III CZP 77/13

Sygn. akt III CZP 77/13 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 22 listopada 2013 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący) 
SSN Dariusz Dończyk 
SSN Marta Romańska (sprawozdawca) 
 
Protokolant Katarzyna Bartczak 
 
w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Naczelnika Urzędu Skarbowego  
w B.  
przy uczestnictwie B. K., K. K.,  
A. O.-W. i W. Ł. 
o stwierdzenie nabycia spadku, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 22 listopada 2013 r. 
zagadnienia prawnego  
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w L. 
postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2013 r.,  
 
 
"Czy do zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych 
niezłożenia pod wpływem błędu oświadczenia w przedmiocie 
przyjęcia 
bądź 
odrzucenia 
spadku 
niezbędne 
jest 
złożenie 
stosownego oświadczenia (o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem 
inwentarza czy odrzuceniu spadku) w formie wymaganej przez art. 
1018 § 3 k.c., czy wystarczające jest złożenie w terminie 
przewidzianym w art. 1019 § 1 k.c. w zw. z art. 88 § 2 k.c. 
oświadczenia w formie pisemnej przed sądem we wniosku                
o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia 
oświadczenia; jeśli nie, czy możliwe jest późniejsze  złożenie w toku 
postępowania przedmiotowego oświadczenia we właściwej formie?" 
 
 
 

 
2 
podjął uchwałę: 
 
 
1. Do zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych 
niezłożenia pod wpływem błędu oświadczenia w przedmiocie 
przyjęcia bądź odrzucenia spadku niezbędne jest złożenie 
oświadczenia o przyjęciu spadku wprost lub z dobrodziejstwem 
inwentarza albo o odrzuceniu spadku w formie wymaganej przez 
art. 1018 § 3 k.c. 
2. Oświadczenie w przedmiocie przyjęcia bądź odrzucenia 
spadku może być złożone w toku postępowania o zatwierdzenie 
uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia       
w przedmiocie przyjęcia bądź odrzucenia spadku, a jego 
skuteczność zależy od zachowania terminu określonego w art. 
1019 § 1 w związku z art. 88 § 2 k.c. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
3 
Uzasadnienie 
 
Skarb Państwa reprezentowany przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. 
wniósł o stwierdzenie, że spadek po S. K. nabyły z mocy ustawy jej dzieci: B. K., K. 
K., A. O.-W. i W. Ł. 
W toku postępowania uczestniczka W. Ł. złożyła w piśmie procesowym 
oświadczenie, że uchyla się od skutków prawnych niezłożenia w terminie 
oświadczenia, o jakim mowa w art. 1015 § 1 k.c. oraz przyjmuje spadek po S. K. z 
dobrodziejstwem inwentarza. Jako przyczynę niezłożenia w terminie oświadczenia 
o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza wskazała na błąd wynikający z 
niewiedzy o postępowaniu podatkowym prowadzonym przez Urząd Skarbowy w B. 
w stosunku do S. K. 
Postanowieniem wstępnym z 28 grudnia 2012 r. Sąd Rejonowy w R. oddalił 
wniosek o zatwierdzenie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych 
niezłożenia przez uczestniczkę W. Ł. oświadczenia o przyjęciu spadku po S. K. z 
dobrodziejstwem inwentarza. 
Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawca zmarła 29 grudnia 2010 r., a jej 
spadkobiercami ustawowymi są uczestniczące w postępowaniu dzieci, które 
w ustawowym terminie nie złożyły oświadczeń o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku 
po matce. Uczestnicy pozostają ze sobą w dobrych relacjach. