III CZP 87/04

Uchwała z dnia 24 lutego 2005 r., III CZP 87/04 
 
Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Marek Sychowicz 
Sędzia SA Dariusz Zawistowski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zenona S., Jerzego K., "A.H.A.” – 
Mirosław T., Edyta T., Andrzej D., sp.j. w G. przeciwko Kazimierzowi S., Markowi G. 
i Adamowi Ś. o zakaz prowadzenia działalności gospodarczej, po rozstrzygnięciu w 
Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 24 lutego 2005 r., przy udziale 
prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Świdnicy postanowieniem z dnia 26 
października 2004 r.: 
„W jakim składzie sąd rejonowy orzeka o zakazie prowadzenia działalności 
określonej w art. 373 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i 
naprawcze?" 
podjął uchwałę: 
 
W sprawach, o których mowa w art. 373 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – 
Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.), sąd orzeka w 
składzie jednego sędziego. 
 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione przez Sąd Okręgowy w Świdnicy zagadnienie prawne wyłoniło 
się przy rozpoznawaniu apelacji wnioskodawców od postanowienia Sądu 
Rejonowego w Wałbrzychu z dnia 9 czerwca 2004 r., którym Sąd ten oddalił ich 
wniosek, oparty na podstawie art. 373 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo 
upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 – dalej: „Pr.u.n.”), o pozbawienie 
uczestników prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek 
oraz pełnienia określonych funkcji. 

Zaskarżone orzeczenie wydane zostało przez sąd prowadzący postępowanie 
po ogłoszeniu upadłości, w składzie jednego sędziego. 
W ocenie Sądu Okręgowego, kwestia składu sądu orzekającego w tych 
sprawach, która była pod rządem rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 
października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, 
poz. 512 ze zm. – dalej: "Pr.upadł.") wyjaśniona w uchwale Sądu Najwyższego z 
dnia 8 maja 2001 r., III CZP 15/01 (OSNC 2002, nr 1, poz. 1), wymaga ponownego 
rozważenia ze względu na zmianę przepisów. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Nowa kategoria spraw cywilnych, mających za przedmiot pozbawienie osób, 
które nie dopełniły określonych obowiązków, prawa prowadzenia działalności 
gospodarczej na własny rachunek oraz sprawowania oznaczonych funkcji, została 
wprowadzona do Prawa upadłościowego ustawą z dnia 31 lipca 1997 r. o zmianie 
rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – 
Prawo upadłościowe i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 117, poz. 751). Przepisy 
art. 171-173  zostały zawarte w rozdziale IV „Odpowiedzialność cywilna” działu II-go 
„Postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości”. Takie usytuowanie tych 
przepisów oraz powierzenie kompetencji do prowadzenia spraw, o których była 
mowa w art. 172, sądowi „prowadzącemu postępowanie upadłościowe” (art. 172 § 2 
Pr.upadł.) wywołało wątpliwości co do tego, czy mogło ono być wszczęte także w 
fazie tzw. właściwego postępowania upadłościowego, prowadzonego po ogłoszeniu 
upadłości, a przede wszystkim, czy mogło być prowadzone poza postępowaniem 
upadłościowym.  
Wątpliwości te rozstrzygnął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18 października 
2001 r., III CZP 56/01 (OSNC 2002, nr 5, poz. 60) stwierdzając, że sąd 
gospodarczy właściwy do prowadzenia postępowania upadłościowego może orzec 
o sankcji przewidzianej w art. 172  Pr.upadł. także wówczas, gdy nie została 
ogłoszona upadłość przedsiębiorcy. Chociaż sam problem stracił obecnie na 
znaczeniu, wobec wyraźnej regulacji ustawowej, zawartej w art. 375 ust. 2 Pr.u.n., 
to aktualność – także dla obecnie rozważanego zagadnienia – zachowały dwa 
stwierdzenia wyrażone w uzasadnieniu tej uchwały. Po pierwsze, Sąd Najwyższy 
zaakcentował, że postępowanie przewidziane w art. 172 Pr.upadł. nie jest 
postępowaniem upadłościowym, a z postępowaniem tym jest związane tylko w 
sposób pośredni (…). Po drugie, Sąd Najwyższy podkreślił, że przepisy określające 

