III CZP 79/12

Sygn. akt III CZP 79/12 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 12 grudnia 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący, 
sprawozdawca) 
SSN Iwona Koper 
SSN Dariusz Zawistowski 
 
Protokolant Iwona Budzik 
w sprawie o egzekucję z prawa użytkowania wieczystego działki gruntu /…/ wraz z 
własnością budynków    i budowli na tym gruncie wzniesionych,  
prowadzonej przez Komornika Sądowego przy Sądzie w S.  
przeciwko dłużnikowi  V. POLSKA S.A.  
na wniosek wierzycieli: /…/ 
przy uczestnictwie: /…/ 
na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej  
w dniu 12 grudnia 2012 r., 
na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy w S. 
postanowieniem z dnia 9 lipca 2012 r.,  
 
"Czy wierzyciel, który uzyskał ochronę w trybie art. 532 k.c. 
uczestniczy w planie podziału sumy uzyskanej z egzekucji                
z nieruchomości przed wszystkimi wierzycielami osoby trzeciej i czy                
w takim przypadku konieczne jest zachowanie przez niego terminu 
wynikającego z art. 1036 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym przed 
dniem 20 lutego 2011 r.)?" 

 
2 
 
 
odmawia podjęcia uchwały. 
 
 
 
 
Uzasadnienie 
 
Sąd Okręgowy w S. przedstawił zagadnienie prawne powstałe w toku 
postępowania egzekucyjnego z prawa użytkowania wieczystego i własności 
nieruchomości, prowadzonego przeciwko dłużnikowi V. Polska S.A. przez jego 
wierzycieli. Tydzień po uprawomocnieniu się postanowienia o przysądzeniu przedmiotu 
egzekucji na rzecz nabywcy licytacyjnego do postępowania egzekucyjnego przystąpił J. 
L. – wierzyciel (cesjonariusz pierwotnego wierzyciela) innego dłużnika (Towarzystwa 
Przedsięwzięć Handlowych i Usługowych „P.” Sp. z o.o.), domagając się 
zaspokojenia z sumy uzyskanej z egzekucji przysługujących mu wierzytelności 
z pierwszeństwem przed wierzycielami egzekwowanego dłużnika. Powołał się na 
uprawnienie przyznane w art. 532 k.c. wskazując, że przedmiot egzekucji wszedł do 
majątku dłużnika egzekwowanego na skutek czynności uznanej za bezskuteczną 
względem wierzyciela (cedenta). Komornikowi przedłożył wyrok zasądzający kwotę 
205.735,20 zł z klauzulą wykonalności na swoją rzecz, nadaną dnia 3 stycznia 
2011 r. oraz - rozszerzając wniosek - nakaz zapłaty kwoty 109.964,76 zł z klauzulą 
wykonalności nadaną na swoją rzecz 1 kwietnia 2011 r., a ponadto dwa wyroki 
ze skargi 
pauliańskiej 
stwierdzające 
bezskuteczność 
umowy 
przenoszącej 
użytkowanie wieczyste działki i własność budynków przy ul. P. z dłużnika („P.) na 
osobę trzecią („V. Polska”) ze względu na wierzytelności ujęte w obydwu tytułach 
wykonawczych. Również te wyroki, kończące procesy z udziałem cedenta 
wierzytelności, zostały opatrzone klauzulami wykonalności na rzecz J. L. 
Sąd pytający rozpatruje obecnie zażalenie J. L. na postanowienie Sądu 
Rejonowego w S. wydane w wyniku rozpoznania jego zarzutów do planu podziału 
sumy uzyskanej z egzekucji z prawa użytkowania wieczystego nieruchomości oraz 

