III CZP 8/12

Sygn. akt III CZP 8/12 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 20 kwietnia 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, 
sprawozdawca) 
SSN Barbara Myszka 
SSN Maria Szulc 
 
 
 
w sprawie z powództwa małoletniego A. J. 
przeciwko Instytutowi Matki i Dziecka - jednostce badawczo rozwojowej z siedzibą  
w W. i Skarbowi Państwa - Ministrowi Zdrowia 
o odszkodowanie, zadośćuczynienie, rentę i ustalenie, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 20 kwietnia 2012 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Apelacyjny  
postanowieniem z dnia 29 listopada 2011 r.,  
 
"Skarb Państwa czy Instytut Matki i Dziecka w Warszawie 
ponosi odpowiedzialność z tytułu czynu niedozwolonego (błędu 
w sztuce lekarskiej) popełnionego przy wykonywaniu czynności 
leczniczych w szpitalu klinicznym - Instytutu Matki i Dziecka 
w Warszawie w marcu 1998 roku?" 
 
podjął uchwałę: 

 
2 
 
Jednostka 
badawczo-rozwojowa 
odpowiada 
za 
szkodę 
wyrządzoną w marcu 1998 r. wskutek błędu w sztuce lekarskiej, 
popełnionego przez osobę wchodzącą w skład zespołu szpitala 
działającego 
w 
strukturze 
tej 
jednostki 
i 
będącą 
jej 
funkcjonariuszem, także wtedy, gdy działalność szpitala była 
finansowana na zasadach właściwych dla jednostek albo 
zakładów budżetowych. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Uzasadnienie 

 
3 
 
Małoletni powód A. J. wniósł przeciwko Instytutowi Matki i Dziecka – 
jednostce badawczo-rozwojowej z siedzibą w W. i Skarbowi Państwa – Ministrowi 
Zdrowia powództwo o naprawienie szkody, której źródłem jest czyn niedozwolony 
(błąd w sztuce lekarskiej) popełniony przez lekarzy wykonujących czynności 
lecznicze w szpitalu klinicznym w W. w marcu 1998 r. 
Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 26 stycznia 2011 r. uwzględnił powództwo w 
stosunku do Skarbu Państwa na podstawie art. 417 k.c. w brzmieniu 
obowiązującym w marcu 1998 r. Odwołał się do stanu prawnego w 1998 r. 
określającego status szpitala klinicznego Instytutu Matki i Dziecka będącego 
wówczas publicznym zakładem opieki zdrowotnej i jednostką organizacyjną 
jednostki badawczo-rozwojowej, którą był (i jest nadal) Instytut Matki i Dziecka w W. 
Sąd Apelacyjny, przy rozpoznawaniu apelacji od wyroku Sądu  Okręgowego, 
powziął wątpliwość wyrażoną w zagadnieniu prawnym przedstawionym do 
rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.  
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Problem legitymacji biernej w zakresie odpowiedzialności za zobowiązania 
związane z działalnością leczniczą szpitala klinicznego jednostki badawczo-
rozwojowej był już przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. Sąd Najwyższy 
wyjaśnił w wyroku z dnia 4 kwietnia 2003 r., III CKN 1246/00 (nie publ.), że według 
ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz. 
408 ze zm.; dalej: „ustawa o z.o.z.”) w pierwotnym brzmieniu szpital w Instytucie był 
niewątpliwie zakładem opieki zdrowotnej, przy czym jako utworzony przez naczelny 
organ administracji państwowej i utrzymywany ze środków publicznych miał 
charakter publicznego zakładu opieki zdrowotnej. Podkreślił, że według ustawy 
o z.o.z. w pierwotnym brzmieniu szpital w Instytucie mógł mieć taki status, jaki 
miała większość publicznych zakładów opieki zdrowotnej, w tym szpitale kliniczne 
przy akademiach medycznych, tj. być jednostką budżetową. Sytuacja uległa 
zmianie po wejściu w życie ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. o zmianie ustawy 
o zakładach opieki zdrowotnej oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 
104, poz. 661; dalej: „ustawa nowelizująca z 1997 r.”). Na mocy tej ustawy 