sądy powołane do rozpoznawania poszczególnych kategorii spraw mają charakter 
norm kompetencyjnych (art. 171 § 2, art. 172 § 2 i art. 173 § 1). 
Pod rządem Prawa upadłościowego z 1934 r. w obu fazach postępowania 
upadłościowego sąd orzekał w składzie trzech sędziów (art. 8 § 2, art. 64 i 67 § 3). 
Fakt ten nie był pozbawiony znaczenia przy podejmowaniu uchwały z dnia 8 maja 
2001 r., III CZP 15/01; Sąd Najwyższy uznał, że art. 172 § 2 powierzający orzekanie 
w tych sprawach sądowi prowadzącemu postępowanie upadłościowe jest 
przepisem szczególnym, określającym skład sądu w sprawach wymienionych w art. 
171 § 2 Pr.upadł. Ta szczególna regulacja wyłącza stosowanie w tym zakresie 
przepisów kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu nieprocesowym, do 
których – w zakresie nieuregulowanym w art. 172 § 2-5  – odsyłał § 6 tego przepisu. 
Sąd Najwyższy dostrzegł więc w art. 172 § 2 nie tylko normę kompetencyjną, lecz 
uznał, że wynika z niej także regulacja co do składu sądu, chociaż w przepisie nie 
było o tym mowy. 
Orzekanie o pozbawieniu prawa prowadzenia działalności gospodarczej na 
własny rachunek oraz pełnienia określonych funkcji, unormowane obecnie w art. 
373-377 Pr.u.n., uległo poważnym w stosunku do poprzedniej regulacji, zarówno w 
aspekcie materialnoprawnym, jak i procesowym.  
Postępowanie w sprawach orzekania zakazu prowadzenia działalności 
gospodarczej zostało wyodrębnione w tytule X, zamykającym całą część pierwszą 
„Przepisy ogólne o postępowaniu upadłościowym i jego skutkach”; uregulowanie tej 
kategorii spraw znalazło się zatem poza przepisami normującymi postępowanie w 
przedmiocie ogłoszenia upadłości (tytuły II i III) oraz postępowanie prowadzone po 
ogłoszeniu upadłości (tytuły IV-VIII). Zmiana ta wyraźnie przemawia na rzecz 
umocnienia stanowiska o autonomicznym charakterze omawianego postępowania, 
pozostającego jedynie w pewnym funkcjonalnym związku z postępowaniem 
upadłościowym. 
O samodzielnym charakterze postępowania w sprawach orzekania zakazu 
prowadzenia działalności gospodarczej świadczy również wyraźne, wspomniane 
wcześniej, ustawowe uregulowanie dopuszczalności jego prowadzenia także wtedy, 
gdy postępowanie upadłościowe nie było w ogóle wszczęte (art. 375 ust. 2). 
Obecnie skład sądu upadłościowego nie jest już w obu fazach postępowania 
jednakowy: sprawy o ogłoszenie upadłości rozpoznaje sąd upadłościowy w składzie 
trzech sędziów zawodowych (art. 18 Pr.u.n.), a po ogłoszeniu upadłości sąd orzeka 

