III CZP 80/08

Uchwała z dnia 7 października 2008 r., III CZP 80/08 
 
Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący) 
Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) 
Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa stowarzyszenia "T.L." z siedzibą w 
Z.G. przeciwko "B.P.E.T." sp. z o.o. z siedzibą w W. o uznanie postanowień wzorca 
umowy za niedozwolone, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu 
jawnym w dniu 7 października 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego 
przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 21 lutego 2008 r.: 
"Czy wynikająca z art. 47943 k.p.c. rozszerzona prawomocność wyroku 
uwzględniającego powództwo o uznanie postanowień wzorca umowy za 
niedozwolone, obejmuje także postępowanie w sprawie toczącej się pom.in. 
stronami –  w tym także z powództwa organizacji społecznej działającej na rzecz 
ochrony interesów konsumentów przeciwko innemu przedsiębiorcy stosującemu 
takie same lub podobne postanowienia wzorca umownego, jak wpisane, nie 
będącemu jednak stroną postępowania w sprawie w której zapadł wyrok wpisany 
do rejestru, o którym mowa w art. 47945 § 2 k.p.c. –  i skutkuje obowiązkiem 
odrzucenia pozwu w nowej sprawie?" 
podjął uchwałę: 
 
Rozszerzona prawomocność wyroku uwzględniającego powództwo o 
uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone (art. 47943 w związku z 
art. 365 k.p.c.) nie wyłącza możliwości wytoczenia powództwa przez tego 
samego lub innego powoda –  w tym także przez organizację społeczną 
działającą na rzecz ochrony interesów konsumentów –  przeciwko innemu 
przedsiębiorcy, niebiorącemu udziału w postępowaniu, w którym zapadł 
wyrok, stosującemu takie same lub podobne postanowienia wzorca, jak 
wpisane do rejestru, o którym mowa w art. 47945 § 2 k.p.c. 
 
Uzasadnienie 

 
Postanowieniem z dnia 26 października 2007 r. Sąd Okręgowy w Warszawie – 
Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów odrzucił z powodu powagi rzeczy 
osądzonej pozew o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone (art. 199 
§ 1 pkt 2 w związku z art. 366 i 47943 k.p.c.), uznając, że postanowienia wzorca 
umowy, których dotyczy pozew, są takie same bądź podobne do uznanych 
wcześniej za niedozwolone w innym postępowaniu, toczącym się z udziałem innych 
podmiotów. Wynikająca z art. 47943 k.p.c. rozszerzona skuteczność wyroku 
uwzględniającego powództwo o uznanie postanowień wzorca umowy za 
niedozwolone odnosi się, w ocenie tego Sądu, nie tylko do prawomocności 
materialnej, a więc mocy wiążącej wyroku (art. 365 § 1 k.p.c.), ale wywołuje także 
skutki procesowe w postaci powagi rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.), co prowadzi 
do odrzucenia pozwu. Rozszerzona skuteczność takiego wyroku działa erga 
omnes, obejmując zarówno konsumentów występujących po stronie powodowej, jak 
i przedsiębiorców występujących po stronie pozwanej, choćby nie brali udziału w 
poprzednim postępowaniu, a ponadto dotyczy nie tylko tego postanowienia wzorca, 
co do którego zapadł wyrok, ale także postanowienia każdego innego wzorca 
umowy, które jest identyczne lub podobne. 
Przy rozpoznaniu zażalenia od tego postanowienia Sąd Apelacyjny w 
Warszawie powziął poważne wątpliwości prawne przedstawione w zagadnieniu 
prawnym. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Skutki rozszerzonej mocy wiążącej wyroku uwzględniającego powództwo o 
uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone były już przedmiotem 
rozważań Sądu Najwyższego, który w uchwale z dnia 19 grudnia 2003 r., III CZP 
95/03 (OSNC 2005, nr 2, poz. 25) wskazał, że powaga rzeczy osądzonej takiego 
wyroku wyłącza – od chwili wpisania tego postanowienia do rejestru (art. 47943 w 
związku z art. 365 i 47945 § 2 k.p.c.) – ponowne wytoczenie powództwa w tym 
przedmiocie, także przez osobę niebiorącą udziału w sprawie, w której wydano 
wyrok. W sprawie tej Sąd Najwyższy opowiedział się za akceptowaną przez 
przeważającą część doktryny koncepcją ujmowania rozszerzonej prawomocności 
materialnej w łączności z powagą rzeczy osądzonej. W konsekwencji, ponownie 
wytoczone powództwo, nawet przez osobę niebiorącą udziału w poprzednim 
postępowaniu, podlega odrzuceniu. 

