III CZP 86/04

Uchwała z dnia 24 lutego 2005 r., III CZP 86/04 
 
Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący) 
Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca) 
Sędzia SA Dariusz Zawistowski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "S.A.S.", sp. z o.o. w N. przeciwko 
Aldonie K. i Andrzejowi M. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na 
posiedzeniu jawnym w dniu 24 lutego 2005 r., przy udziale prokuratora Prokuratury 
Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd 
Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 5 października 2004 r.: 
"Czy zapis na sąd polubowny zastrzeżony w umowie zawartej pomiędzy 
wystawcą weksla gwarancyjnego a remitentem pozostaje skuteczny w 
postępowaniu przed sądem powszechnym w stosunku do wystawcy w sprawie, w 
której po stronie pozwanej zachodzi współuczestnictwo materialne wystawcy 
weksla oraz poręczyciela wekslowego, który nie był stroną umowy zawierającej 
zapis na sąd polubowny?" 
podjął uchwałę: 
 
Zarzut zapisu na sąd polubowny, dotyczącego stosunku prawnego 
pomiędzy wystawcą weksla a remitentem, jest skuteczny w stosunku do 
wystawcy weksla także wtedy, gdy pozwanym, obok tego wystawcy weksla, 
jest poręczyciel wekslowy, który nie był stroną umowy poddającej spór pod 
rozstrzygnięcie sądu polubownego. 
 
Uzasadnienie 
 
Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy nakazem zapłaty z dnia 7 grudnia 1995 r., 
wydanym w postępowaniu nakazowym, nakazał żeby pozwani Aldona K. i Andrzej 
M. zapłacili solidarnie powódce „S.A.S.”, spółka z o.o. w N. wymienioną w nim 
kwotę. Po rozważeniu zarzutów pozwanych Sąd Okręgowy w Warszawie, 
rozpoznając sprawę po raz trzeci, po uchyleniu poprzednich orzeczeń, 

postanowieniem z dnia 16 października 2003 r. uchylił nakaz i pozew odrzucił, 
albowiem uznał skuteczność zarzutu zapisu na sąd polubowny. Przy 
rozpoznawaniu przez Sąd Apelacyjny w Warszawie zażalenia na to postanowienie 
powstało przytoczone zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które 
Sąd ten przedstawił do rozstrzygnięcia przy założeniu istnienia następujących 
okoliczności faktycznych. 
Nakaz zapłaty został wydany na podstawie dwóch weksli własnych – jednego 
wystawionego w dniu 16 czerwca 1992 r. jako weksel niezupełny (in blanco) i 
drugiego wystawionego w dniu 22 czerwca 1992 r. jako weksel zupełny – mających 
zabezpieczać roszczenia powódki wynikające z dwóch umów zawartych w dniu 9 
kwietnia 1992 r. pomiędzy powódką a pozwaną Aldoną K. jako „hurtownikiem 
kontraktowym” wyrobów produkowanych przez powódkę. Wystawcą weksli była 
pozwana, a pozwany Andrzej M. był ich poręczycielem. W umowach z dnia 9 
kwietnia 1992 r. znajduje się postanowienie, że spory z nich wynikające będą 
rozstrzygane przez Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie Gospodarczej w 
Warszawie. Deklaracja wekslowa sporządzona w związku z wystawieniem weksla z 
dnia 16 czerwca 1992 r. stwierdza, że „dotyczy” umów z dnia 9 kwietnia 1992 r. 
Sąd Apelacyjny powołał się na pogląd, że zobowiązania wekslowe mogą być 
objęte zapisem na sąd polubowny i stwierdził, iż po wniesieniu zarzutów od nakazu 
zapłaty wydanego na podstawie weksla gwarancyjnego spór z płaszczyzny 
stosunku wekslowego przenosi się na ogólną płaszczyznę prawa cywilnego, 
konieczne jest zatem uwzględnienie zapisu na sąd polubowny, zawartego w 
umowach z dnia 9 kwietnia 1992 r. Sąd Apelacyjny uznał przy tym, że między 
pozwanymi występuje współuczestnictwo materialne, niebędące 
współuczestnictwem jednolitym, możliwe jest więc odmienne rozstrzygnięcie 
sprawy wobec każdego z pozwanych. Wątpliwości Sądu Apelacyjnego wywołała 
możliwość stosowania różnych reguł postępowania wobec każdego z pozwanych. 
Wobec tego, że pozew przeciwko pozwanej należałoby odrzucić, a roszczenie 
skierowane przeciwko pozwanemu podlegałoby rozpoznaniu, sprawa przeciwko 
pozwanemu rozpoznawana byłaby przez sąd powszechny w postępowaniu 
odrębnym – postępowaniu nakazowym, a przeciwko pozwanej przez sąd 
polubowny, według dowolnych reguł ustalonych na podstawie art. 705 k.p.c. Taką 
sytuację (stosowanie odmiennych procedur) wyłącza w stosunku do 
współuczestników materialnych art. 72 § 2 i 3 k.p.c. nawet w ramach postępowania 

