III CZP 85/08

Uchwała z dnia 16 października 2008 r., III CZP 85/08 
 
Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący) 
Sędzia SN Mirosław Bączyk 
Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzyciela "A." sp. z o.o. w S. przeciwko 
Ludmile S. o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonce dłużnika, po 
rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 16 października 
2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Sieradzu 
postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2008 r.: 
"Czy dłużnik jest uczestnikiem postępowania w sprawie o nadanie klauzuli 
wykonalności przeciwko jego współmałżonkowi?" 
podjął uchwałę: 
 
Dłużnik nie jest uczestnikiem postępowania o nadanie klauzuli 
wykonalności przeciwko jego małżonkowi w trybie art. 787 k.p.c. 
 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne 
powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy zażalenia wierzyciela na 
postanowienie Sądu Rejonowego odmawiające podjęcia zawieszonego 
postępowania klauzulowego. W sprawie tej, o nadanie klauzuli wykonalności 
tytułowi egzekucyjnemu w postaci nakazu zapłaty przeciwko małżonkowi dłużnika 
określonego w tytule egzekucyjnym, który nie brał udziału w postępowaniu 
rozpoznawczym, Sąd Rejonowy zawiesił postępowanie z powodu niewskazania 
przez wierzyciela adresu dłużnika, a następnie oddalił wniosek wierzyciela o jego 
podjęcie. W zażaleniu wierzyciel zarzucił, że dłużnik nie jest uczestnikiem 
postępowania o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko jego małżonkowi 
toczącego się na podstawie art. 787 k.p.c., a co za tym idzie, niewskazanie adresu 

dłużnika nie może skutkować zawieszeniem postępowania (art. 177 § 1 pkt 6 
k.p.c.). 
Zdaniem Sądu Okręgowego, miejsce dłużnika w postępowaniu o nadanie 
klauzuli wykonalności przeciwko jego małżonkowi, toczącym się w sprawie według 
przepisów k.p.c. w brzmieniu sprzed jego nowelizacji ustawą z dnia 17 czerwca 
2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych 
ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1691) budzi poważne wątpliwości. Sąd Okręgowy 
wskazał, że na tle stosowania przez sąd rozpoznający wniosek o nadanie klauzuli 
wykonalności, na podstawie tego stanu prawnego, przepisu art. 41 § 3 k.r.o. w jego 
poprzednim brzmieniu może dojść do sprzeczności interesów między małżonkami 
w zakresie odpowiedzialności poszczególnymi składnikami majątku. W tej sytuacji 
wyłączenie dłużnika z uczestnictwa, któremu art. 787 ust. 1 – przed zmianą – 
przyznaje prawo wysłuchania przez sąd w tym postępowaniu, godziłoby w jego 
interesy, uniemożliwiając mu obronę. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:  
(...) Postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności jest postępowaniem 
dwustronnym, którego struktura odpowiada postępowaniu rozpoznawczemu 
(uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2003 r., III CZP 19/03, OSNC 2004, nr 
3, poz. 34), nie ma w nim zatem zastosowania w szczególności art. 510 k.p.c., 
uprawniający do wzięcia udziału w postępowaniu każdego zainteresowanego 
wynikiem sprawy. Postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności toczy się między 
dwiema stronami o przeciwstawnych interesach, określanych przez ustawę jako 
wierzyciel i dłużnik. Koresponduje to z systematycznym ujęciem postępowania 
klauzulowego jako fragmentu postępowania egzekucyjnego (uzasadnienie uchwały 
Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2006 r., III CZP 74/06, OSNC 2007, nr 6, 
poz. 90) Pozycję czynną i bierną strony postępowania klauzulowego zajmują na 
ogół – zgodnie z treścią wniosku inicjującego to postępowanie – osoby oznaczone 
jako wierzyciel i dłużnik w tytule egzekucyjnym. W niektórych przypadkach przepisy 
kodeksu postępowania cywilnego zezwalają na nadanie klauzuli wykonalności na 
rzecz lub przeciwko innym podmiotom, niż uwidocznione w tytule egzekucyjnym 
(art.   7781, 787, 7871, 7872, 788 k.p.c.); podmioty te mogą zająć wówczas pozycje 
wierzyciela albo dłużnika. W konsekwencji należy więc uznać, że wierzycielem w 
postępowaniu klauzulowym jest osoba, która domaga się nadania na swoją rzecz 

