III CZP 79/09

Sygn. akt III CZP 79/09 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 29 października 2009 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Wojciech Jan Katner (przewodniczący) 
SSN Grzegorz Misiurek 
SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca) 
 
w sprawie z powództwa Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa 
przeciwko Polskiej Akademii Nauk z siedzibą w W. i Przemysławowi K. 
o ustalenie nieważności umowy, 
po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym  
w dniu 29 października 2009 r., 
na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Apelacyjny  
postanowieniem z dnia 4 marca 2009 r.,  
 
"Czy uprawnienie przyznane Ministrowi właściwemu do spraw Skarbu 
Państwa przepisem art. 5 a ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. 
o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi 
Państwa (Dz. U. Nr 106/1996, poz. 493 ze zm.) w stosunku do 
państwowych 
osób 
prawnych 
uzasadnia 
istnienie 
materialnoprawnego 
interesu 
Skarbu 
Państwa 
w 
żądaniu 
stwierdzenia 
nieważności 
czynności 
prawnej 
dokonanej 
z naruszeniem art. 5 a § 1 tej ustawy, na podstawie art. 189 k.p.c.?" 
 
 
 
odmawia podjęcia uchwały. 
 
 
 
Uzasadnienie 
 
 

 
2 
Powód domagał się ustalenia, że nieważna jest zawarta przez pozwanych 
umowa sprzedaży udziału w prawie użytkowania wieczystego stanowiącej 
własność Skarbu Państwa oznaczonej nieruchomości w W. i w odrębnej własności 
posadowionych na niej budynków. Wspomniana czynność prawna jest nieważna, 
ponieważ miała na celu obejście prawa. Pozwana Polska Akademia Nauk zbyła na 
jej podstawie nieprzekraczające wartości 50 000 euro udziały w prawie, aby 
uniknąć konieczności uzyskania zgody ministra właściwego do spraw Skarbu 
Państwa, przewidzianej w art. 5a ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach 
wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (Dz. U. Nr 106, poz. 
493 ze zm., dalej: u.z.w.u.S.P.). 
Wyrokiem z dnia 25 czerwca 2008 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo i 
orzekł o kosztach procesu. 
Z ustaleń Sądu wynika, że Skarb Państwa, będący właścicielem 
nieruchomości położonej w W. przy ul. J.[...], oddał tę nieruchomość na podstawie 
umowy z dnia 9 października 1996 r. w użytkowanie wieczyste Polskiej Akademii 
Nauk z siedzibą w W. w celu prowadzenia działalności statutowej.  
W dniu 27 września 2000 r. pomiędzy Polską Akademią Nauk – Instytutem 
Centrum Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej a K. Development sp. z o.o. w W. 
została zawarta umowa wspólnego przedsięwzięcia gospodarczego polegającego 
na wybudowaniu budynku z przeznaczeniem na cele statutowe Instytutu. Następnie 
wymienione podmioty zawarły dnia 21 kwietnia 2004 r. umowę sprzedaży prawa 
użytkowania wieczystego nieruchomości pod warunkiem, że Polska Akademia 
Nauk uzyska przewidzianą w art. 5a ust. 1 u.z.w.u.S.P. zgodę ministra właściwego 
do spraw Skarbu Państwa. Minister nie udzielił zgody, a postępowanie odwoławcze 
w tej sprawie zakończyło się niekorzystnym dla Polskiej Akademii Nauk 
postanowieniem Sądu Okręgowego z dnia 23 października 2007 r. 
Dnia 17 stycznia 2006 r. Polska Akademia Nauk sprzedała pozwanemu 
Przemysławowi K. wynoszący 1597/100 000 części udział w prawie użytkowania 
wieczystego wymienionej nieruchomości i odrębnej własności posadowionych na 
niej budynków. Udziały w tych prawach Polska Akademia Nauk zbyła także innym 
osobom. Na podstawie umowy sprzedaży z dnia 17 stycznia 2006 r. została 

