III CZP 78/08

Uchwała z dnia 17 września 2008 r., III CZP 78/08 
 
Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian 
Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "D.K.I." sp. z o.o. z siedzibą w W. 
przeciwko Fabryce Aparatury Mleczarskiej "S." w likwidacji z siedzibą w W. o 
zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na 
posiedzeniu jawnym w dniu 17 września 2008 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 16 
kwietnia 2008 r.: 
„Czy likwidacja przedsiębiorstwa państwowego, o którym mowa w art. 18a ust. 
1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jedn. 
tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112 poz. 981 ze zm.) może polegać na sprzedaży 
prowadzonego przez to przedsiębiorstwo państwowe przedsiębiorstwa w 
rozumieniu art. 551 k.c., czy też uprawnienie do zbycia przedsiębiorstwa w 
rozumieniu art. 551 k.c. należy do wyłącznych uprawnień jego właściciela, a 
przedsiębiorstwo państwowe w toku jego likwidacji może dysponować jedynie 
poszczególnymi składnikami materialnymi i niematerialnymi, o których mowa w art. 
551 k.c.?” 
podjął uchwałę: 
 
Likwidacja przedsiębiorstwa państwowego nie może polegać na 
sprzedaży przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 551 k.c. 
 
Uzasadnienie 
 
Wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2007 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił 
powództwo "D.K.I.", spółki z o.o. w W. o stwierdzenie obowiązku pozwanej Fabryki 
Aparatury Mleczarskiej "S." w likwidacji do złożenia oświadczenia o sprzedaży na 
rzecz powoda przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą Fabryka Aparatury 

Mleczarskiej "S." w likwidacji, będącego przedsiębiorstwem w rozumieniu art. 551 
k.c., za cenę 9 000 0000 zł. Sąd Okręgowy ustalił, że pozwana Fabryka jest 
przedsiębiorstwem państwowym, postawionym w stan likwidacji zarządzeniem 
Wojewody M. z dnia 27 kwietnia 2001 r. Likwidator pozwanego przedsiębiorstwa 
państwowego ogłosił w dniu 18 lipca 2006 r. w „G.W.” o przetargu ofertowym na 
sprzedaż przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 551 k.c., prowadzonego przez 
przedsiębiorstwo państwowe Fabrykę Aparatury Mleczarskiej "S." w likwidacji. W 
odpowiedzi na to ogłoszenie ofertę zakupu przedsiębiorstwa złożył powód "D.K.I.". 
Dnia 25 września 2006 r. likwidator Fabryki poinformował powoda, że przetarg 
będzie kontynuowany w formie dalszych negocjacji z oferentami. Pismem z dnia 11 
października 2006 r. likwidator pozwanego przedsiębiorstwa poinformował powoda, 
że przetarg został rozstrzygnięty i wybrana została oferta powoda, a wpłacone 
przez powoda wadium zostanie zaliczone na poczet ceny. Powód został wezwany 
do niezwłocznego podjęcia rozmów w celu ustalenia terminu zawarcia umowy 
przyrzeczenia sprzedaży przedsiębiorstwa. Pismem z dnia 19 października 2006 r. 
likwidator pozwanego poinformował powoda, że w związku z pojawieniem się 
nowych okoliczności w kwestii minimalnej kwoty niezbędnej do całkowitego 
zaspokojenia wierzycieli, która jest znacznie wyższa niż cena zaoferowana przez 
powoda, decyzja o wyborze oferty powoda zostaje anulowana. Dnia 4 grudnia 
2006 r. pozwany podtrzymał swoje stanowisko o unieważnieniu przetargu wobec 
braku możliwości zmiany zaoferowanej przez powoda ceny. Dnia 12 grudnia 2006 r. 
w „G.W.” ukazało się ogłoszenie o zaproszeniu do rokowań w sprawie sprzedaży 
składników majątku wchodzących w skład likwidowanego przedsiębiorstwa, z 
wyłączeniem środków pieniężnych. Dnia 27 grudnia 2006 r. powód złożył pisemną 
odpowiedź na zaproszenie do rokowań, oferując cenę 9 000 000 zł. Pozwany 
pismem z dnia 26 stycznia 2007 r. poinformował powoda o unieważnieniu rokowań 
mających doprowadzić do sprzedaży majątku likwidowanego przedsiębiorstwa 
wobec zakazu zbywania oraz dokonywania innych czynności rozporządzających, 
orzeczonego przez Sąd Okręgowy w Warszawie w ramach zabezpieczenia 
powództwa wytoczonego przez powoda w niniejszej sprawie. 
Sąd Okręgowy uznał powództwo wytoczone przez powoda za niezasadne. 
Wskazał, że art. 64 k.c. nie jest samoistną podstawą kreowania obowiązku złożenia 
oznaczonego oświadczenia woli. W ocenie tego Sądu, powód wywiódł swe 
roszczenie z czynności prawnej, tj. oświadczenia złożonego przez stronę pozwaną 