Przytoczona uchwała nie dotyczyła jednak problemu skutków rozszerzonej 
prawomocności materialnej wyroku uwzględniającego powództwo w odniesieniu do 
strony pozwanej. Ten problem został podjęty w uchwale z dnia 13 lipca 2006 r., III 
SZP 3/06 (OSNP 2007, nr 1-2, poz. 35), w której uznano, że skuteczność wobec 
osób trzecich wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie postanowienia 
wzorca umowy za niedozwolone w ujęciu art. 47943 k.p.c. oznacza, iż skutki tego 
wyroku rozciągają się nie tylko na przedsiębiorcę, występującego jako pozwany w 
sprawie, w której wydano wyrok, ale także na każdego innego przedsiębiorcę, 
wobec czego każdy przedsiębiorca, który zastosuje postanowienie wzorca umowy 
uznane za niedozwolone, dopuszcza się praktyki naruszającej zbiorowe interesy 
konsumentów. Stanowisko to uzasadniono brzmieniem art. 47943 k.p.c. oraz 
przepisów określających praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów, a 
także koniecznością zapewnienia efektywności przepisom prawa krajowego, które 
implementują rozwiązania prawa wspólnotowego (dyrektywa 93/13 EWG z dnia 5 
kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, 
Dz.Urz. UE 1993 L 95, 29, wydanie specjalne polskie Dz.U. UE sp. 15-2-288 – 
dalej: "dyrektywa 93/13", oraz dyrektywa 98/27 Parlamentu Europejskiego i Rady z 
dnia 19 maja 1998 r. o nakazach zaprzestania szkodliwych praktyk w celu ochrony 
interesów konsumentów, Dz.Urz. UE 1999 L 166, 51 ze zm., wydanie specjalne 
polskie Dz.Urz. UE sp. 15-4-43). 
Moc wiążąca wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie wzorca umowy 
za niedozwolone w innych postępowaniach niż określone w art. 47936-47945 k.p.c. 
pozostaje poza zakresem rozważań w niniejszej sprawie. Należy jednak zwrócić 
uwagę, że w doktrynie prezentowane jest także inne stanowisko, według którego 
wyrok uwzględniający powództwo o uznanie postanowienia wzorca umowy za 
niedozwolone obejmuje prawomocnością tylko pozwanego przedsiębiorcę i jego 
skutki nie rozciągają się na innych przedsiębiorców. Stanowisko takie zakłada, że 
art. 47943 k.p.c. ustanawia tylko jednostronnie rozszerzoną prawomocność 
materialna takiego wyroku, tj. „na rzecz” wszelkich osób trzecich, a nie „przeciwko” 
tym osobom. (...) 
Zgodnie z art. 47943 k.p.c., wyrok prawomocny ma skutek wobec osób trzecich 
od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do 
rejestru, o którym mowa w art. 47945 § 2. Skoro zatem przepis nie różnicuje, wobec 
jakich osób trzecich ma skutek, może to oznaczać, że chodzi o wszystkie osoby, a 