 
3 
ustanowiona na rzecz Przemysława K. odrębna własność lokalu w budynku 
znajdującym się na oddanej w użytkowanie wieczyste nieruchomości. 
Sąd Okręgowy oddalił powództwo, ponieważ uznał, że powód nie ma 
interesu prawnego w rozumieniu art. 189 k.p.c. Wywodzony przez powoda interes 
prawny z art. 5 a u.z.w.u.S.P. nie zachodzi, albowiem powodowi przysługuje dalej 
idące 
powództwo 
o 
usunięcie 
niezgodności 
między 
stanem 
prawnym 
nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym 
(art. 10 u.k.w.h.). 
Rozpoznając apelację powoda, Sąd Apelacyjny. przedstawił na podstawie 
art. 390 § 1 k.p.c. przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.  
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Ustawodawca, 
przyznając 
sądowi 
drugiej 
instancji 
uprawnienie 
do 
przedstawienia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego na podstawie art. 390 
§ 1 k.p.c., uzależnił skuteczność skorzystania z niego od wystąpienia w sprawie 
poważnych wątpliwości prawnych oraz niezbędności oczekiwanej odpowiedzi do 
rozstrzygnięcia sprawy (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 17 grudnia 1991 
r., III CZP 129/91, „Przegląd Sądowy” 1994, z. 3, s. 76 oraz z dnia 27 sierpnia 1996 
r., III CZP 91/96, OSNC 1997, nr 1, poz. 9). Na sądzie drugiej instancji spoczywa 
więc obowiązek szczegółowego uzasadnienia, na czym polegają jego wątpliwości i 
dlaczego uważa je za poważne oraz wykazania, że stwierdzone przezeń poważne 
wątpliwości prawne pozostają w związku przyczynowym z rozstrzygnięciem 
sprawy.  
Należy też przypomnieć, że instytucja pytań prawnych – co podkreślił Sąd 
Najwyższy w uchwale z dnia 30 marca 1999 r., III CZP 62/98 (OSNC 1999, nr 10, 
poz. 166) – prowadząca do związania sądów niższej instancji w danej sprawie 
poglądem Sądu Najwyższego, zawartym w podjętej uchwale, jest wyjątkiem od 
konstytucyjnej zasady podległości sędziów tylko Konstytucji i ustawom (art. 178 
ust. 1 Konstytucji RP). Ze względu na tę wyjątkowość, powinna być zatem 
stosowana w sposób jak najbardziej ścisły, bez żadnych koncesji na rzecz 
argumentów o nastawieniu celowościowym i utylitarnym.  

 
4 
Przedstawione 
zagadnienie 
prawne 
nie 
odpowiada 
przytoczonym 
wymaganiom. 
Znaczenie i zakres pojęcia interesu prawnego, zwłaszcza w rozumieniu 
art. 189 k.p.c., były wielokrotnie przedmiotem rozważań zarówno w literaturze, jak 
i w orzecznictwie. 
W piśmiennictwie wyłoniły się trzy koncepcje pojęcia interesu prawnego. 
W myśl pierwszej, interes prawny jest potrzebą, która musi być w świetle przepisów 
prawa obiektywna – mieć wyraźną podstawę w przepisie ustawy. Wyrok ustalający 
jest zatem zbyteczny, jeżeli z prawa w znaczeniu przedmiotowym nie wynika, że 
powód ma potrzebę ustalenia istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku 
prawnego. Zgodnie z drugim stanowiskiem, interes prawny ma charakter wyłącznie 
subiektywny, a więc dotyczy osobistych odczuć powoda, że zachodzi potrzeba 
uzyskania przez niego ochrony sądowej. Według trzeciego, kompromisowego 
zapatrywania, które można uznać za dominujące w piśmiennictwie, interes prawny 
ma charakter subiektywno-obiektywny (mieszany). Zdaniem zwolenników tego 
zapatrywania interes prawny nie może mieć wyłącznie charakteru subiektywnego, 
ponieważ ochrona w postaci wyroku sądowego może być w zasadzie udzielona 
tylko wtedy, gdy zaistnieją prawem przewidziane okoliczności. Z drugiej jednak 
strony, ochrona w postaci wyroku ustalającego opiera się na specyficznych 
przesłankach. Jej podstawą nie są jednostkowe normy prawa cywilnego, lecz jedna 
ogólna norma prawna opierająca tę ochronę na interesie prawnym, mającym już 
w swym założeniu ewidentny pierwiastek subiektywny. Gdyby go wykluczyć, 
ograniczałoby się sprawy o ustalenie do sytuacji oczywistych prawnie, nie 
wymagających żadnej ochrony. Wyrok ustalający sprowadza się bowiem do 
potwierdzenia określonego stanu prawnego. Jeżeli ten stan jest oczywisty (bo 
wynika z przepisów prawnych), to nie ma żadnej potrzeby (a zatem interesu) w jego 
potwierdzeniu. Sens wydania wyroku ustalającego zachodzi wtedy, gdy powstała 
sytuacja grożąca naruszeniem stosunku prawnego lub wątpliwość co do jego 
istnienia lub nieistnienia. Chodzi więc o stany, co do których nawet często nie 
wiadomo, czy one obiektywnie istnieją, czy też są wytworzone przez określone 
sytuacje subiektywne. W każdym razie te elementy subiektywne nie mogą być 
pomijane. W myśl omawianej koncepcji, interes prawny składa się z elementów 