 
4 
zmieniono art. 1 ustawy, dodając m.in. w ust. 2, że zakład opieki zdrowotnej może 
być również utworzony i utrzymywany w celu prowadzenia badań naukowych i prac 
badawczo-rozwojowych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych 
i promocją zdrowia. Dodano także art. 8a, który w ust. 2 przewidywał, 
że  do publicznego zakładu opieki zdrowotnej utworzonego w celu określonym 
w  art. 1 ust. 2 pkt 1 stosuje się przepisy ustawy z zachowaniem przepisów 
o jednostkach badawczo-rozwojowych. Sąd Najwyższy wskazał także na art. 3 
ustawy nowelizującej z 1997 r., który wprowadził do ustawy z dnia 25 lipca 1985 r. 
o jednostkach badawczo-rozwojowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 44, poz. 194 
ze zm.) w art. 2 ustęp 3a, zgodnie z którym jednostki badawczo-rozwojowe 
prowadzące badania naukowe lub prace badawczo-rozwojowe w dziedzinie 
nauk medycznych uczestniczą w systemie ochrony zdrowia. W wyniku tej 
nowelizacji utracił moc art. 49 ustawy, a wprowadzony do ustawy o z.o.z. art. 35b 
przewidywał, że publiczny zakład opieki zdrowotnej, utworzony przez organ 
określony w art. 8 ust. 1 pkt 1-3, prowadzony jest w formie samodzielnego zakładu 
posiadającego osobowość prawną, pokrywającego z posiadanych środków 
i uzyskiwanych przychodów koszty działalności i zobowiązań oraz prowadzącego 
gospodarkę finansową na zasadach określonych w ustawie. Istotny w tym miejscu 
wyjątek od tej reguły przewidywał art. 35d ustawy o z.o.z., według którego 
publiczny zakład opieki zdrowotnej, utworzony w celu określonym w art. 1 ust. 2, 
jest prowadzony w formie przewidzianej w przepisach wymienionych w art. 8a ust. 
2. W ocenie Sądu Najwyższego, dość niejasne przepisy art. 1 ust. 2 pkt 1, art. 8a 
ust. 2 i art. 35d ustawy o z.o.z., dotyczące działalności leczniczej prowadzonej 
w powiązaniu z jednostkami badawczo-rozwojowymi, można rozumieć w ten 
sposób, że uznały one szpitale w jednostkach badawczo-rozwojowych za integralny 
element struktury tych jednostek. Sąd Najwyższy uznał, iż w tej sytuacji można 
przyjąć, że szpital w Instytucie przestał być z dniem 5 grudnia 1997 r. jednostką 
budżetową i powinien być odtąd traktowany wyłącznie jako element struktury 
organizacyjnej Instytutu. Od tej chwili finansowanie tego szpitala ze środków 
publicznych powinno się odbywać na zasadach innych niż przewidziane 
dla jednostek budżetowych, np. w sposób przewidziany przez art. 63a ust. 3 ustawy 
o z.o.z. dla szpitali klinicznych państwowych uczelni medycznych w brzmieniu 

 
5 
przewidzianym przez ustawę nowelizującą z 1997 r. Jednakże Instytut do końca 
1998 r. był finansowany na dotychczasowych zasadach, tj. ze środków 
budżetowych, tak jak to dopuszczał art. 35c ustawy o z.o.z. Okoliczność ta skłoniła 
Sąd Najwyższy do przyjęcia, że Instytut będący osobą prawną mógł się ważnie 
zobowiązać do zapłaty ceny za środki niezbędne do działalności szpitala, choćby 
szpital miał status jednostki budżetowej. 
Zagadnienia odpowiedzialności za zobowiązania kontraktowe związane 
z prowadzeniem szpitala klinicznego w Instytucie Matki i Dziecka dotyczy także 
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2003 r., IV CK 121/02 (nie publ.), 
według którego jednostka badawczo-rozwojowa, która zawarła umowę sprzedaży, 
jest zobowiązana do zapłaty ceny niezależnie od tego, że przedmiot sprzedaży 
przeznaczony jest na potrzeby jednostki budżetowej działającej w ramach struktury 
organizacyjnej tej jednostki. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 
8 stycznia 2004 r., I CK 14/03 (nie publ.), określenie sposobu finansowania 
zobowiązań ze środków budżetowych w akcie o utworzeniu danej osoby prawnej 
nie niweczy odpowiedzialności kontraktowej tej osoby prawnej wobec osób 
trzecich. Kontynuację tej linii orzeczniczej stanowi wyrok z dnia 30 stycznia 2004 r., 
I CK 140/03 (nie publ.), w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że Instytut Matki 
i Dziecka w W. jako jednostka badawczo-rozwojowa, a więc osoba prawna, ponosi 
odpowiedzialność za zobowiązania zaciągnięte w związku z działalnością szpitala 
w Instytucie. Zbliżone stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 lutego 
2004 r., I CK 154/03 (nie publ.). W wyroku z dnia 10 sierpnia 2005 r., I CK 84/05 
(nie publ.) Sąd Najwyższy przyjął, że przepisy ustawy o jednostkach badawczo-
rozwojowych nie mogą stanowić wyłącznej podstawy materialnoprawnej przy 
ocenie roszczeń Instytutu Matki i Dziecka przeciwko Skarbowi Państwa z tytułu 
kosztów bieżącej działalności w 1998 r. funkcjonującego przy Instytucie szpitala 
klinicznego, który do końca 1998 r. był finansowany jako jednostka budżetowa.  
Przytoczone wyroki Sądu Najwyższego, dotyczące w zasadzie zobowiązań 
kontraktowych zaciągniętych we własnym imieniu przez Instytut Matki i Dziecka, 
pozwalają stwierdzić, że za zobowiązania te odpowiada Instytut Matki i Dziecka 
także wtedy, gdy zostały one zaciągnięte na potrzeby szpitala klinicznego. 
Sąd Najwyższy uznaje co do zasady, że z dniem 5 grudnia 1997 r. szpital przestał 

