast oceny przyczyn 
uchybienia terminowi pod kątem zawinienia. 
Z przedstawionych rozważań wynika, że Sąd Najwyższy w składzie 
orzekającym w niniejszej sprawie nie podziela stanowiska przyjętego w 
postanowieniu z dnia 22 września 1966 r., III CR 199/66, że utrata rękojmi (art. 969 
§ 1 k.p.c.) lub jej ściągnięcie (art. 969 § 2 k.p.c.) ma charakter ustawowej kary za 
niespełnienie warunków licytacyjnych; kara ta nie może być nałożona, jeżeli 
niewykonanie tych warunków jest następstwem okoliczności, za które nabywca nie 
ponosi odpowiedzialności, gdyż byłoby to sprzeczne z założeniami art. 969 k.p.c. 
Postanowienie to wydane zostało w stanie faktycznym, w którym wierzycielka 
dopuszczona została do przetargu bez złożenia rękojmi i zarówno organ 
prowadzący egzekucję, jak i wierzycielka działali w przekonaniu, że cena nabycia 
znajduje pełne pokrycie w egzekwowanej wierzytelności i że wierzycielka może tę 
wierzytelność zaliczyć w całości bez jakiejkolwiek dopłaty. Dopiero później okazało 
się, że zaliczenie jest niedopuszczalne. Problem, który wystąpił dotyczył raczej 
regulacji zawartej w art. 1037, a nie w art. 696 k.p.c. Ponadto przyjęta koncepcja nie 
tylko sprzeciwiała się wynikom wykładni językowej art. 969 § 1 k.p.c., ale także 
prowadziła do rozerwania dwóch skutków niewykonania w terminie warunków 
licytacyjnych, Sąd Najwyższy uchylił bowiem postanowienie sądu powiatowego 
jedynie w części orzekającej ściągnięcie rękojmi od licytantki, nie ingerował 
natomiast w postanowienie o wygaśnięciu skutków przybicia. Tym samym 

niemożliwe stało się pokrycie z rękojmi kosztów związanych ze sprzedażą, co 
spowodować musiało obciążenie tymi kosztami dłużnika lub wierzycieli. 
Odchodząc od przedstawionego poglądu, Sąd Najwyższy uznał, że właściwa i 
spójna jest wykładnia omawianego przepisu sugerowana przez Sąd Okręgowy, 
czemu dał wyraz w treści podjętej uchwały.