przed sądem powszechnym. Zdaniem Sądu Apelacyjnego oznacza to nie tylko 
zakaz rozpoznawania takich spraw według przepisów o postępowaniu odrębnym, 
ale również zakaz wyłączenia do osobnego postępowania sprawy przeciwko 
jednemu ze współuczestników materialnych celem jej rozpoznania według 
przepisów regulujących inne postępowanie (zwykłe lub odrębne). Stosując 
rozumowanie a minori ad maius, należałoby uznać, że skoro zakazane jest 
stosowanie wobec jednego ze współuczestników materialnych (objętych jednym 
pozwem) przepisów o postępowaniu odrębnym w sytuacji, w której uzasadnione 
jest rozpoznanie sprawy przeciwko innemu współuczestnikowi według przepisów o 
postępowaniu zwykłym, to niedopuszczalne jest uwzględnienie zapisu na sąd 
polubowny wobec niektórych współuczestników materialnych i rozpoznanie sprawy 
przed sądem powszechnym wobec pozostałych. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Trafnie Sąd Apelacyjny przyjął, że zobowiązanie wekslowe może być objęte 
zapisem na sąd polubowny; pogląd taki wyrażony został w literaturze i w 
orzecznictwie (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 kwietnia 2003 r., 
I CK 287/02, OSNC 2004, nr 6, poz. 100). 
W zasadzie trafny jest też pogląd Sądu Apelacyjnego co do przeniesienia 
sporu – po wniesieniu zarzutów od nakazu zapłaty wydanego na podstawie weksla 
gwarancyjnego – z płaszczyzny stosunku wekslowego na ogólną płaszczyznę 
prawa cywilnego. Pogląd ten należy uściślić. Po pierwsze, skutek przeniesienia 
sporu na ogólną płaszczyznę prawa cywilnego, powodujący, że rozstrzygnięcie 
sprawy wymaga oceny zasadności powództwa w świetle tzw. stosunku 
podstawowego, tj. stosunku zobowiązaniowego, w związku z którym weksel został 
wystawiony, nie następuje przez sam fakt wniesienia zarzutów od nakazu zapłaty. 
Skutek ten zależy od tego, czy strona tym zainteresowana podejmie stosowne 
czynności, a sąd nie ma obowiązku działać w tym zakresie z urzędu. Czynności 
podjęte przez strony mogą polegać na zgłoszeniu przez pozwanego w zarzutach od 
nakazu zapłaty twierdzeń co do braku podstawy dochodzonego roszczenia w 
stosunku podstawowym lub powołania przez powoda, już w pozwie lub w 
postępowaniu prowadzonym na skutek zarzutów od nakazu zapłaty, twierdzeń 
uzasadniających zasadność dochodzonego roszczenia także na podstawie 
stosunku podstawowego. Należy zaznaczyć, że w tym wypadku nie będzie to 
rozszerzenie powództwa, niedopuszczalnego w postępowaniu prowadzonym na 