klauzuli wykonalności, dłużnikiem zaś osoba, przeciwko której klauzula ta, zgodnie 
z wnioskiem, ma być nadana. Osoby te są stronami postępowania klauzulowego. 
Dwustronna struktura postępowania klauzulowego nie pozostawia miejsca dla 
występowania jako strony tego postępowania dłużnika wskazanego w tytule 
egzekucyjnym w sytuacji, w której wierzyciel wymieniony w tym tytule nie złożył 
wniosku o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko dłużnikowi, lecz wystąpił na 
podstawie art. 787 k.p.c. z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko 
jego małżonkowi. Jeżeli wniosek o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko 
małżonkowi dłużnika złożył wierzyciel, na rzecz którego wystawiono tytuł, to stroną 
czynną postępowania klauzulowego jest ten wierzyciel, a stroną bierną wyłącznie 
małżonek dłużnika, przeciwko któremu skierowany jest wniosek. 
Nie wchodzi w rachubę możliwość uczestnictwa – w charakterze interwenienta 
ubocznego – w postępowaniu klauzulowym dłużnika zajmującego opozycyjne 
stanowisko względem swego małżonka i zwalczającego jego wniosek o wyłączenie 
lub o ograniczenie odpowiedzialności majątkiem wspólnym na podstawie art. 787 § 
2 w związku z art. 41 § 3 k.r.o. w jego poprzednim brzmieniu. Jak jednomyślnie 
przyjmuje się w piśmiennictwie, instytucja interwencji ubocznej jest aktualna 
wyłącznie w postępowaniu rozpoznawczym toczącym się w trybie procesowym. Za 
takim stanowiskiem przemawia treść art. 76 k.p.c., zgodnie z którym końcowa 
chwila dla złożenia interwencji ubocznej zbiega się z zamknięciem rozprawy w 
drugiej instancji. 
Zgodnie z ogólną zasadą prawa cywilnego, dłużnik ponosi odpowiedzialność za 
dług całym swoim majątkiem. Stosownie do tego art. 803 k.p.c. stanowi, że tytuł 
wykonawczy jest podstawą prowadzenia egzekucji całego objętego nim roszczenia i 
ze wszystkich części majątku dłużnika, chyba że z jego treści wynika co innego. 
Zasady tej nie zmienia specyfika sytuacji, w której zobowiązanie zaciąga jedno z 
małżonków pozostających w ustroju wspólności majątkowej. Nie można więc 
przyjąć, że tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko jednemu z małżonków stanowi 
podstawę egzekucji wyłącznie z jego majątku osobistego (odrębnego). Przy 
przeciwnym założeniu, wierzyciel jednego z małżonków, chcąc zaspokoić się z 
majątku wspólnego musiałby występować o nadanie klauzuli wykonalności 
przeciwko obojgu małżonkom nawet wówczas, gdyby wcześniej uzyskał tytuł 
wykonawczy przeciwko dłużnikowi. Przedmiotem tego postępowania byłaby wtedy 
odpowiedzialność dłużnika i jego małżonka majątkiem wspólnym, jako podmiotów 