w składzie jednego sędziego (art. 150 ust. 1 Pr.u.n., z wyjątkami wynikającymi z 
ustępu 2). Trzyosobowy skład zawodowy nie jest już zatem „cechą” sądu 
upadłościowego. (…) 
Postępowanie w sprawach o orzekaniu zakazu prowadzenia działalności 
gospodarczej jest samodzielnym, autonomicznym postępowaniem cywilnym, 
uregulowanym poza kodeksem postępowania cywilnego; może ono pozostawać w 
związku funkcjonalnym z postępowaniem upadłościowym, może jednak także być 
prowadzone niezależnie od niego. Sprawy te prowadzone są na podstawie 
przepisów postępowania nieprocesowego, z wyjątkami, które wynikają wprost z 
regulacji szczególnej. Tak postrzegany już pod rządem poprzednich przepisów  
charakter tego postępowania uległ wyraźnemu wzmocnieniu w wyniku 
zastosowanej w ustawie systematyki przepisów oraz bezpośredniego odesłania do 
kodeksu postępowania cywilnego. 
Zawarte w art. 375 Pr.u.n. wskazanie sądu (ust. 1 – sąd upadłościowy, ust. 2 – 
sąd właściwy do rozpoznania sprawy o ogłoszenie upadłości) ma wyłącznie 
charakter kompetencyjny i oznacza poddanie spraw w nim wymienionych 
kompetencji sądów upadłościowych; sądem upadłościowym jest zawsze sąd 
rejonowy-sąd gospodarczy ( art. 18 i 149 ust. 1 Pr.u.n.). Przepis ten nie określa 
składu tego sądu, nie jest zatem przepisem szczególnym w tym zakresie. Skład 
sądu nie jest też przedmiotem zawartej w art. 376 regulacji obejmującej jedynie 
legitymację czynną, orzekanie na rozprawie, dopuszczalność kasacji i 
powiadamianie Krajowego Rejestru Sądowego. Oznacza to, że o składzie sądu w 
omawianych sprawach rozstrzygają przepisy o postępowaniu nieprocesowym (art. 
376 ust. 1 zdanie drugie Pr.u.n.), z tego zaś wynika, że orzeka w nich sąd w 
składzie jednego sędziego (art. 509 k.p.c.). Takie też stanowisko dominuje w 
piśmiennictwie na tle Prawa upadłościowego i naprawczego. 
Jak wcześniej wskazano, obecnie sąd upadłościowy orzeka w różnych 
składach w zależności od fazy postępowania upadłościowego. Przyjęcie, że 
przyznanie sądowi upadłościowemu kompetencji do rozpoznawania analizowanych 
spraw wyznacza tym samym skład sądu (ustalony w ustawie dla sądu 
upadłościowego), które mogło budzić wątpliwości nawet w poprzednim stanie 
prawnym, obecnie wywoływałoby skutki niemożliwe do zaakceptowania, nie ma już 
bowiem jednakowego składu sądu upadłościowego. Sprawa tego samego rodzaju 
(w przedmiocie orzekania o zakazie prowadzenia działalności gospodarczej) 

podlegałaby rozpoznaniu w różnych składach, w zależności od tego, w której fazie 
postępowania orzekałby sąd, a więc – trzyosobowo, gdyby sprawę prowadził sąd 
upadłościowy orzekający „w sprawie o ogłoszenie upadłości” (art. 18 Pr.u.n.) i 
jednoosobowo, gdyby sąd upadłościowy (ten, który ogłosił upadłość) orzekał po 
ogłoszeniu upadłości (art. 150 ust. 1 Pr.u.n.); jeżeli sprawa była prowadzona poza 
postępowaniem upadłościowym żaden z tych przepisów nie określałby składu „sądu 
upadłościowego” i pozostawałby art. 509 k.p.c. Dodatkowe wątpliwości 
powstawałyby w sytuacjach przejścia jednej fazy postępowania upadłościowego w 
drugą lub takich, w których wszczęto sprawę o ogłoszenie upadłości oraz sprawę o 
orzeczenie zakazu na podstawie art. 373 lub 374 Pr.u.n., po czym – przed 
zakończeniem drugiej sprawy – wniosek o oddalenie upadłości oddalono. 
Zastosowanie art. 509 k.p.c., na podstawie odesłania zawartego w art. 376 
ust. 1 zdanie drugie Pr.u.n., powoduje ustalenie składu sądu jasne i jednolite dla 
wszystkich spraw prowadzonych na podstawie art. 373 i 374 ustawy. 
Należy też podkreślić, że jednoosobowy skład sądu w pierwszoinstancyjnym 
postępowaniu cywilnym nie jest wyjątkiem, ale zasadą, zarówno w postępowaniu 
nieprocesowym (art. 509 k.p.c., jak i w procesie (art. 47 k.p.c.). Skład trzyosobowy 
zawodowy w pierwszej instancji jest w kodeksie postępowania cywilnego składem 
wyjątkowym: w procesie orzeka na zarządzenie prezesa sądu (art. 47 § 1), a w 
postępowaniu nieprocesowym w sprawach wymienionych w art. 544 § 1, art. 1148 § 
1 i art. 1151 § 1 k.p.c. 
Orzekanie w rozważanej kategorii spraw przez sąd w składzie jednego 
sędziego jest zatem zgodne z regułą obowiązującą w postępowaniu cywilnym. 
Całkowicie chybiony jest argument odwołujący się do „szczególnej rangi” 
spraw o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej. O składzie 
sądu przesądza ustawa, a ta ustanawia w pierwszoinstancyjnym postępowaniu 
cywilnym, doznającą nielicznych wyjątków, zasadę jednoosobowego składu sądu i 
to niezależnie od tego, czy sądem pierwszej instancji jest sąd rejonowy czy 
okręgowy. (…) 
Omówione względy uzasadniały rozstrzygnięcie przedstawionego 
zagadnienia, jak w uchwale.