skutek zarzutów od nakazu zapłaty. Po drugie, w razie braku czynności stron 
powodujących przeniesienie sporu na ogólną płaszczyznę prawa cywilnego, spór w 
postępowaniu prowadzonym na skutek zarzutów od nakazu zapłaty podlega 
rozpoznaniu w ramach stosunku wekslowego (por. uchwała składu siedmiu sędziów 
Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1967 r., III CZP 19/66, OSNCP 1968, nr 5, 
poz. 79, uchwała połączonych Izb: Cywilnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych 
Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 1972 r., III PZP 17/70, OSNCP 1973, nr 5, 
poz. 72, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 1997 r., I CKN 48/97, OSNC 
1997, nr 9, poz. 124 i z dnia 24 października 2000 r., V CKN 136/00, OSNC 2001, 
nr 6, poz. 89). 
Nie ulega wątpliwości, że w stanie faktycznym sprawy, który został przyjęty za 
podstawę przedstawionego zagadnienia prawnego, zapisem na sąd polubowny 
został objęty spór pomiędzy powódką a pozwaną, wynikający z umów z dnia 9 
kwietnia 1992 r., a więc spór ze stosunku prawnego, w związku z którym 
wystawione zostały weksle (stosunku podstawowego). Zapisem na sąd polubowny 
nie został natomiast objęty spór wekslowy pomiędzy powódką a pozwaną, brak 
bowiem podpisanego przez strony takiego zapisu. Co do weksla wystawionego w 
dniu 16 czerwca 1992 r. nie można uznać, że zapis taki zawiera deklaracja 
wekslowa sporządzona w związku z wystawieniem tego weksla, brak w niej bowiem 
postanowienia o poddaniu pod rozstrzygnięcie sądu polubownego sporu 
wynikającego ze stosunku, jaki nawiązany został przez wystawienie tego weksla. 
Przepis art. 698 k.p.c., określający wymagania, jakim powinien odpowiadać zapis 
na sąd polubowny, nie pozwala na przyjęcie – jak błędnie uczynił to Sąd Okręgowy 
– dorozumianego istnienia takiego zapisu, wobec tego, że deklaracja wekslowa 
nawiązuje do umów z dnia 9 kwietnia 1992 r., w których zawarte zostało 
postanowienie o poddaniu sporów z nich wynikających pod rozstrzygnięcie sądu 
polubownego. Nie ulega także wątpliwości, że zapisem na sąd polubowny nie został 
objęty spór wekslowy ani spór co do stosunku podstawowego pomiędzy powódką a 
pozwanym. Wprawdzie poręczyciel wekslowy może bronić się wobec posiadacza 
weksla wszystkimi zarzutami przysługującymi osobie, za którą udzielił poręczenia, 
ale dotyczy to zarzutów merytorycznych (art. 32 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – 
Prawo wekslowe, Dz.U. Nr 37, poz. 282), a zarzut zapisu na sąd polubowny jest 
zarzutem procesowym. Nie będąc stroną umów z dnia 9 kwietnia 1992 r., 
zawierających zapis na sad polubowny, pozwany nie może powoływać się na ten 

zapis. Tak więc podniesiony przez pozwanego zarzut zapisu na sąd polubowny nie 
może być skuteczny w sprawie w części, w której dotyczy ona tego pozwanego nie 
tylko wówczas, gdy sprawa podlega rozpoznaniu wyłącznie na płaszczyźnie 
stosunku wekslowego, ale także wówczas, gdy przeniesiona została na ogólną 
płaszczyznę prawa cywilnego. Zarzut zapisu na sąd polubowny może być natomiast 
skuteczny w tej części sprawy, która dotyczy pozwanej, ale tylko jeżeli spór z 
płaszczyzny stosunku wekslowego został przeniesiony na płaszczyznę prawa 
cywilnego. Jedynie w tej sytuacji aktualne jest zagadnienie prawne przedstawione 
Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia. 
Sąd Apelacyjny uznał prawidłowo, że między pozwanymi występuje 
współuczestnictwo materialne (art. 72 § 1 k.p.c.), niebędące współuczestnictwem 
jednolitym (art. 73 § 2 k.p.c.). Należy dodać, że w wypadku współuczestnictwa 
dowolnego nie ma przeszkód, żeby sprawa toczyła się przed sądem przeciwko 
jednej osobie, a przeciwko innej osobie mogła w ogóle nie toczyć się lub toczyć się 
przed innym sądem lub organem, właściwym do jej rozpoznania. 
Wątpliwości Sądu Apelacyjnego wiążą się z brzmieniem art. 72 § 3 w związku 
z § 1 i 2 tego artykułu. Stosownie do normy wyrażonej przez pierwszy z tych 
przepisów rozpoznanie sprawy, w której zachodzi współuczestnictwo materialne nie 
będące jednocześnie współuczestnictwem koniecznym, następuje w „zwykłym” 
postępowaniu procesowym, jeżeli choćby tylko w stosunku do jednego ze 
współuczestników nie ma podstawy do rozpoznania sprawy w postępowaniu 
odrębnym. Zastosowanie tej normy zależy od uznania powoda, nie istnieje bowiem 
konieczność obejmowania jednym pozwem, a co za tym idzie jednym procesem, 
wszystkich współuczestników materialnych, którzy nie są współuczestnikami 
koniecznymi. Omawiana norma znajduje jednak zastosowanie tylko w wypadku 
objęcia jednym procesem kilku takich współuczestników, jeżeli w stosunku do 
każdego z nich spełnione są wszystkie przesłanki warunkujące dopuszczalność 
procesu, w szczególności jeżeli w stosunku do każdego z nich istnieje droga 
sądowa (art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.), jurysdykcja krajowa (art. 1099 k.p.c.) lub 
rozstrzygnięcie sprawy nie należy do sądu polubownego (art. 199 § 1 pkt 4 k.p.c.). 
Gdy między osobami uczestniczącymi w procesie występuje 
współuczestnictwo dowolne materialne i spełnione są co do wszystkich 
współuczestników przesłanki procesowe, rozpoznanie sprawy następuje w 
postępowaniu „zwykłym”, jeżeli choćby w stosunku do jednego ze 