 
3 
prawa własności znajdujących się na niej budynków. Sąd Rejonowy odmówił 
uwzględnienia wierzytelności wierzyciela pauliańskiego w planie podziału sumy 
uzyskanej z egzekucji, sporządzonym w postępowaniu toczącym się przeciwko „V. 
Polska”. Uznał, że J. L. przyłączył się do egzekucji z uchybieniem terminu 
przewidzianego w art. 1036 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 20 
lutego 2011 r. (w zw. z treścią art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r. o 
zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw - 
Dz.U. Nr 131, poz. 1075), to znaczy po dniu uprawomocnienia się postanowienia o 
przysądzeniu własności. Spółce „V. Polska” nie przysługiwały już wówczas prawa 
do nieruchomości sprzedanej w toku egzekucji.  
J. L. (oraz kilku wierzycieli spółki  „P.”) złożył zarzuty do planu podziału sumy 
uzyskanej z egzekucji. Domagał się zaspokojenia w pierwszej kolejności jego 
wierzytelności. Sąd Rejonowy w postanowieniu z dnia 31 maja 2011 r. nie 
uwzględnił zarzutów wierzyciela pauliańskiego, jakkolwiek stwierdził, że gdyby 
wierzytelności  zostały zgłoszone w terminie ustanowionym w art. 1036 k.p.c. 
możliwe byłoby zaspokojenie ich w kategorii ósmej przewidzianej w art. 1025 k.p.c. 
Sąd Okręgowy w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia sprecyzował 
trzy problemy prawne, napotkane w rozpatrywanej sprawie. Pierwszy dotyczy 
interpretacji pierwszeństwa wierzyciela pauliańskiego w podziale sumy uzyskanej 
z egzekucji z przedmiotu, z którego chce się on zaspokoić w konkurencji 
z wierzycielami osoby trzeciej, i wyraża się w wątpliwości, czy przyznana w art. 532 
k.c. możliwość dochodzenia zaspokojenia się z pierwszeństwem przed innymi 
wierzycielami osoby trzeciej oznacza absolutne pierwszeństwo wierzyciela 
pauliańskiego, do którego nie ma zastosowania art. 1025 k.p.c., czy też 
wierzytelności tego wierzyciela należy zaliczyć do kategorii ósmej, jako 
korzystające z ustawowego pierwszeństwa niewymienionego we wcześniejszych 
kategoriach. Drugą kwestią jest możliwość objęcia cesjonariusza uprawnieniami 
wynikającymi z wyroku pauliańskiego uwzględniającego powództwo wytoczone 
przez cedenta i droga, w jakiej należałoby owo rozciągniecie wykazać. Ten problem 
Sąd 
Okręgowy 
rozstrzygnął jednak 
we 
własnym 
zakresie 
na potrzeby 
rozpatrywanej sprawy, przyjmując, że skoro J. L. przedłożył wyroki stwierdzające 
bezskuteczność zbycia praw do nieruchomości z klauzulami nadanymi na jego 

