III CZP 83/09

Uchwała z dnia 17 listopada 2009 r., III CZP 83/09 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster 
Sędzia SA Barbara Trębska 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Teresy Z. przy uczestnictwie Tadeusza 
Z. o podział majątku wspólnego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu 
jawnym w dniu 17 listopada 2009 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez 
Sąd Okręgowy w Lublinie postanowieniem z dnia 7 maja 2009 r.: 
"Czy w przypadku, gdy uczestnik postępowania nieprocesowego, wezwany do 
usunięcia braku apelacji polegającego na niezaznaczeniu zakresu żądanej zmiany 
we wniosku o zmianę postanowienia sądu pierwszej instancji orzekającego co do 
istoty sprawy, wskazuje zakres żądanej zmiany w taki sposób, że zachodzi 
rozbieżność pomiędzy zakresem zaskarżenia tego postanowienia wskazanym w 
apelacji a zakresem żądanej zmiany, zaznaczonym we wniosku o zmianę 
postanowienia, polegająca na tym, że zakres żądanej zmiany jest węższy od 
zakresu zaskarżenia, apelacja podlega odrzuceniu na podstawie art. 373 k.p.c. w 
związku z art. 13 § 2 k.p.c., jeśli jednocześnie apelacja zawiera, zgłoszony jako 
ewentualny, wniosek o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy do 
ponownego rozpoznania, w którym zakres żądanego uchylenia pokrywa się z 
zakresem zaskarżenia postanowienia?" 
podjął uchwałę: 
 
Zaznaczenie w apelacji zakresu żądanej zmiany lub uchylenia 
zaskarżonego orzeczenia w sposób niezgodny z granicami zaskarżenia nie 
stanowi braku uniemożliwiającego nadanie biegu apelacji, jeżeli ze względu 
na tzw. integralność zaskarżonego orzeczenia sąd drugiej instancji może 
wyjść poza te granice oraz granice wniosków. 
 
Uzasadnienie 
 

Postanowieniem z dnia 23 grudnia 2008 r. Sąd Rejonowy w Kraśniku dokonał 
podziału majątku wspólnego małżonków Teresy Z. i Tadeusza Z., dzieląc, tj. 
przyznając na własność uczestnikom, wchodzące w skład tego majątku 
nieruchomości (udziały w nich) oraz ruchomości, w tym samochody, maszyny oraz 
sprzęt urządzenia domowego, a także zasądzając od uczestnika Tadeusza Z. na 
rzecz wnioskodawczyni stosowną dopłatę. 
W apelacji od tego postanowienia uczestnik zaznaczył, że zaskarża je w 
całości, ale wniósł o jego zmianę tylko w pewnej części, tj. o orzeczenie „według 
nowej, rzeczywistej wyceny nieruchomości i nakładów” oraz o „wyliczenie 
ewentualnych różnic wartości otrzymanych składników i dopłat”, a także o 
rozłożenie należnej od niego dopłaty na raty. „W przeciwnym razie” uczestnik wniósł 
o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do 
ponownego rozpoznania. 
Zarządzeniem przewodniczącego w Sądzie Okręgowym uczestnik został 
wezwany do uzupełnienia – w terminie siedmiu dni pod rygorem odrzucenia apelacji 
– braków formalnych apelacji przez dokładne określenie zakresu żądanej zmiany, z 
odniesieniem się do konkretnych punktów zaskarżonego postanowienia i 
wskazania, w jaki sposób każdy z tych punktów powinien być zmieniony. 
W wykonaniu tego zarządzenia uczestnik sprecyzował, w jaki sposób – jego 
zdaniem – zaskarżone postanowienie powinno być zmienione, dodając ponownie, 
że „w przeciwnym razie”, tzn. gdyby Sąd drugiej instancji uznał żądanie zmiany za 
niezasadne, wnosi o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i 
przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w Kraśniku do ponownego rozpoznania. 
Rozpoznając apelację – po stwierdzeniu, że zakres żądanej przez uczestnika 
zmiany zaskarżonego postanowienia jest węższy od zakresu zaskarżenia, gdyż 
skarżący zaskarżył to postanowienie „w całości” – Sąd Okręgowy przedstawił 
Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia, przytoczone na wstępie, zagadnienie 
prawne budzące poważne wątpliwości. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zgodnie z art. 368 § 1 k.p.c., apelacja – oprócz innych istotnych elementów 
konstrukcyjnych – powinna zawierać oznaczenie orzeczenia, od którego została 
wniesiona, ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości, czy w części, a 
także wniosek o zmianę lub uchylenie orzeczenia z zaznaczeniem zakresu żądanej 
zmiany lub uchylenia. Wymagania te, wprowadzone do kodeksu postępowania 

