III CZP 82/06

Uchwała z dnia 8 listopada 2006 r., III CZP 82/06 
 
Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący) 
Sędzia SN Dariusz Zawistowski 
Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku BPH, Banku Hipotecznego S.A. w W. 
przy uczestnictwie Ryszarda F. o ogłoszenie upadłości Ryszarda F., po 
rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 8 listopada 2006 r. 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Lublinie 
postanowieniem z dnia 26 lipca 2006 r.: 
"1. Czy przepis art. 32 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i 
naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535) znajduje zastosowanie do upadłego 
wnoszącego zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu upadłości w trybie art. 54 tej 
ustawy; 
2. czy uregulowanie zawarte w art. 1302 § 4 k.p.c. znajduje zastosowanie do 
upadłego wnoszącego zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu upadłości?" 
podjął uchwałę: 
 
Artykułu 32 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i 
naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.) oraz art. 1302 § 4 k.p.c. nie stosuje 
się do upadłego wnoszącego zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu 
upadłości (art. 54 Prawa upadłościowego i naprawczego). 
 
Uzasadnienie 
 
Po ponownym rozpoznaniu sprawy z wniosku wierzyciela BPH, Banku 
Hipotecznego S.A. Sąd Rejonowy – Sąd Gospodarczy postanowieniem z dnia 12 
kwietnia 2006 r. ogłosił upadłość Ryszarda F. prowadzącego działalność pod nazwą 
Przedsiębiorstwo Produkcyjno Usługowo Handlowe "E." w B. w celu likwidacji. Na 
to postanowienie zażalenie z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych wniósł 
upadły Ryszard F. Postanowieniami z dnia 25 maja 2006 r. Sąd Rejonowy odrzucił 

zarówno wniosek o zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych, jak i złożone 
przez niego zażalenie. Z powołaniem się na art. 32 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. 
– Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm. – dalej: "Pr.u.n.") 
stwierdził, że wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych nie podlega 
merytorycznemu rozpoznaniu, a uzasadniając postanowienie o odrzuceniu 
zażalenia przytoczył art. 35 tej ustawy oraz art. 1302 § 3 i 4 k.p.c., i stwierdził, że 
upadły nie dopełnił obowiązku uiszczenia opłaty stałej przy wniesieniu zażalenia do 
sądu (art. 10 w związku z art. 75 pkt 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach 
sądowych w sprawach cywilnych, Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej: 
„u.k.s.c.”). 
Rozpoznając zażalenie dłużnika na postanowienie z dnia 25 maja 2006 r. o 
odrzuceniu zażalenia, Sąd Okręgowy przedstawił do rozstrzygnięcia, przytoczone 
na wstępie, zagadnienia prawne budzące poważne wątpliwości, wskazując, że art. 
32 Pr.u.n. wyłączający w stosunku do dłużnika przepisy o zwolnieniu od kosztów 
sądowych został umieszczony w tym samym tytule ustawy co art. 54 Pr.u.n., 
stanowiący, iż upadłemu przysługuje zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu 
upadłości. Z drugiej strony dostrzegł, że art. 32 Pr.u.n. odnosi się do dłużnika, 
natomiast art. 54 ust. 1 używa zwrotu „upadły”. Ta odmienność – przy założeniu 
konsekwencji terminologicznej ustawodawcy – może wskazywać na zróżnicowanie 
sytuacji podmiotu, wobec którego toczy się postępowanie o ogłoszenie 
upadłości. (...) 
Sąd Okręgowy wskazał także na skutki wynikające z uchybienia wymaganiom 
przewidzianym w art. 1302 § 3 k.p.c., którego przepisy § 1-3 stosuje się do pisma 
wniesionego w postępowaniu w sprawach gospodarczych także wówczas, gdy 
przedsiębiorcy nie reprezentuje adwokat lub radca prawny, przy czym zarządzenie 
o zwrocie pisma powinno zawierać określenie wysokości należnej opłaty 
stosunkowej, jeżeli opłata została uiszczona w niewłaściwej wysokości, oraz 
wskazanie skutków ponownego wniesienia pisma. Nawiązując do gospodarczego 
charakteru sprawy w rozumieniu art. 2 ust. 2 pkt 7 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o 
rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz.U. Nr 33, poz. 175 ze zm. – 
dalej: "ustawa z dnia 24 maja 1989 r.") i uwzględniając definicję przedsiębiorcy 
zawartą w Prawie upadłościowym i naprawczym oraz obowiązek uiszczenia opłaty 
stałej od zażalenia złożonego przez upadłego Ryszarda F., Sąd Okręgowy 
stwierdził, że na podstawie odesłania zawartego w art. 35 Pr.u.n. przepis art. 1302 § 