więc jest skuteczny zarówno „na rzecz” wszystkich osób trzecich, jak i „przeciwko” 
nim. Przepis ten jest jednak wyjątkiem od zasady przewidzianej w art. 365 § 1 
k.p.c., zatem – jak każdy wyjątek – powinien podlegać wykładni zwężającej. Objęcie 
rozszerzoną prawomocnością wyroku osób, które mogłyby wnieść powództwo 
przeciw temu samemu przedsiębiorcy o uznanie tego samego postanowienia 
wzorca za niedozwolone, a więc konsumentów lub reprezentujących ich organizacji 
itp., jest niewątpliwie trafne. Uwzględnia potrzebę szerokiej ochrony konsumentów, 
wypełnia cele, o jakich mowa w dyrektywie 93/13, eliminuje potrzebę prowadzenia 
procesu wtedy, gdy w postępowaniu przeciw temu samemu przedsiębiorcy to samo 
postanowienie wzorca zostało już prawomocnie uznane za niedozwolone i zostało 
wpisane do stosownego rejestru.  
Wzgląd na ochronę konsumentów nie uzasadnia jednak rozciągnięcia mocy 
wiążącej takiego wyroku na przedsiębiorców mogących występować po stronie 
pozwanej. Argumentów na poparcie takiej tezy nie dostarcza dyrektywa 93/13; art. 
7 ust. 3, stanowiący, że prawo krajowe powinno stwarzać możliwość skierowania 
środków kontroli abstrakcyjnej oddzielnie lub łącznie przeciwko kilku sprzedawcom 
lub dostawcom z tego samego sektora gospodarki lub przeciwko ich 
stowarzyszeniom, które stosują lub zalecają stosowanie tych samych lub 
podobnych ogólnych warunków umowy, byłby zbędny przy założeniu, że 
prawodawca unijny uznał, iż wyrok wydany przeciwko jednemu przedsiębiorcy jest 
skuteczny także względem innych przedsiębiorców, niebiorących udziału w 
postępowaniu. (...) 
Do pojęcia mocy wiążącej wyroku odnosi się –  nie wyjaśniając go jednak – 
art. 365 § 1 k.p.c., zgodnie z którym orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony 
i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy 
administracji państwowej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne 
osoby. Przepis art. 47943 k.p.c. dotyczący rozszerzonej mocy wiążącej wyroku nie 
określa, jakich podmiotów ona dotyczy. Wskazano już, że w orzecznictwie Sądu 
Najwyższego uznano, iż dotyczy on z jednej strony konsumentów, a drugiej 
przedsiębiorców, którzy w innym postępowaniu nie mogą kwestionować wyroku 
uznającego klauzulę umowna za abuzywną, choćby nie brali udziału w 
postępowaniu o uznanie postanowień wzorca za niedozwolone. 
Powaga rzeczy osądzonej uregulowana jest w art. 366 k.p.c., w myśl którego 
wyrok prawomocny ma charakter rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z 

podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto między tymi 
samymi stronami. Pozostawiając na uboczu doktrynalny spór, czy prawomocność 
materialna i powaga rzeczy osądzonej to w istocie dwie strony tego samego 
zjawiska, czy też są to konstrukcje odmienne i niezależne, trzeba uznać, że 
pozostają one w łączności. Prawomocny wyrok mający moc wiążącą korzysta z 
powagi rzeczy osądzonej, a procesowym skutkiem jest nie tylko respektowanie 
objętej nim kwestii jako przesądzonej w postępowaniu dotyczącym innego 
roszczenia, co wyklucza prowadzenie w tym zakresie postępowania dowodowego, 
ale także brak możliwości wytoczenia ponownego powództwa o to samo 
roszczenie, czego konsekwencją jest odrzucenie pozwu. 
Odrzucenie pozwu następuje, jeśli o to samo roszczenie pomiędzy tymi 
samymi stronami sprawa jest w toku albo została już prawomocnie osądzona. 
Określenie „o to samo roszczenie” ma związek z zakresem przedmiotowym wyroku. 
Tej kwestii art. 47943 nie rozstrzyga, można zatem odwoływać się jedynie do reguł 
ogólnych dotyczących przedmiotowych granic prawomocności materialnej, o 
których mowa w art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c.; konieczne jest więc określenie 
przedmiotu rozstrzygnięcia i jego podstawy faktycznej. Biorąc pod uwagę, że sąd 
dokonując kontroli wzorca nie czyni tego in abstracto, ale odnosi się do konkretnego 
postanowienia konkretnego wzorca, uwzględniając przy tym pozostałe 
postanowienia tego wzorca (art. 3852 i 3853 k.c.), należy wykluczyć uznanie, iż moc 
wiążąca wyroku i powaga rzeczy osądzonej może rozciągać się na podobne lub 
nawet takie same postanowienia stosowane przez innego przedsiębiorcę w innym 
wzorcu. Abstrakcyjna kontrola wzorca nie może prowadzić do generalnego 
wyłączenia danej klauzuli z obrotu, rzeczą sądu bowiem jest rozstrzyganie w 
konkretnej sprawie, dotyczącej określonego postanowienia konkretnego wzorca. 
Wydany w takiej sprawie wyrok dotyczy zatem postanowienia określonego wzorca, 
a nie postanowienia w ogóle. Przepis art. 3852 k.c. nakazuje ponadto uwzględniać 
przy ocenie zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami okoliczności 
zawarcia umowy oraz umowy pozostające w związku z umową obejmującą 
postanowienie będące przedmiotem oceny. Podstawa faktyczna rozstrzygnięcia 
zatem nie musi być tożsama nawet w wypadku oceny tego samego postanowienia 
tego samego wzorca umownego, stosowanego przez innego przedsiębiorcę. 
Odrzucenie pozwu z powodu negatywnej przesłanki procesowej w postaci powagi 
rzeczy osądzonej byłoby zatem wątpliwe. 