 
5 
obiektywnych, tj. niezależnych od oceny i odczuć powoda, uzupełnionych 
elementami 
subiektywnymi, 
stanowiącymi 
osobiste, 
niejako 
wewnętrzne 
przekonanie powoda o potrzebie udzielenia mu ochrony sądowej, przy czym 
elementy subiektywne muszą wynikać z określonego stanu obiektywnego. 
Podkreśla się, że wymienione elementy przeplatają się, stanowiąc jedną całość, 
najczęściej trudną do rozdzielania. 
Podejmując wielokrotnie kwestię pojęcia interesu prawnego w rozumieniu 
art. 189 k.p.c., Sąd Najwyższy wskazywał na potrzebę jego elastycznego 
pojmowania. W uzasadnieniu wyroku z dnia 1 kwietnia 2004 r., II CK 125/03 
(niepubl.) podkreślił, że pojęcie interesu powinno być – w obecnie obowiązującym 
porządku prawnym – interpretowane z uwzględnieniem szeroko pojmowanego 
dostępu do sądów w celu zapewnienia ochrony prawnej. Przemawiają za tym 
standardy wynikające zarówno z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (art. 45), jak 
i wiążących Polskę aktów międzynarodowych (art. 14 Międzynarodowego Paktu 
Praw Obywatelskich i Politycznych). Stanowiący przesłankę powództwa o ustalenie 
interes prawny powinien być rozumiany – stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku 
z dnia 27 stycznia 2004 r., II CK 387/02 (niepubl.) – elastycznie, z uwzględnieniem 
celowościowej wykładni tego pojęcia, konkretnych okoliczności danej sprawy i tego, 
czy strona może uzyskać pełną ochronę swoich praw w drodze powództwa 
o świadczenie. Opowiadając się za szerokim rozumieniem interesu prawnego, Sąd 
Najwyższy w wyroku z dnia 2 lutego 2006 r., II CK 395/05 (niepubl.) podkreślił, że 
ochrona prawna na podstawie art. 189 k.p.c. przysługuje każdemu, kto twierdzi, że 
ma interes prawny w ustaleniu prawa lub stosunku prawnego, a nie tylko 
podmiotom tych praw czy stosunków prawnych. Interes prawny w ustaleniu prawa 
lub stosunku prawnego może mieć także taki podmiot, na którego prawa lub 
obowiązki w jakimś zakresie – rozumianym szeroko – może wpłynąć istnienie lub 
nieistnienie prawa przysługującego innym podmiotom lub stosunku prawnego 
łączącego inne podmioty. W uzasadnieniu wyroku z dnia 15 października 2002 r., 
II CKN 833/00 (niepubl.) Sąd Najwyższy uznał, że brak interesu prawnego jako 
przesłanki powództwa z art. 189 k.p.c. zachodzi wówczas, gdy powód nie ma 
żadnej potrzeby ustalania prawa lub stosunku prawnego, gdyż jego sfera prawna 
nie została naruszona ani zagrożona. Wykluczając istnienie interesu prawnego do 