w toku postępowania przetargowego o wyborze oferty powoda, co doprowadziło do 
powstania między stronami stosunku prawnego, obligującego stronę pozwaną do 
zawarcia umowy. Sąd Okręgowy uznał, że art. 18a ustawy z dnia 25 września 1981 
r. o przedsiębiorstwach państwowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 
ze zm. – dalej: "u.p.p.") wyklucza dopuszczalność zawarcia przez przedsiębiorstwo 
państwowe umowy, której przedmiotem byłoby zbycie przedsiębiorstwa w 
znaczeniu przedmiotowym, gdyż przedsiębiorstwo w znaczeniu przedmiotowym 
może sprzedać tylko działający za Skarb Państwa organ założycielski. Według 
Sądu Okręgowego, przetarg ogłoszony w dniu 18 lipca 2006 r. nie mógł 
doprowadzić do zawarcia ważnej umowy pomiędzy stronami, nie było bowiem 
dopuszczalne zawarcie umowy sprzedaży likwidowanego przedsiębiorstwa 
państwowego, będącego przedsiębiorstwem w rozumieniu art. 551 k.c. przez 
likwidatora, a gdyby umowa sprzedaży zostałaby zawarta, należałoby ją uznać za 
nieważną. 
Przy rozpoznawaniu apelacji powoda Sąd Apelacyjny w Warszawie powziął 
wątpliwość wyrażoną w zagadnieniu prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia 
Sądowi Najwyższemu. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Artykuł 18a u.p.p. został wprowadzony przez ustawę z dnia 19 lipca 1991 r. o 
zmianie ustaw o przedsiębiorstwach państwowych oraz o gospodarce finansowej 
przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 75, poz. 329). Według ust. 1, likwidacja 
przedsiębiorstwa państwowego polegała na zadysponowaniu jego składnikami 
materialnymi i niematerialnymi, o których mowa w art. 551 k.c., i wykreśleniu 
przedsiębiorstwa państwowego z rejestru, po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu 
wierzycieli. Ustępy 2 i 3 dotyczyły sprzedaży przedsiębiorstwa w całości na 
podstawie art. 37 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw 
państwowych (Dz.U. Nr 51, poz. 298 ze zm.), która mogła nastąpić bez 
przeprowadzenia likwidacji przedsiębiorstwa państwowego w rozumieniu ust. 1. 
Z przepisów tych jednoznacznie wynikało, że zbycie całości przedsiębiorstwa mogło 
nastąpić jedynie przez organ założycielski, poza postępowaniem likwidacyjnym, 
lecz w procedurze prywatyzacyjnej, wedle zasad określonych w nieobowiązującym 
już art. 37 ustawy o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych. 
Nowelizacja art. 18a u.p.p., dokonana ustawą z dnia 20 grudnia 1996 r. o 
zmianie niektórych ustaw związanych z reformą funkcjonowania gospodarki i 

