III CZP 87/15

Sygn. akt III CZP 87/15 POSTANOWIENIE Dnia 3 grudnia 2015 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Kazimierz Zawada Protokolant Katarzyna Bartczak w sprawie z powództwa K. B. przeciwko S. o zapłatę, na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 3 grudnia 2015 r. na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z dnia 24 lipca 2015 r., "Czy świadczenie wypłacane przez ubezpieczyciela w przypadku przedterminowego rozwiązania umowy ubezpieczenia na życie wraz z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym jest świadczeniem głównym czy ubocznym?" odmawia podjęcia uchwały. 2 UZASADNIENIE Powód w pozwie przeciwko S. […] S.A. wnosił o zasądzenie kwoty 7.789,47 zł. Zdaniem powoda, pozwany ubezpieczyciel bezpodstawnie po zakończenie umowy ubezpieczenia z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym bezpodstawnie wypłacił mu tylko 20% pierwotnie włączonej sumy przy zawarciu tej umowy a zatrzymał pozostałą część wpłaconych wcześniej tytułem składek środków pieniężnych. W ocenie powoda, postanowienia umowne przewidujące zwrot wpłaconych środków przy rozwiązaniu umowy jedynie w takim zakresie świadczy m. in. o ich niedozwolonym charakterze. Sąd Rejonowy oddalił powództwo po dokonaniu następujących ustaleń faktycznych. Strony zawarły umowę ubezpieczenia z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym na okres 30 lat. Powód przystąpił do „umowy grupowego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym ze składką regularną”. Pozwany ubezpieczyciel wystawił powodowi polisę, określającą początek okresu ubezpieczenia na dzień 2 kwietnia 2010 r., strony ustaliły regularną, miesięczną składką na kwotę 440 zł. Do powstałego stosunku obligacyjnego zastosowanie miały ogólne warunki grupowego ubezpieczenia na życie z ubezpieczonym funduszem kapitałowym, regulamin ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych i inne dokumenty. W 2012 r. powód zaprzestał opłacania składek, co spowodowało wygaśnięcie umowy i wypłatę powodowi tzw. świadczenia wykupu, stanowiącego 20% wartości odpowiedniego rachunku. Powód dochodził różnicy między kwotą stanowiącą wartość wspomnianego rachunku i spełnionym na rzecz niego tzw. świadczeniem wykupu. W ocenie Sądu Rejonowego, pozwany ubezpieczyciel wypłacił powodowi kwotę stanowiącą tzw. świadczenie wykupu, obliczone zgodnie z umową, zawarte w umowie określenie wysokości tego świadczenia nie było sprzeczne z prawem, w szczególności nie stanowiło niedozwolonego postanowienia umownego w rozumieniu ustawy. Rozpatrując apelację strony powodowej, Sąd Okręgowy zwrócił się o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego, czy przedterminowe rozwiązanie umowy 3 ubezpieczenia na życie wraz z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym jest świadczeniem głównym, czy ubocznym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W rozpoznawanej sprawie chodzi o dokonanie kontroli incydendatnej postanowień wzorca umowy ubezpieczenie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, który - jak dotychczas - nie znalazł się w urzędowym katalogu ogłoszonych klauzul niedozwolonych postanowień umownych. Aczkolwiek w treści pytania prawnego nie sformułowano wprost jego celu prawnego, a więc tego, czy tzw. świadczenie wykupu należy rozpatrywać z punktu widzenia regulacji prawnej przewidzianej w art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c., to z uzasadnienia tego pytania wynika, że Sądowi drugiej instancji chodziło niewątpliwie o taki właśnie cel sygnalizowanego problemu prawnego, a więc o przesądzenie, czy wspomniane świadczenie ubezpieczyciela należy do kategorii świadczenia głównego lub ubocznego (niegłównego) w rozumieniu tego przepisu. Istnieją jednak istotne przeszkody prawne w rozstrzygnięciu przez Sąd