 
6 
wytoczenia powództwa o ustalenie prawa własności określonych rzeczy w celu 
stwierdzenia nieważności orzeczenia administracyjnego, Sąd Najwyższy w wyroku 
z dnia 2005 r., III CK 277/05 (niepubl.) stwierdził, że do innego wniosku należałoby 
dojść, gdyby powód wykazał, że wytoczone powództwo – w związku z wydanym 
orzeczeniem administracyjnym i toczącym się postępowaniem administracyjnym 
o stwierdzenie jego nieważności – jest konieczne do uzyskania odpowiedniego 
odszkodowania. 
Przedstawiając zagadnienie prawne, Sąd Apelacyjny w ogóle nie odniósł się 
do dorobku doktryny i judykatury dotyczących kwestii interesu prawnego 
w rozumieniu art. 189 k.p.c. To podważa wyrażone przez niego przekonanie, że 
przedstawione zagadnienie prawne budzi w rozumieniu art. 390 § 1 k.p.c. poważne 
wątpliwości. Nie można go podzielić zwłaszcza ze względu na przeoczone przez 
Sąd Apelacyjny stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 
11 października 2007 r. II CSK 312/07 (niepubl.) i w wyroku z dnia 21 listopada 
2007 r., II CSK 311/07 (niepubl.). Rozpoznając w sprawie z powództwa Skarbu 
Państwa – Ministra Skarbu Państwa o ustalenie nieważności umowy podniesiony 
w skardze pozwanego zarzut kwestionujący interes prawny do wytoczenia tego 
powództwa, Sąd Najwyższy w obu orzeczeniach stwierdził, że powód posiada 
interes prawny do wytoczenia powództwa o ustalenie nieważności czynności 
prawnej dokonanej z naruszeniem art. 46a ustawy z dnia 25 września 1981 r. 
o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 
ze zm., dalej: ustawa o przedsiębiorstwach). Wprawdzie przytoczone stanowisko 
dotyczy unormowania przewidzianego w art. 46a ustawy o przedsiębiorstwach, 
a nie w art. 5a u.z.w.u.S.P., jednakże obie te regulacje – jak wyjaśnił Sąd 
Najwyższy w uchwale z dnia 4 sierpnia 2006 r., III CZP 50/06 (OSNC 2007, nr 6, 
poz. 80) – są analogiczne. W obu wypadkach chodzi bowiem o zgodę na 
dokonanie czynności rozporządzającej mieniem państwowej osoby prawnej, a więc 
odpowiednio – przedsiębiorstwa państwowego i Polskiej Akademii Nauk. 
Dla oceny interesu prawnego w okolicznościach niniejszej sprawy może 
nabrać znaczenia – ze względu na wymaganie dokonania konstytutywnego wpisu 
w księdze wieczystej prawa stanowiącego przedmiot rozporządzenia – relacja 
miedzy opartym na art. 189 k.p.c. powództwem o ustalenie, a przewidzianym 

 
7 
w art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst 
jedn.: Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm., dalej – u.k.w.h.) powództwem 
o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Nie jest to 
jednak zagadnienie nowe, było ono już przedmiotem rozważań w literaturze 
i orzecznictwie (por. wyroki Sąd Najwyższego: z dnia 22 listopada 2002 r., 1519/00, 
niepul.; z dnia 30 maja 2003 r., III CKN 1137/00, niepubl.; z dnia 19 listopada 
2004 r., II CK 152/04 niepubl.;). Przyjmuje się, że interes prawny do wytoczenia 
powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego 
w zasadzie nie zachodzi, jeżeli zainteresowany może na innej drodze osiągnąć 
w pełni ochronę swoich praw. 
W kontekście omawianej kwestii nasuwa zastrzeżenia sposób ujęcia 
przedstawionego zagadnienia. Ze względu na przewidziany w art. 5a u.z.w.u.S.P. 
obowiązek uzyskania zgody na dokonanie czynności prawnych w zakresie 
rozporządzania różnymi składnikami majątku, zagadnienie prawne należało 
ograniczyć do dokonanej przez pozwanych czynności prawnej. Przedstawienie 
zagadnienia prawnego wykraczającego poza ten zakres przede wszystkim nie 
spełnia wymagania niezbędności oczekiwanej odpowiedzi dla rozstrzygnięcia 
sprawy. Ponadto powiązanie zagadnienia prawnego z konkretną czynnością 
prawną (uwzględniającą stanowiący przedmiot rozporządzenia składnik majątku 
osoby prawnej) może mieć znaczenie dla oceny interesu prawnego ze względu na 
wymaganie np. dotyczące wpisu w księdze wieczystej. 
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji 
postanowienia.