Uznanie, że rozszerzona prawomocność materialna wyroku uwzględniającego 
powództwo o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone wyłącza – 
wobec powagi rzeczy osądzonej – możliwość wytoczenia powództwa przeciw 
innemu przedsiębiorcy stosującemu takie samo lub podobne postanowienie 
umowne, a niebiorącemu udziału w postępowaniu w którym zapadł wyrok, budzi 
ponadto poważne wątpliwości, stanowi bowiem niewątpliwe ograniczenie prawa do 
obrony i wysłuchania, a tym samym realizacji prawa do sądu (art. 45 Konstytucji). 
Nie można a priori zakładać, że zawsze rozszerzona prawomocność orzeczeń 
narusza prawo do obrony osób trzecich, niebiorących udziału w poprzednim 
postępowaniu, w literaturze wskazuje się jednak, iż konieczne jest, aby takie 
rozwiązanie było odpowiednio uzasadnione przedmiotem lub charakterem 
postępowania, w którym zapadło dane orzeczenie, lub aby prawo przyznawało 
takim osobom środki prawne, umożliwiające im obronę ich praw przez udział w 
postępowaniu (np. jako interwenient uboczny). Charakter postępowania o uznanie 
postanowień wzorca umowy za niedozwolone jest szczególny, służy bowiem 
realizacji interesu publicznego konsumentów, prowadząc do wyeliminowania z 
obrotu klauzul abuzywnych. Charakter tego postępowania mógłby zatem 
uzasadniać naruszenie konstytucyjnego prawa do obrony, nie jest to jednak 
niezbędne do wypełnienia celu dyrektywy 93/13. Interes konsumentów, także 
interes zbiorowy, jest chroniony wystarczająco dobrze bez naruszania tego prawa, 
gwarancje procesowe nie są zaś wystarczające, by zapewnić w postępowaniu 
udział wszystkim zainteresowanym przedsiębiorcom jako interwenienci uboczni. 
W konsekwencji należało uznać, że rozszerzona prawomocność wyroku 
uwzględniającego powództwo o uznanie postanowień wzorca umowy za 
niedozwolone (art. 47943 w związku z art. 365 k.p.c.) nie wyłącza możliwości 
wytoczenia powództwa przez tego samego lub innego powoda – w tym także przez 
organizację społeczną działającą na rzecz konsumentów – przeciwko innemu 
przedsiębiorcy, niebiorącemu udziału w postępowaniu, w którym zapadł wyrok, 
stosującemu takie same lub podobne postanowienia wzorca, jak wpisane do 
rejestru, o którym mowa w art. 47945 § 2 k.p.c. 
Wobec tego udzielono odpowiedzi, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).