współuczestników brak podstawy do rozpoznania sprawy w postępowaniu 
odrębnym. Jeżeli zaś w stosunku do któregokolwiek ze współuczestników nie jest 
spełniona któraś z przesłanek procesowych, np. zostanie skutecznie podniesiony 
zarzut zapisu na sąd polubowny (art. 202 zdanie pierwsze k.p.c.), to sytuacji tej nie 
rozstrzyga art. 72 § 3 k.p.c. Ze względu na przeszkodę w postaci braku przesłanki 
procesowej w stosunku do współuczestnika sąd nie może rozpoznać sprawy w 
stosunku do tego współuczestnika i powinien pozew w tym zakresie odrzucić (art. 
199 § 1 pkt 4 k.p.c.). Znaczenie art. 72 § 3 k.p.c. nie polega na tym, że wyłącza on 
rozpoznanie sprawy w stosunku do kilku współuczestników dowolnych materialnych 
w oddzielnych postępowaniach toczących się przed sądem powszechnym albo w 
postępowaniach, z których jedno toczy się przed sądem powszechnym, a drugie 
przed sądem polubownym lub innym organem, lecz na tym, że nakazuje on 
pominąć przepisy o postępowaniu odrębnym i rozpoznać całą sprawę w 
postępowaniu „zwykłym” w sytuacji, w której przepisy o postępowaniu odrębnym nie 
mają zastosowania w stosunku do choćby jednego ze współuczestników, jednak 
tylko wtedy, gdy sprawa jest i może zostać rozpoznana przez sąd powszechny 
wobec wszystkich współuczestników. Nie można odczytywać art. 72 § 3 k.p.c. jako 
przepisu zawierającego normę, która pośrednio powoduje konieczność rozpoznania 
sprawy w stosunku do wszystkich współuczestników dowolnych materialnych w 
jednym postępowaniu.  
Należy zauważyć, że jeżeli powód wytoczy odrębne powództwa przeciwko 
osobom, które byłyby współuczestnikami dowolnymi materialnymi, gdyby osoby te 
pozwane zostały łącznie, to może powstać sytuacja, w której jedno z postępowań 
będzie się toczyć stosownie do przepisów o postępowaniach odrębnych, a inne 
będzie postępowaniem „zwykłym”. Znaczenie art. 72 § 3 k.p.c. sprowadza się 
jedynie do tego, że ze względów ekonomii procesowej wyłącza on jednoczesne 
stosowanie w postępowaniu, w którym występuje kilku współuczestników 
dowolnych materialnych, przepisów o postępowaniach odrębnych i przepisów 
regulujących postępowanie „zwykłe”, jeżeli w stosunku do choćby jednego ze 
współuczestników przepisy o postępowaniu odrębnym nie mają zastosowania. 
Artykuł 72 § 3 k.p.c. nie może być rozumiany jako przepis modyfikujący 
konsekwencje braku przesłanek procesowych, a w szczególności pozbawiający 
skuteczności zapis na sąd polubowny. Jeżeli zapis ten jest skuteczny w stosunku 
do jednego ze współuczestników dowolnych materialnych, a nie jest skuteczny w 

stosunku do drugiego takiego współuczestnika, to sprawa w stosunku do 
pierwszego współuczestnika nie może w ogóle być rozpoznana przez sąd 
powszechny i pozew w tym zakresie podlega odrzuceniu, natomiast wobec 
drugiego współuczestnika sprawa podlega rozpoznaniu przez sąd powszechny. 
Odnosząc powyższe stwierdzenia do okoliczności faktycznych sprawy, w 
której przedstawione zostało rozstrzygane zagadnienie, Sąd Najwyższy podjął 
uchwałę, jak wyżej.