III CZP 86/11

Uchwała z dnia 26 stycznia 2012 r., III CZP 86/11 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Józef Frąckowiak 
Sędzia SN Iwona Koper 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Romana S. przeciwko Zygmuntowi D. 
i Helenie D. o ustalenie prawa do grobu, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na 
posiedzeniu jawnym w dniu 26 stycznia 2012 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Lublinie postanowieniem z dnia 10 
sierpnia 2011 r.: 
"Czy zachodzi nieważność postępowania określona w art. 379 pkt 6 k.p.c. w 
sprawie należącej z mocy art. 17 pkt 1 k.p.c. do właściwości rzeczowej Sądu 
Okręgowego, rozpoznanej przez Sąd Rejonowy po przekazaniu temu Sądowi 
sprawy przez Sąd Okręgowy postanowieniem wydanym na podstawie art. 200 
k.p.c.?" 
podjął uchwałę: 
 
Nieważność postępowania w sprawie, w której sąd rejonowy orzekł mimo 
właściwości sądu okręgowego bez względu na wartość przedmiotu sporu (art. 
379 pkt 6 k.p.c.), zachodzi także wtedy, gdy sprawa została mu przekazana 
przez sąd okręgowy na podstawie art. 200 k.p.c. 
 
Uzasadnienie 
 

W pozwie wniesionym do Sądu Rejonowego w Puławach powód Roman S. 
domagał się ustalenia, że jest wyłącznym właścicielem i dysponentem grobu 
położonego na cmentarzu parafialnym w W., w którym są pochowani jego rodzice. 
Postanowieniem z dnia 5 października 2009 r. Sąd Rejonowy stwierdził swą 
niewłaściwość rzeczową i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Lublinie jako 
wyłącznie właściwemu (art. 17 pkt 1 k.p.c.). Sąd ten jednak – postanowieniem z 
dnia 25 listopada 2009 r. – stwierdził, że nie jest właściwy rzeczowo i zwrócił 
sprawę Sądowi Rejonowemu w Puławach. 
Wyrokiem z dnia 29 marca 2011 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo, a przy 
rozpoznawaniu sprawy na skutek apelacji powoda Sąd Okręgowy przedstawił 
Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone na wstępie zagadnienie 
prawne. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Właściwość sądu – rzeczowa, miejscowa, a niekiedy także tzw. właściwość 
wewnętrzna – jest zagadnieniem konstytucyjnym, gdyż art. 45 Konstytucji, 
zapewniający i kształtujący prawo do sądu, określa je jako prawo do sądu 
„właściwego”. Sama Konstytucja właściwości sądu nie ustala; unormowania w tym 
zakresie zostały pozostawione ustawom, należy zatem uznać, że sądem właściwym 
w rozumieniu art. 45 Konstytucji jest sąd, któremu mocą ustawy powierzono 
kompetencje dotyczące rozpoznania konkretnych spraw. Umocowanie ustawowe 
ma także, choć doraźnie zależy od woli stron lub od decyzji sądu, tzw. właściwość 
umowna, delegowana oraz właściwość ad hoc (por. art. 44–46, art. 200 § 2 in fine, 
art. 39815 zdanie drugie, art. 508 § 2 i art. 526 § 2 k.p.c.). 
Właściwość sądów wiąże się z inną istotną kwestią ustrojową, tj. ze statusem 
sędziów oraz zakresem władzy sądowniczej. Powołanie sędziego do pełnienia 
urzędu oraz wskazanie zajmowanego stanowiska i wyznaczenie miejsca 
służbowego (siedziby) jest równoznaczne z przyznaniem mu władzy sądowniczej 
na określonym obszarze jurysdykcyjnym, w określonym ustawą zakresie spraw (art. 
55 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych, Dz.U. Nr 
98, poz. 1070 ze zm.). Konstytucyjne pojęcie „sądu właściwego” wiąże się zatem 
także z pojęciem „sędziego właściwego” (naturalnego); sędzia orzekający z 