 
4 
rzecz, to Sąd Rejonowy, działający w niniejszej sprawie jako organ egzekucyjny, 
nie jest uprawniony do badania zasadności i wymagalności obowiązku 
stwierdzonego w tytule wykonawczym. Po trzecie, Sąd Okręgowy powziął 
wątpliwość, do jakiego momentu wierzyciel pauliański może zgłosić swój udział w 
postępowaniu egzekucyjnym, toczącym się do majątku osoby trzeciej, aby uzyskać 
zaspokojenie swoich wierzytelności. Wskazał, że można bronić stanowiska, iż 
wierzyciel ten powinien być traktowany identycznie, jak inni wierzyciele osoby 
trzeciej, wobec czego obowiązuje go termin określony w art. 1036 k.p.c. Można 
jednak również przyjąć, wierzyciel pauliański ma prawo zgłosić swoje przystąpienie 
do czasu uprawomocnienia się postanowienia o sporządzeniu planu podziału, 
ponieważ 
suma 
uzyskana 
ze 
sprzedaży, 
do 
czasu 
jej 
prawomocnego 
rozdysponowania między wierzycieli, stanowi środki uzyskane z nieruchomości, a 
treść przepisu art. 532 k.c. należy rozumieć jako uprawnienie do otrzymania tych 
środków przez wierzyciela pauliańskiego. 
Ostatecznie więc, pomimo szerszego zakresu przeprowadzonych rozważań, 
Sąd Okręgowy przedstawił zagadnienie prawne ograniczone do problemu pozycji 
wierzyciela realizującego uprawnienie przewidziane w art. 532 k.c. w stosunku 
do wierzycieli osoby trzeciej przy dokonywaniu podziału sumy uzyskanej 
z egzekucji z nieruchomości oraz do kwestii, czy wierzyciela paulińskiego wiąże 
termin przewidziany w art. 1036 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 
20 lutego 2011 r. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Sposób realizacji uprawnień uzyskanych przez wierzyciela w wyniku 
uwzględnienia 
jego 
powództwa 
pauliańskiego 
nie 
budzi 
zasadniczych 
wątpliwości 
w 
doktrynie 
i 
orzecznictwie. 
W 
polskiej 
nauce 
podstawy 
odpowiedzialności 
osoby 
trzeciej, 
która 
uzyskała 
korzyść 
na 
skutek 
czynności  uznanej w wyniku skargi paulińskiej za bezskuteczną, wyjaśnia 
dominująca teoria obligacyjna. Osoba trzecia uznawana jest za materialnoprawnie 
zobowiązaną  względem wierzyciela pauliańskiego. Jej obowiązek polega na 
znoszeniu egzekucji skierowanej do przedmiotu znajdującego się w jej majątku i ma 
źródło bezpośrednio w przepisach ustawy. Aktywuje go uwzględnienie skargi 

 
5 
pauliańskiej, wobec czego za zbędne uważa się zgłaszanie w powództwie 
pauliańskim żądania nakazania osobie trzeciej znoszenia egzekucji z przedmiotu 
zaskarżonej czynności. Zgodnie z utrwalonym poglądem wierzyciel pauliański, 
chcąc uzyskać zaspokojenie z przedmiotu, który wszedł do majątku osoby 
trzeciej, powinien legitymować się tytułem wykonawczym przeciwko dłużnikowi 
i wyrokiem uwzględniającym powództwo paulińskie (por. postanowienia Sądu 
Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2005 r., V CK 598/04, Lex nr 1111039; z dnia 
7 kwietnia 2011 r., IV CSK 375/10, Lex nr 786396), nie jest bowiem możliwe 
prowadzenie egzekucji z majątku osoby trzeciej bez uprawnień do egzekucji 
z majątku własnego dłużnika. Wyrok uwzględniający powództwo o uznanie czynności 
prawnej za bezskuteczną ma charakter kształtujący (por. wyrok z dnia 3 czerwca 
1982 r., III CRN 105/82, OSNCP 1983, nr 1, poz. 14). Łącznie z tytułem 
wykonawczym przeciwko dłużnikowi stanowi podstawę umożliwiającą wierzycielowi 
sięgnięcie do znajdującego się w majątku osoby trzeciej przedmiotu, który  wyszedł 
z  majątku  dłużnika w następstwie krzywdzącej czynności prawnej uznanej za 
bezskuteczną wobec tego wierzyciela (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 
12 grudnia 2001 r., III CKN 496/00, Lex nr 53130). Egzekucja prowadzona jest 
przeciwko dłużnikowi. W jej toku komornik zajmuje przedmiot należący do osoby 
trzeciej, który – na skutek ubezskutecznienia w stosunku do wierzyciela czynności 
prawnej wprowadzającej ten przedmiot do majątku tej osoby - traktowany 
jest  w toku 
egzekucji 
tak, 
jakby 
pozostawał 
nadal 
w majątku dłużnika 
(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2005 r., V CK 598/04 
i wyrok tego Sądu z dnia 9 kwietnia 2010 r., III CSK 273/09, Lex nr 602265). 
W ten sposób zapewniona jest realizacja przewidzianego w art. 532 k.c. 
uprawnienia wierzyciela paulińskiego do pierwszeństwa przed wierzycielami osoby 
trzeciej w dochodzeniu zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, które wskutek 
czynności  uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie 
weszły. Wyrok pauliański tworzy fikcyjny stan rzeczy na potrzeby postępowania 
egzekucyjnego, prowadzonego przez  wierzyciela przeciwko jego nierzetelnemu 
dłużnikowi. Fikcja polega na usunięciu dla tego wierzyciela skutków krzywdzącej 
czynności prawnej i otwarciu drogi do traktowania przedmiotów, zarówno tych, 
które  wyszły  z  majątku  dłużnika,  jak  i  tych,  które  do niego nie weszły, tak 