cywilnego ustawą z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania 
cywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach 
sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji 
(Dz.U. Nr 48, poz. 554), mają istotne znaczenie, wskazując bowiem zakres 
zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji, decydują – z jednej strony – o 
granicach prawomocności tego orzeczenia w części niezaskarżonej (art. 363 § 1 
k.p.c.) oraz – z drugiej strony – o granicach kognicji sądu drugiej instancji 
rozpoznającego sprawę na skutek apelacji. 
Z kolei wniosek apelacyjny stanowi urzeczywistnienie zasady 
dyspozycyjności, z której wynika m.in., że sąd nie podejmuje żadnych czynności ani 
nie wydaje orzeczenia bez lub wbrew zwerbalizowanej woli strony, choćby – jak w 
wypadku wniosku apelacyjnego – nie był związany żądaniem. 
W tej sytuacji braki, niedokładności lub sprzeczności we wskazaniu granic 
zaskarżenia oraz zaznaczeniu zakresu żądanej zmiany lub uchylenia 
kwestionowanego orzeczenia stanowią okoliczność uniemożliwiającą nadanie 
apelacji właściwego biegu. Innymi słowy, aby apelacja spełniała wymagania 
określone w art. 368 § 1 k.p.c., zakres przedmiotowy wniosku apelacyjnego musi w 
całości pokrywać granice zaskarżenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 
dnia 30 sierpnia 2006 r., II CZ 53/06, nie publ. i z dnia 4 października 2006 r., II CZ 
65/06, nie publ.). Jeżeli zatem zakres przedmiotowy zaskarżenia orzeczenia sądu 
pierwszej instancji jest szerszy od zakresu przedmiotowego wniosku apelacyjnego, 
apelacja nie spełnia wymagań określonych w art. 368 § 1 pkt 1 i 5 k.p.c. i podlega 
odrzuceniu (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2007 r., III CZP 
20/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 61). 
Rozstrzygając zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Okręgowy, 
trzeba jednak wziąć pod rozwagę jeszcze jedną istotną okoliczność, która nie 
pozwala na podjęcie uchwały uwzględniającej treść postawionej już tezy. Należy 
uwzględnić, że wątpliwość wypełniająca przedstawione do rozstrzygnięcia 
zagadnienie prawne powstała w sprawie o podział majątku wspólnego, a więc w 
jednej z tzw. spraw działowych, w których orzeczenia in merito są ze swej istoty 
niepodzielne (integralne). Opisując charakter spraw działowych, w doktrynie oraz w 
orzecznictwie trafnie zauważono, że orzeczenia wydawane w tych sprawach muszą 
dotyczyć całości przedmiotu działu, zatem z reguły nie może następować ich 
częściowe uprawomocnianie się; stanowią one powiązaną, integralną całość, a 

poszczególne rozstrzygnięcia są wzajemnie zależne i uwarunkowane. Taki 
nierozerwalny związek zachodzi zwłaszcza pomiędzy rozstrzygnięciem o sposobie 
podziału i orzeczeniem o spłatach lub dopłatach lub o obowiązku wydania 
przedmiotu działu, a wadliwość jednego z nich skutkuje koniecznością zmiany lub 
uchylenia orzeczenia działowego w całości i orzeczenia o całości podziału albo 
przekazania sprawy do ponownego rozpoznania (por. np. wyrok Sądu Najwyższego 
z dnia 7 listopada 1964 r., III CR 294/64, OSNCP 1965, nr 7-8, poz. 130, oraz 
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1999 r., III CKN 63/98, nie 
publ., i z dnia 9 maja 2008 r., III CZP 26/08, OSNC 2009, nr 6, poz. 90). 
Tak więc apelacja w sprawach działowych – niezależnie od tego, czy została 
skierowana przeciwko całemu orzeczeniu co do istoty sprawy, czy tylko przeciwko 
jego części – jest, pomijając nieliczne wyjątki, apelacją dotyczącą całego 
orzeczenia, także w rozumieniu art. 368 § 1 pkt 1 k.p.c., co oznacza, że sąd drugiej 
instancji może wyjść poza granice wskazane przez skarżącego oraz poza granice 
jego wniosków (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 1977 r., III 
CZP 7/77, OSNCP 1977, nr 11, poz. 205, oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 
dnia 17 września 1999 r., I CKN 379/98, OSNC 2000, nr 3, poz. 59). 
W konsekwencji należy przyjąć, że jeżeli ze względu na integralność 
orzeczenia sąd drugiej instancji może wyjść poza granice zaskarżenia oraz granice 
wniosków apelacji, zaznaczenie w niej zakresu żądanej zmiany lub uchylenia 
zaskarżonego orzeczenia w sposób niezgodny z granicami zaskarżenia nie stanowi 
braku uniemożliwiającego nadanie biegu apelacji. 
Trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć, że niezwiązanie sądu drugiej instancji w 
sprawach działowych granicami zaskarżenia i granicami wniosków nie oznacza 
rozluźnienia wymagań stawianych w art. 368 § 1 k.p.c. Także zatem w tych 
sprawach skarżący jest zobowiązany wskazać, czy orzeczenie sądu pierwszej 
instancji jest zaskarżone w całości, czy w części, a także zaznaczyć we wniosku o 
zmianę lub uchylenie orzeczenia zakresu żądanej zmiany lub uchylenia. Brak tych 
elementów uniemożliwia nadanie biegu apelacji, co – jak wskazano – nie dotyczy 
jedynie niespójności między tymi elementami, tj. rozbieżności między zakresem 
żądanej zmiany lub uchylenia zaskarżonego orzeczenia a granicami zaskarżenia. 
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.