naruszeniem przyznanej mu władzy sądowniczej – przedmiotowym lub 
terytorialnym – staje się sędzią (sądem) niewłaściwym. 
Z tych względów właściwość sądowa jest istotnym elementem oceny 
poprawności przebiegu procesu i jego rzetelności, w związku z czym procedury 
sądowe przykładają do niej dużą wagę, niejednokrotnie surowo sankcjonując 
naruszenie przepisów, które ją normują. Taką sankcję określa art. 379 pkt 6 k.p.c., 
przewidujący nieważność postępowania w sprawie, w której orzekł sąd rejonowy, 
mimo że właściwy był – bez względu na wartość przedmiotu sporu – sąd okręgowy. 
Sankcja nieważności wiąże się tutaj z tym, że naruszenie właściwości rzeczowej 
sądu okręgowego godzi w racje ustanowienia właściwości sądu wyższego rzędu 
jako sądu pierwszej instancji ze względu na szczególną ochronę praw prywatnych, 
tj. praw niemajątkowych i rodzinnych, w tym dóbr osobistych (art. 17 pkt 1–3 i 41–
44, art. 544 § 1, art. 6911 i 5671 k.p.c.). W innych wypadkach właściwość sądu 
okręgowego w pierwszej instancji bywa przejawem ochrony interesów 
indywidualnych połączonych ze ochroną interesów wymiaru sprawiedliwości, a więc 
interesu publicznego (np. art. 11481 i 11511 k.p.c., art. 339 k.m., art. 102 ust. 3 
ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe, Dz.U. Nr 42, poz. 276 ze zm. 
lub art. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu 
grupowym, Dz.U. z 2010 r. Nr 7, poz. 44). 
Nieważność postępowania jest następstwem kwalifikowanego rodzaju 
uchybienia procesowego; nie zależy od przyczyn jego popełnienia oraz wywołanych 
skutków, a w szczególności od wpływu na wynik sprawy oraz na interesy stron. 
Przyjmuje się przy tym, że przepisy normujące nieważność postępowania powinny 
być wykładane i stosowane w sposób ścisły, bez jakichkolwiek koncesji, już więc 
zważywszy na tę dyrektywę interpretacyjną należy przyjąć, iż skoro art. 379 pkt 6 
k.p.c. nie uzależnia stwierdzenia nieważności postępowania od jakichś 
dodatkowych przesłanek, a w szczególności od okoliczności uwypuklonej przez Sąd 
Okręgowy w rozstrzyganym zagadnieniu prawnym, to odpowiedź na postawione 
pytanie prawne powinna być twierdząca. Za tym stanowiskiem przemawiają także 
inne argumenty. 
Zgodnie z art. 200 § 2 k.p.c., sąd któremu przekazano sprawę według 
właściwości jest związany postanowieniem o przekazaniu sprawy; nie dotyczy to 

sądu wyższego rzędu, który może zwrócić sprawę sądowi przekazującemu lub 
innemu sądowi właściwemu. Przepis łączy w sobie cel pragmatyczny, polegający 
na zapobieganiu tzw. wędrówce akt i przedłużaniu postępowania, z zasadami 
ustroju sądów powszechnych, które wskazują, że sąd niższego rzędu nie może i nie 
powinien ignorować ani podważać orzeczeń sądu wyższego rzędu (por. 
uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19 sierpnia 1977 r., I PZP 33/77, 
OSNCP 1978, nr 1, poz. 12). Podobne unormowania, wynikające z tych samych 
założeń oraz odczytywane łącznie z art. 200 § 2 k.p.c., zostały zawarte w art. 461 § 
3 k.p.c. oraz – z wyjątkiem dotyczącym właściwości umownej – w art. 50536 k.p.c. 
Należy zwrócić uwagę, że ustawodawca nie ustanowił związania orzeczeniem o 
przekazaniu sprawy także sądu wyższego rządu, chociaż ilekroć w innych 
sytuacjach uznał to za niezbędne, wyraźnie to uczynił (por. art. 386 § 6, art. 390 § 2 
i art. 39817 § 2). Poza tym istotna jest konstatacja, że działając na podstawie art. 
200 § 2 k.p.c., sąd wyższy nie ustanawia właściwości sądu niższego, tj. nie 
weksluje własnej właściwości ani jej nie oznacza, jak to ma miejsce w przypadkach 
uregulowanych w art. 44 i art. 508 § 2 k.p.c., które mają charakter ustrojowy (por. 
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 lipca 1984 r., I CZ 84/84, nie publ.), 
lecz jedynie – stwierdzając swoją niewłaściwość – ustala określoną w ustawie 
właściwość konkretnego sądu rejonowego. 
Trzeba przy tym pamiętać, że sąd okręgowy – zwracając sprawę sądowi 
rejonowemu – nie działa jako sąd drugiej instancji (sąd instancyjnie wyższy), lecz 
jako sąd wyższego rzędu, a więc usytuowany na wyższym szczeblu organizacji 
sądów powszechnych, nie ma zatem – poza wypadkami wyraźnie przewidzianymi 
przez ustawę (np. art. 44 k.p.c.) – mocy „wiązania” swą decyzją sądu 
usytuowanego niżej. Zgodnie z art. 200 § 2 k.p.c., związanie obejmuje wyłącznie 
przekazanie sprawy sądowi niższemu, nie wiąże jednak – w jakimkolwiek aspekcie 
– sądu wyższego rozpoznającego następnie sprawę w toku instancji. 
Nie można także pomijać, że proces cywilny jest ciągiem sformalizowanych, 
uporządkowanych i celowych czynności stron oraz sądu, które z różnych przyczyn 
mogą być dotknięte błędami. Argumenty prakseologiczne oraz postulaty czystości 
(poprawności) procesowej nakazują ich eliminowanie, jeżeli jest to możliwe i 
dozwolone prawnie; takie działanie gwarantuje prawidłowość procesu, a tym 
samym sprzyja legalizmowi i praworządności. Błąd może być oczywiście popełniony 