administracji publicznej oraz o zmianie ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji 
przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 156, poz. 775), sprowadzała się do 
skreślenia ust. 2 i 3, gdyż w ustawie z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i 
prywatyzacji (Dz.U. Nr 118, poz. 561 ze zm.; jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 171, 
poz. 1397 ze zm.) uregulowano prywatyzację bezpośrednią, polegającą – zgodnie z 
art. 39 – m.in. na zbyciu przedsiębiorstwa w całości, wobec czego regulacje 
zamieszczone dotychczas w art. 18a ust. 2 i 3 u.p.p. stały się zbędne. Kolejna 
nowelizacja art. 18a u.p.p., wprowadzona ustawą z dnia 20 sierpnia 1997 r. o 
Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 121, poz. 769 ze zm.), oznaczała jedynie 
zastąpienie w ust. 1 wyrazu „rejestru” wyrazami „Krajowego Rejestru Sądowego”. 
Wykładnia gramatyczna art. 18a ust. 1 u.p.p., wsparta wykładnią historyczną, 
prowadzi zatem do jednoznacznego wniosku, że przepis ten odnosi się wyłącznie 
do zbycia poszczególnych składników materialnych i niematerialnych 
przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym, zbycie zaś całego przedsiębiorstwa 
zostało zastrzeżone do tzw. prywatyzacji bezpośredniej. Powstaje jednak pytanie, 
czy suma składników materialnych i niematerialnych przedsiębiorstwa jest 
przedsiębiorstwem w rozumieniu art. 551 k.c. W razie udzielenia odpowiedzi 
twierdzącej na to pytanie, możliwość zbycia nawet całego przedsiębiorstwa w 
postępowaniu likwidacyjnym nie budziłaby wątpliwości również na tle 
przedstawionej wykładni art. 18a ust. 1 u.p.p. 
W piśmiennictwie od dawna podejmowano próby wyjaśnienia istoty (natury) 
prawnej przedsiębiorstwa. Przyjmuje się, że przedsiębiorstwo jest rzeczą sui 
generis, niebędącym rzeczą przedmiotem sui generis, zbiorem rzeczy albo rzeczą 
zbiorową (universitas rerum) oraz zbiorem praw. Wspólne dla tych koncepcji jest 
traktowanie przedsiębiorstwa jako przedmiotu prawa podmiotowego na 
przedsiębiorstwie, który stanowi określoną masę majątkową, wyodrębniony majątek 
lub zespół składników materialnych i niematerialnych. Według innych poglądów 
przedsiębiorstwem jest jednorodne dobro o charakterze niematerialnym, w którym 
elementy majątkowe (materialne i niematerialne) przedsiębiorstwa są jedynie 
nośnikami przedsiębiorstwa, przy czym przedsiębiorstwo, jako dobro niematerialne, 
jest przedmiotem prawa podmiotowego na przedsiębiorstwie.  
We współczesnej literaturze przeważa stanowisko, że przedsiębiorstwo jest 
niematerialnym dobrem sui generis, które jest przedmiotem prawa podmiotowego 
na przedsiębiorstwie o charakterze bezwzględnym. Należy zgodzić się z tym 

zapatrywaniem, gdyż wykładnia gramatyczna art. 551 k.c. prowadzi do wniosku, że 
przedsiębiorstwo nie jest tylko zbiorem składników materialnych i niematerialnych. 
Jest to wprawdzie zespół takich składników, ale zorganizowany i przeznaczony do 
prowadzenia działalności gospodarczej. Pozwala to w sposób jednoznaczny 
odróżnić zespół składników materialnych i niematerialnych od przedsiębiorstwa w 
rozumieniu art. 551 k.c. 
Wychodząc z założenia, że czym innym jest zespół składników materialnych i 
niematerialnych przedsiębiorstwa, a czym innym samo przedsiębiorstwo, należy 
stwierdzić, iż również wykładnia art. 551 k.c. prowadzi do jednoznacznego wniosku, 
że art. 18a u.p.p. nie daje przedsiębiorstwu państwowemu kompetencji do zbycia 
całego przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym. Nawet gdyby w 
postępowaniu likwidacyjnym zbyto wszystkie składniki materialne i niematerialne 
przedsiębiorstwa, nie można mówić o zbyciu przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 551 
k.c. 
Także wykładnia systemowa jednoznacznie wskazuje na niedopuszczalność 
zbycia całego przedsiębiorstwa na podstawie art. 18a ust. 1 u.p.p. przez 
przedsiębiorstwo państwowe. Przemawia za tym porównanie tego przepisu z 
odpowiednimi przepisami ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, która zawiera 
podstawowe reguły zbywania zarówno mienia przedsiębiorstw państwowych, jak i 
samych takich przedsiębiorstw. Z tego też względu ustawa ta stanowi lex specialis 
wobec innych unormowań dotyczących zbywania składników lub całych 
przedsiębiorstw, w szczególności zaś w stosunku do art. 18a ust. 1 u.p.p. 
Zgodnie z art. 441 k.c., mienie państwowe przysługuje Skarbowi Państwa albo 
innym państwowym osobom prawnym, w szczególności przedsiębiorstwom 
państwowym. Uprawnienia majątkowe Skarbu Państwa względem tych osób 
określają odrębne przepisy, w szczególności regulujące ich ustrój. W stosunku do 
przedsiębiorstw państwowych są to przepisy ustawy o przedsiębiorstwach 
państwowych. Według art. 46 ust. 1 u.p.p., organ założycielski wyposaża 
przedsiębiorstwo w środki niezbędne do prowadzenia działalności określonej w 
akcie prawnym o jego utworzeniu, a przedsiębiorstwo występuje w obrocie we 
własnym imieniu i na własny rachunek (art. 47 u.p.p.). Chociaż mienie powierzone 
przedsiębiorstwu państwowemu w sensie prawnym należy do tego 
przedsiębiorstwa, to w znaczeniu ekonomicznym należy nadal do Skarbu Państwa. 
Z tego względu, zgodnie z art. 46a ust. 1 u.p.p., przedsiębiorstwo państwowe 