4 k.p.c. znajduje zastosowanie do odrzucenia tego zażalenia. Jednakże zauważył, 
że przepis ten nakazuje stosować przewidziany w nim rygor w postępowaniu w 
sprawach gospodarczych, a nie w sprawach gospodarczych. (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Stosownie do art. 32 Pr.u.n., w stosunku do dłużnika nie stosuje się przepisów 
o zwolnieniu od kosztów sądowych. Wątpliwości Sądu Okręgowego, na tle wykładni 
i zastosowania tego przepisu ogniskują się wokół kwestii, czy wyłączenie 
możliwości korzystania przez dłużnika z instytucji zwolnienia od kosztów sądowych 
obowiązuje w całym toku postępowania, czy tylko w postępowaniu w przedmiocie 
ogłoszenia upadłości. (...) 
Część pierwsza Prawa upadłościowego i naprawczego składa się z dziesięciu 
tytułów, z których tytuł I zawiera przepisy ogólne, a tytuł III – przepisy dotyczące 
skutków ogłoszenia upadłości. Pozostałe regulują trzy rodzaje postępowań, w tym 
tytuł II – postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości, tytuły IV-IX – 
postępowanie po ogłoszeniu upadłości i tytuł X – orzekanie w przedmiocie zakazu 
prowadzenia działalności gospodarczej. Istnienie tych postępowań znajduje 
potwierdzenie w art. 35 ust. 1 Pr.u.n., art. 229 Pr.u.n. i art. 376 ust. 1 zdanie drugie 
Pr.u.n., zawierających odesłania w zakresie nieuregulowanym w tych 
postępowaniach do przepisów kodeksu postępowania cywilnego. 
Artykuł 32 ust. 1 Pr.u.n. wyłącza możliwość ubiegania się o zwolnienie od 
kosztów sądowych przez dłużnika jako uczestnika postępowania o ogłoszenie 
upadłości, w stosunku do którego złożono wniosek o ogłoszenie upadłości. W 
rozumieniu przepisów normujących postępowanie w przedmiocie ogłoszenia 
upadłości podmiot, w stosunku do którego zgłoszono wniosek o ogłoszenie 
upadłości jest dłużnikiem, w myśl zaś art. 26 Pr.u.n., dłużnik jest uczestnikiem 
postępowania o ogłoszenie upadłości. Według art. 185 Pr.u.n., zamieszczonego w 
przepisach ogólnych o postępowaniu prowadzonym po ogłoszeniu upadłości, 
upadłym jest podmiot, wobec którego wydane zostało postanowienie o jej 
ogłoszeniu. Zasadą jest, że skutki ogłoszenia upadłości powstają w dniu ogłoszenia 
upadłości. W literaturze przyjmuje się, z powołaniem na postanowienie Sądu 
Najwyższego z dnia 6 sierpnia 1998 r., I PKN 247/98 (OSNAPUS 1999, nr 17, poz. 
544), że o powstaniu skutków upadłości decyduje – w świetle art. 52 Pr.u.n. – 
początek dnia, w którym ogłoszono upadłość, a nie jego koniec. 