współuprawnionych do tej masy majątkowej, a w jego toku zarówno dłużnik, jak i 
jego małżonek mogliby zwalczać przesłanki tej odpowiedzialności. 
Przepis art. 787 k.p.c. nie przyjmuje jednak takiej konstrukcji; jego redakcja 
prowadzi do wniosku, że dłużnik pozostający w związku małżeńskim ponosi 
odpowiedzialność za zobowiązania całym swoim majątkiem, w tym majątkiem 
wspólnym, do którego jest bezudziałowo współuprawniony, a  odpowiedzialność tę 
definitywnie przesądza wystawienie przeciwko niemu tytułu wykonawczego. Ze 
względu jednak na specyfikę majątku wspólnego, do którego uprawniona – oprócz 
dłużnika – jest osoba trzecia (małżonek), prowadzenie egzekucji długu z tego 
majątku uwarunkowane jest spełnieniem dodatkowej przesłanki w postaci klauzuli 
wykonalności przeciwko małżonkowi jako współuprawnionemu do tego majątku. W 
postępowaniu o nadanie tej klauzuli nie bada się zatem odpowiedzialności dłużnika 
za dług, gdyż stanowi ona wyłącznie przedmiot postępowania, w którym 
wystawiono tytuł wykonawczy przeciwko samemu dłużnikowi, lecz ocenia się, czy 
odpowiedzialność tę powinien ponieść także jego współmałżonek. 
Dłużnikowi nie można zatem przyznać prawidłowo rozumianego interesu 
prawnego w uczestnictwie w postępowaniu klauzulowym przeciwko jego 
małżonkowi, a w konsekwencji także w kwestionowaniu postanowienia 
uwzględniającego wniosek, w sensie jurydycznym klauzula wykonalności przeciwko 
małżonkowi nie poszerza bowiem zakresu odpowiedzialności dłużnika, który 
zdeterminowany jest treścią wystawionego przeciwko niemu tytułu wykonawczego i 
materialnoprawną zasadą odpowiedzialności majątkowej. Nie można zatem 
twierdzić, że kwestionując postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności 
przeciwko współmałżonkowi dłużnik zmierza do uchylenia swojej odpowiedzialności 
majątkiem wspólnym, gdyż kwestia ta została już ostatecznie rozstrzygnięta lub 
zostanie rozstrzygnięta w postępowaniu klauzulowym toczącym się przeciwko 
dłużnikowi. Przedmiotem postępowanie toczącego się na podstawie art. 787 k.c. 
jest ochrona interesu małżonka dłużnika jako współuprawnionego do masy 
majątkowej, z której wierzyciel dłużnika zamierza prowadzić egzekucję. Chociaż 
więc postępowanie to rzutuje także na sytuację dłużnika, za uprawnionego do 
występowania w nim i do zaskarżenia kończącego je orzeczenia uznać należy 
jedynie małżonka dłużnika. 
Do odmiennych wniosków nie przekonuje wskazana przez Sąd Okręgowy 
możliwość wystąpienia konfliktu interesów między małżonkami w zakresie 

odpowiedzialności poszczególnymi składnikami majątku. Nadając klauzulę 
wykonalności na podstawie art. 787 k.p.c., sąd nie wyszczególnia konkretnych 
przedmiotów majątkowych, z których może zaspokoić się wierzyciel, lecz 
zamieszcza w klauzuli wykonalności wzmiankę o ograniczeniu odpowiedzialności 
dłużnika do określonej masy majątkowej, jaką stanowi majątek wspólny. Łączy się 
to z faktem, że w postępowaniu tym sąd nie określa składu majątku wspólnego. 
Problem oznaczenia w postępowaniu klauzulowym konkretnych przedmiotów, z 
których małżonkowie będą ponosić odpowiedzialność, mógł wystąpić w stanie 
prawnym poprzedzającym wejście w życie ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. w 
razie złożenia przez małżonka dłużnika wniosku o ograniczenie lub wyłączenie 
odpowiedzialności majątkiem wspólnym na podstawie art. 41 § 3 k.r.o. w związku z 
art. 787 § 2 k.p.c. Także jednak w tej sytuacji trudno dostrzec motywy 
uzasadniające, ze względu na interes dłużnika, jego uczestnictwo w postępowaniu 
toczącym się przeciwko małżonkowi. Ograniczenie odpowiedzialności majątkiem 
wspólnym przez wskazanie określonych przedmiotów, z których wierzyciel nie 
będzie mógł się zaspokoić, lub – odwrotnie – będzie mógł się zaspokoić z 
wyłączeniem pozostałych elementów majątku wspólnego, powoduje, że dłużnik nie 
poniesie odpowiedzialności pozostałą częścią majtku wspólnego, co jest dla niego 
korzystne. 
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390 k.p.c.).