 
6 
być jednostką budżetową i powinien być odtąd traktowany wyłącznie jako element 
struktury organizacyjnej Instytutu. Pewna wątpliwość wiąże się jednak z faktem 
dalszego finansowania szpitala w 1998 r. na zasadach właściwych dla jednostek 
budżetowych. Z wyroku z dnia 30 stycznia 2004 r., I CK 140/03 wynika wyraźnie, 
że mimo to szpital nie był już jednostką budżetową. W innych wyrokach 
Sąd  Najwyższy skłania się ku takiemu wnioskowi, nie zajmując jednak 
definitywnego stanowiska. Również w orzecznictwie Izby Pracy, Ubezpieczeń 
Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego przyjmuje się, że z dniem 
5 grudnia 1997 r. ustawodawca zrezygnował z powiązania szpitali klinicznych 
z jednostkami badawczo-rozwojowymi, co oznacza, że szpitale w jednostkach 
badawczo-rozwojowych utraciły status zakładów opieki zdrowotnej i stały się 
integralnym elementem struktury tych jednostek (zob. wyroki z dnia 14 grudnia 
2006 r., I PK 143/06, OSNP 2008, nr 3-4, poz. 30; I PK 144/06, nie publ.; 
I PK 145/06, nie  publ.; I PK 146/06, niepubl.). Stanowisko to Sąd Najwyższy 
podtrzymał w 20 późniejszych, niemal jednobrzmiących wyrokach wydanych 
w okresie od marca do sierpnia 2007 r.  
Żaden z wymienionych wyroków nie dotyczył odpowiedzialności deliktowej 
za szkody wyrządzone w związku z działalnością szpitala klinicznego, choć 
dotychczasowe 
ustalenia 
mogą 
mieć 
znaczenie 
dla 
ustalenia 
podmiotu 
odpowiedzialnego z tytułu czynu niedozwolonego (błędu w sztuce lekarskiej) 
popełnionego przy wykonywaniu czynności leczniczych w szpitalu klinicznym 
Instytutu Matki i Dziecka w marcu 1998 r. Przede wszystkim jednak należy 
wskazać, że w owym czasie obowiązywał art. 420 k.c., zgodnie z którym, jeżeli 
szkoda została wyrządzona przez funkcjonariusza państwowej osoby prawnej, 
odpowiedzialność za szkodę ponosiła zamiast Skarbu Państwa ta osoba prawna. 
W związku z tym przepisem w orzecznictwie i piśmiennictwie przyjmowano, 
że jeżeli szkoda zostanie wyrządzona pacjentowi przez lekarza (personel 
pomocniczy) państwowego zakładu leczniczego, niebędącego statio fisci Skarbu 
Państwa, lecz mającego osobowość prawną (np. kliniki Akademii Medycznej), 
odpowiedzialność za szkodę ponosiła zamiast Skarbu Państwa ta osoba prawna 
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 1998 r., II CKN 46/98, nie publ.; 
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 1999 r., I CKN 1285/98, nie publ.; 

 
7 
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2000 r., I CO 52/99, nie publ.). 
W piśmiennictwie wyjaśniano ponadto, że wyrażona w art. 420 k.c. zasada 
obowiązywała niezależnie od tego, w jaki sposób była finansowana osoba prawna. 
Jeżeli zatem błąd w sztuce lekarskiej został popełniony przez lekarza, będącego 
pracownikiem, a tym samym „funkcjonariuszem” Instytutu Matki i Dziecka, 
odpowiedzialność za związaną z nim szkodę powinien ponosić Instytut Matki 
i Dziecka. Jeżeli natomiast błąd w sztuce lekarskiej został popełniony przez osobę, 
która 
nie 
była 
funkcjonariuszem 
państwowej 
osoby 
prawnej, 
a 
była 
funkcjonariuszem państwowym, odpowiedzialność będzie obciążać Skarb Państwa 
(art. 417 k.c.). W rachubę wchodzi także odpowiedzialność solidarna obu tych 
podmiotów na podstawie art. 441 § 1 k.c. 
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie 
prawne, jak w sentencji uchwały.