Przytoczone oraz dalsze przepisy Prawa upadłościowego i naprawczego 
dotyczące orzeczenia o ogłoszeniu upadłości (art. 51 ust. 1 pkt 1) i jego doręczenia 
(53 ust. 2), a także skutków ogłoszenia upadłości co do osoby upadłego (art. 57 ust. 
1), stanowią dostateczną podstawę do przyjęcia, że oddzielenie "dłużnika" w fazie 
postępowania o ogłoszenie upadłości od „upadłego” na etapie postępowania 
upadłościowego jest celowym zabiegiem ustawodawcy, nie może być zatem 
pominięte przy ocenie praw i obowiązków takiego podmiotu w poszczególnych 
stadiach postępowania. 
Przepisy Prawa upadłościowego i naprawczego statuują – jak wskazano – 
różne, samodzielne postępowania z własnymi normami postępowania, co wyraża 
się choćby w regulacjach dotyczących zaskarżania orzeczeń (por. np. art. 33 i 222) 
i odesłaniami w sprawach nieuregulowanych do przepisów kodeksu postępowania 
cywilnego. W szczególności żaden z przepisów Prawa upadłościowego i 
naprawczego normujących postępowanie po ogłoszeniu upadłości nie zawiera 
odesłania do przepisów o postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości. 
Przepisy dotyczące postępowania po ogłoszeniu upadłości nie zawierają normy 
wyłączającej możliwość ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych na etapie 
postępowania po ogłoszeniu upadłości. Także w innych postępowaniach 
przewidzianych w Prawie upadłościowym i naprawczym mają zastosowanie ogólne 
regulacje dotyczące zwolnienia od kosztów sądowych. 
Postępowanie upadłościowe jest postępowaniem w sprawie cywilnej w 
rozumieniu art. 1 u.k.s.c., w którym mają zastosowanie regulacje dotyczące 
zwolnienia od kosztów sądowych, a żaden przepis ustawy o kosztach sądowych nie 
wyłącza możliwości ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych przez 
upadłego. W związku z tym istnieje podstawa do przyjęcia, że art. 32 ust. 1 Pr.u.n. 
ma charakter przepisu szczególnego, który nie może być wykładany i stosowany 
rozszerzająco; jego zastosowanie dotyczy wyłącznie dłużnika na etapie 
postępowania w przedmiocie wniosku o ogłoszenie upadłości. 
Pozbawienie dłużnika możliwości ubiegania się o zwolnienie od kosztów 
sądowych jest związane z przesłankami wyłączającymi możliwość – w świetle art. 
13 ust. 1 Pr.u.n. – ogłoszenia upadłości. W wypadku ogłoszenia upadłości 
obejmującej likwidację majątku upadłego (art. 75 ust. 1 Pr.u.n.) lub upadłości 
przewidującej możliwość zawarcia układu i ustanowieniu zarządcy (art. 76 ust. 1 
Pr.u.n.) upadły traci prawo zarządu mieniem wchodzącym w skład masy upadłości. 