Najwyższy przedstawionego zagadnienia prawnego. Po pierwsze, w dłuższym uzasadnieniu przedstawionego zagadnienie prawnego nie przytoczono wprost postanowienia umownego, które miałoby podlegać kontroli sądowej w postępowaniu incydentalnym. Co więcej, nie informuje się o tym wyraźnie, w jakim wzorcu umownym klauzula taka została zamieszczona. Z ustaleń Sądów meriti wynika, że ustalono jednak istnienie kilku takich wzorców w związku z podmiotowym ukształtowaniem stosunku prawnego, w którym uczestniczył powód (powód miał status prawny ubezpieczonego w kreowanym stosunku ubezpieczenia). Sąd Okręgowy przytacza tylko ogólną regulację prawną umowy ubezpieczenia z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, podaje niektóre elementy (części składowe) kontrolowanej klauzuli podlegającej kontroli w treści polisy ubezpieczeniowej, wspomina o różnych ocenach prawnych tzw. świadczenia wykupu w orzecznictwie i piśmiennictwie. Tymczasem postępowanie obejmujące kontrolę incydentalną wzorca umownego wymaga dokładnego określenia treści kontrolowanego wzorca i miejsca jego ulokowania ,ponieważ taka treść określa zakres postępowania rozpoznawczego (art. 321 § 1 k.p.c.). Reguła ta 4 obowiązuje także wówczas, gdy pojawia się kwestia, czy dana, kontrolowana klauzula ze względu na jej materię prawną (charakter prawny świadczeń stron) może być również objęta kontrolą sądową (art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c.). Po drugie, nietrudno zauważyć, że przedstawione zagadnienie prawne odnosi się do określonego typu klauzuli, a nie do klauzuli zindywidualizowanej, nawiązującej do umowy łączącej powoda z ubezpieczycielem. Tymczasem w obrocie prawnym występuje obecnie wiele wariantów umowy ubezpieczenia z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, a ustawodawca dokonał jedynie szczątkowej regulacji tej umowy, pozostawiając spory margines swobody dla określenia we wzorcach umownych treści wariantów tej umowy, z tym - dla określenia prawnej struktury wzajemnych świadczeń stron w różnych sytuacjach (w czasie trwania stosunku umownego czy po jego zakończeniu). Czym innym jest zatem kwestia, czy dany typ klauzuli umownej może być zaliczony do postanowień określających główne świadczenie stron w rozumieniu art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c., a czym innym, czy określona, zindywidualizowana klauzula umowna, wskazana w określonym wzorcu umownym, przy uwzględnieniu całego kontekstu wiążącego strony stosunku prawnego, może być także poddana takiej samej kwalifikacji prawnej. Warto w związku z tym zwrócić uwagę na treść i sposób rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia 2013 r., I CSK 149/13 (OSNC 2014, nr 10, poz. 103), w którym - przy ocenie tzw. opłaty likwidacyjnej w razie wypowiedzenia umowy ubezpieczenia przez ubezpieczającego przez upływem dziesięciu lat - wyraźnie odwołano się do konkretnych ogólnych warunków umów, w których umieszczona była klauzula dotycząca wspomnianej postaci świadczenia ubezpieczyciela. Trzeba też stwierdzić, że w aktach sprawy brak nawet, wspomnianego na s. 3 uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego, ”regulaminu ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych”, w oparciu o który można by także z pewnością dokonać właściwej oceny treści stosunku prawnego łączącego powoda z ubezpieczycielem i ocenić przewidzianą w tej umowie prawną strukturę świadczeń stron (por. § 1 pkt 2 ogólnych warunków ubezpieczenia na życie”, s. 27-45 akt sprawy). W rezultacie należy stwierdzić, że na przedstawione przez Sąd Okręgowy zagadnienie prawne, 5 bez odpowiedniego kontekstu w postaci konkretnych postanowień umownych, nie da się udzielić jednoznacznej, abstrakcyjnej odpowiedzi. Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak na wstępie. kc