także przez sąd wyższego rzędu; jeżeli polega on na wskazaniu sądu rejonowego 
jako właściwego w sprawie, w której właściwy jest – bez względu na wartość 
przedmiotu sporu – sąd okręgowy, i nie zostanie naprawiony w drodze instancyjnej 
(art. 394 § 1 pkt 2 k.p.c.), to rozpoznanie sprawy przez sąd rejonowy niweczy cele 
wiązane przez ustawodawcę z ustanowieniem ratione materiae właściwości sądu 
wyższego rzędu oraz – zgodnie z art. 379 pkt 6 k.p.c. – prowadzi do nieważności 
postępowania. Jeżeli więc usunięcie skutków tego błędu jest możliwe przy 
rozpoznawaniu apelacji (art. 386 § 2 k.p.c.), to pro bono processus należy to 
uczynić. 
Podobny sposób rozumowania zaprezentował Sąd Najwyższy w uchwale z 
dnia 11 sierpnia 1988 r., III PZP 24/88 (OSNCP 1989, nr 12, poz. 195), 
stwierdzając, że niedostrzeżenie niedopuszczalności drogi sądowej przez Sąd 
Najwyższy przy rozstrzyganiu zagadnienia prawnego i udzielenie – mimo braku 
potrzeby, na skutek przeoczenia – odpowiedzi na pytanie dotyczące kwestii 
materialnoprawnej, nie stoi na przeszkodzie wyeliminowaniu tego błędu przez sąd 
powszechny przez odrzucenie pozwu. Nawet zatem oczywisty błąd Sądu 
Najwyższego uzasadnia jego naprawienie, jeżeli występują ku temu procesowe 
możliwości. 
W tym stanie rzeczy, jeżeli sąd okręgowy przy rozpoznawaniu apelacji 
spostrzeże, że poprzednio, odsyłając sprawę sądowi rejonowemu, nieprawidłowo 
ocenił kwestię właściwości rzeczowej i przez to doszło do jej naruszenia, powinien 
naprawić ten błąd, tj. uchylić zaskarżony wyrok z powodu nieważności i „przejąć” 
sprawę do rozpoznania w pierwszej instancji jako – zgodnie z Konstytucją oraz 
przepisami kodeksu postępowania cywilnego – sąd właściwy. Z tego względu nie 
można podzielić poglądu Sądu Najwyższego wyrażonego w postanowieniu z dnia 6 
czerwca 2007 r., III UZP 5/06 (nie publ.), sprowadzającego się do tezy, że skoro 
sąd wyższy zajął już na podstawie art. 200 § 2 k.p.c. stanowisko co do właściwości 
sądu niższego, to przy rozpoznawaniu środka odwoławczego „nie powinien go 
zmieniać, nawet gdyby było nieprawidłowe”. 
W konsekwencji podjęto uchwałę, jak na wstępie.