Upadły nie może w takiej sytuacji korzystać samodzielnie ze środków wchodzących 
w skład masy upadłości. Stosownie do art. 69 ust. 3 Pr.u.n., domniemywa się, że 
rzeczy znajdujące się w posiadaniu upadłego w dniu ogłoszenia upadłości należą 
do jego majątku. W myśl art. 185 ust. 4 Pr.u.n., koszty związane z funkcjonowaniem 
organów upadłego oraz realizacją jego uprawnień organizacyjnych wchodzą w 
skład kosztów postępowania upadłościowego; koszty te ustala sędzia-komisarz. 
W literaturze na ogół zgodnie przyjmuje się, że są to przede wszystkim koszty 
zwołania walnego zgromadzenia wspólników lub akcjonariuszy, koszty wyboru 
władz spółki będącej w upadłości i koszty materiałów biurowych zapewniające 
niezbędną działalność organów upadłego. Sam sposób pozyskiwania środków 
finansowych w tym trybie w celu uiszczenia opłaty stałej określonej w art. 75 pkt 3 
u.k.s.c. czyni niemożliwym ich uzyskanie w przewidzianym terminie, zwłaszcza gdy 
upadłego reprezentuje pełnomocnik będący adwokatem lub radcą prawnym, na 
którym ciąży obowiązek uiszczenia opłaty wraz z wniesieniem środka zaskarżenia. 
Uzależnienie skuteczności wniesienia przez upadłego środka zaskarżenia od 
stanowiska sędziego-komisarza trudno pogodzić z realizacją konstytucyjnej zasady 
dwuinstancyjności postępowania. Uzasadnione jest zatem zapatrywanie, że art. 32 
ust. 1 Pr.u.n. nie ma zastosowania do upadłego wnoszącego, na podstawie art. 54 
ust. 1 Pr.u.n., zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu upadłości. 
Rozważając zastosowanie art. 1302 § 4 k.p.c. do upadłego wnoszącego 
zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu upadłości, należy wskazać, że przepisy 
księgi pierwszej części pierwszej kodeksu postępowania cywilnego stosuje się 
odpowiednio w sprawach nieuregulowanych w Prawie upadłościowym i 
naprawczym. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 5 lutego 
2004 r., III CZP 111/03 (OSNC 2005, nr 4, poz. 62), stosowanie w postępowaniu 
upadłościowym przepisów kodeksu postępowania cywilnego o procesie jest 
uzasadnione wówczas, gdy dane zagadnienie nie jest w ogóle unormowane w 
Prawie upadłościowym i naprawczym albo jest wprawdzie unormowane, lecz tylko 
fragmentarycznie. W doktrynie wskazuje się ponadto, że stosowanie w 
postępowaniu upadłościowym przepisów kodeksu postępowania cywilnego 
dopuszczalne jest wtedy, gdy w Prawie upadłościowym i naprawczym nie ma 
szczególnych, odmiennych przepisów, oraz że nie sprzeciwia się temu istota 
postępowania upadłościowego. Postępowanie to uznawane jest za rodzaj 
postępowania cywilnego, a postępowanie w przedmiocie upadłości jest 

postępowaniem rozpoznawczym, nie oznacza to jednak, że postępowanie 
upadłościowe jest postępowaniem procesowym. Dlatego odpowiednie stosowanie 
przepisów kodeksu postępowania cywilnego dotyczy ogólnych regulacji 
procesowych, a nie postępowań odrębnych, trafnie zatem podkreśla się w 
literaturze, że w postępowaniu o ogłoszenie upadłości nie znajdują zastosowania 
przepisy w postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych. 
Celem wyjaśnienia wzajemnego stosunku pomiędzy powołanymi w 
uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego przepisami kodeksu 
postępowania cywilnego dotyczącymi postępowania odrębnego w sprawach 
gospodarczych a przepisami ustawy z dnia 24 maja 1989 r., a w szczególności jej 
art. 2 ust. 2 pkt 7 tej ustawy, należy przede wszystkim odwołać się do porównania 
treści art. 2 określającego katalog spraw gospodarczych, a wiec spraw 
rozpoznawanych przez sądy gospodarcze, oraz treści art. 4791 k.p.c., 
określającego katalog spraw podlegających rozpoznaniu w postępowaniu odrębnym 
w sprawach gospodarczych. Z tego porównania wynika, że istnieją takie kategorie 
spraw gospodarczych, które nie podlegają rozpoznaniu w postępowaniu odrębnym 
w sprawach gospodarczych, np. sprawy między organami przedsiębiorstwa 
państwowego, między przedsiębiorstwem państwowym lub jego organami a jego 
organem założycielskim lub organem sprawującym nadzór, z zakresu postępowania 
o poprawie gospodarki przedsiębiorstwa państwowego i o jego upadłości oraz z 
zakresu prawa upadłościowego i prawa o postępowaniu układowym. 
Wskazać również należy na pewne kategorie spraw gospodarczych w 
rozumieniu ustawy z dnia 24 maja 1989 r., które mogą – zależnie od okoliczności – 
być rozpoznawane przy zastosowaniu przepisów o postępowaniu odrębnym w 
sprawach gospodarczych albo z pominięciem tych przepisów. Takimi sprawami są 
sprawy ze stosunku spółki, które na podstawie art. 4791 § 2 pkt 1 k.p.c. są uważane 
za sprawy gospodarcze w rozumieniu działu IVa. Jednakże istnieją również takie 
sprawy ze stosunku spółki, które nie są rozpoznawane przy zastosowaniu 
przepisów działu IVa, np. sprawy o podział majątku wspólnego wspólników po 
rozwiązaniu spółki cywilnej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 
listopada 1990 r., II CZ 169/90, OSNCP 1992, nr 7-8, poz. 135). 
W podsumowaniu należy przywołać trafny pogląd doktryny stwierdzający, że 
sprawa spełniająca wszystkie wymagania określone w art. 2 ust. 1 lub należąca do 
kategorii spraw wyliczonych w art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. podlega 