zgłasza organowi założycielskiemu zamiar dokonania czynności prawnej mającej za 
przedmiot mienie przedsiębiorstwa. Organ założycielski nie musi wyrazić zgody na 
takie zbycie, jednakże wtedy organom przedsiębiorstwa przysługuje sprzeciw (art. 
63 w związku z art. 46a ust. 2 u.p.p.). Według art. 46b u.p.p., nieważne są w 
rozważanej sytuacji czynności prawne dokonane bez zgody organu 
założycielskiego. 
Organ założycielski nie może natomiast pozbawić przedsiębiorstwa 
państwowego składników wydzielonego mu lub nabytego przez nie mienia, z 
wyjątkiem łączenia i podziału przedsiębiorstwa państwowego (art. 48 w związku z 
art. 18 ust. 1 u.p.p.). Ratio legis tego unormowania jest oczywista; przyznanie 
przedsiębiorstwu państwowemu statusu pełnoprawnego właściciela mienia 
państwowego oznacza, że wyłączona jest w zasadzie możliwość pozbawienia 
przedsiębiorstwa składników tego mienia. Powstaje jednak pytanie, kto jest władny 
rozporządzać tymi składnikami w czasie likwidacji przedsiębiorstwa; dopóki istnieje 
przedsiębiorstwo, do którego należą składniki materialne i niematerialne, dopóty do 
niego należy dysponowanie tymi składnikami. Uprawnienia w tym zakresie w 
zasadzie nie przysługują właścicielowi przedsiębiorstwa, który może zadysponować 
całym przedsiębiorstwem, ale poszczególnymi składnikami dopiero po likwidacji 
przedsiębiorstwa. Inne stanowisko, według którego właściciel przedsiębiorstwa 
państwowego jako całości miałby prawo dysponowania poszczególnymi jego 
składnikami, kłóciłoby się z istotą uprawnień przysługujących przedsiębiorstwu jako 
osobie prawnej. 
W konkluzji należy stwierdzić, że w czasie likwidacji przedsiębiorstwo 
państwowe, do czasu ustania jego bytu prawnego wskutek wykreślenia go z 
Krajowego Rejestru Sądowego, może dysponować poszczególnymi składnikami 
materialnymi i niematerialnymi przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 551 k.c. Tym 
samym wyłączona jest w tym zakresie kompetencja organu założycielskiego. 
Jednakże tylko organ założycielski może decydować o zbyciu całego 
przedsiębiorstwa, zarówno przed, jak i w trakcie likwidacji przedsiębiorstwa 
państwowego, zgodnie ze szczególnymi przepisami ustawy o komercjalizacji i 
prywatyzacji, które w wypadku prywatyzacji bezpośredniej oznaczają sukcesję 
generalną nabywcy (art. 40 i 47 tej ustawy). Za tym stanowiskiem przemawia 
jednoznacznie, jak już wyjaśniono, sformułowanie art. 18a ust. 1 u.p.p., według 
którego w toku likwidacji przedsiębiorstwo państwowe może dysponować jedynie 

składnikami materialnymi i niematerialnymi przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 551 
k.c., czego nie można utożsamiać z całym przedsiębiorstwem w znaczeniu 
przedmiotowym. 
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.