 
6 
jakby się w tym majątku znajdowały i mogły być objęte egzekucją skierowaną 
przeciwko dłużnikowi. Obowiązek znoszenia egzekucji narzucony osobie trzeciej 
w art. 532 k.c. dotyka także wierzycieli tej osoby, którzy - mimo, że mają podstawy 
do traktowania przedmiotu ubezskutecznionej czynności jako znajdującego się 
w majątku osoby trzeciej – w zbiegu z wierzycielem pauliańskim muszą ustąpić mu 
pierwszeństwa. Założeniem skargi pauliańskiej jest wyłączenie skutków czynności, 
która nie powinna być dokonana w uczciwym obrocie, w interesie pokrzywdzonego 
wierzyciela. Gdyby zaś do tej czynności nie doszło, osoba trzecia nie uzyskałaby 
korzyści, a jej wierzyciele nie mogliby z tej korzyści się zaspokoić, dlatego 
też ograniczenie uprawnień wierzycieli osoby trzeciej w wypadku, kiedy wierzyciel 
pauliański 
sięga 
do 
składnika 
majątku 
tej 
osoby, 
ustawodawca 
uznał 
za usprawiedliwione.   
Wierzyciel pauliański w niniejszej sprawie nie prowadzi egzekucji przeciwko 
swojemu dłużnikowi – spółce „P.” - lecz przeciwko osobie trzeciej, której spółka ta 
zbyła prawa do nieruchomości. Dysponuje jednak tytułami wykonawczymi jedynie 
przeciwko swojemu dłużnikowi. Wyroki stwierdzające bezskuteczność zbycia prawa 
użytkowania 
wieczystego 
i 
własności 
budynków 
nie 
stanowią 
w 
swej 
prawokształtującej części tytułu egzekucyjnego w rozumieniu art. 777 k.p.c. 
przeciwko osobie trzeciej. Nie zmienia tego stanu nadanie im klauzuli 
wykonalności, zdatność egzekucyjną mają bowiem tylko zawarte w wyrokach 
pauliańskich orzeczenia o kosztach procesu. W konsekwencji wierzyciel pauliański 
nie jest uprawniony do prowadzenia egzekucji wierzytelności przysługujących mu 
od spółki „P.” przeciwko „V. Polska” traktowanej jako dłużnik. Do przyłączenia się 
do toczącej się egzekucji, podobnie jak do wszczęcia egzekucji, konieczny jest tytuł 
wykonawczy wyznaczający granice stosowania przymusu egzekucyjnego, którym jest 
tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności (art. 776 k.p.c.), wydany 
przeciwko dłużnikowi egzekwowanemu. Takiego tytułu wierzyciel pauliański nie 
przedłożył. W rezultacie przedstawione zagadnienie prawne - oparte na 
nieprawidłowym założeniu, że J. L. co do zasady mógł przyłączyć się do 
postępowania egzekucyjnego toczącego się przeciwko dłużnikowi „V. Polska”, a 
wątpliwości budzi jedynie w jakiej fazie postępowania mógł to uczynić i w jakiej 

 
7 
kolejności powinien zostać zaspokojony - nie wymaga rozstrzygnięcia, nie jest 
bowiem niezbędne do rozpoznania zażalenia przez Sąd pytający. 
Z przytoczonych względów, uznając, że nie zachodzą przesłanki z art. 390 
§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
jw