rozpoznaniu przez sąd gospodarczy, co nie oznacza jednak, że w każdej z tych 
spraw właściwe jest postępowanie odrębne, do niego bowiem przynależą tylko te 
sprawy, które obejmuje definicja zawarta w art. 4791 k.p.c., z wyłączeniem spraw 
wskazanych w art. 4792 k.p.c. 
Zasadne jest zatem zapatrywanie, że definicja „sprawy gospodarczej" 
ustalona w art. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. wyznacza w sposób generalny 
granice kompetencji sądu gospodarczego, natomiast definicja kodeksowa stanowi 
klucz do kwalifikacji spraw gospodarczych rozpoznawanych w procesie, w 
postępowaniu uregulowanym w art. 4791-47945 k.p.c. Okoliczność, że sprawy 
upadłościowe są sprawami gospodarczymi w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 
24 maja 1989 r. nie przesądza, że wszystkie one są rozpoznawane przy 
zastosowaniu przepisów o postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych. 
Wymienienie w art. 2 ust. 2 pkt 7 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. kategorii spraw 
upadłościowych jako spraw gospodarczych oznacza tylko, że należą one 
funkcjonalnie do spraw rozpoznawanych przez sądy gospodarcze, nie przesądza 
zaś tego, jakie przepisy regulujące postępowanie mają zastosowanie do 
rozpoznania spraw upadłościowych, gdyż o tym decydują właściwe przepisy Prawa 
upadłościowego i naprawczego. 
Nawiązując do definicji przedsiębiorcy na gruncie przepisów Prawa 
upadłościowego i naprawczego wskazać należy, że prace legislacyjne nad tymi 
przepisami oraz nowelizacją kodeksu cywilnego, wprowadzającą definicję 
przedsiębiorcy, toczyły się równolegle, co spowodowało, iż do tego Prawa 
wprowadzono definicję przedsiębiorcy na wypadek, gdyby odpowiednie 
unormowania w kodeksie cywilnym nie zaczęły obowiązywać przed wejściem w 
życie przepisów Prawa upadłościowego i naprawczego. Rozwiązanie to jest 
krytykowane jako błędne, gdyż doprowadziło do pojawienia się w systemie 
prawnym kolejnej definicji przedsiębiorcy, wprawdzie pokrywającej się z definicją 
zawartą w kodeksie cywilnym, ale jednak wprowadzającej – jak się podkreśla w 
doktrynie – "zamieszanie terminologiczne". Można bronić zapatrywania, że art. 4792 
§ 1 k.p.c. jest zbędny wobec wprowadzenia definicji przedsiębiorcy do przepisów 
kodeksu cywilnego. 
Z powyższego wynika, że w postępowaniu upadłościowym nie stosuje się 
przepisów kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu odrębnym w sprawach 
gospodarczych, w tym także art. 1302 § 4 k.p.c. 

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).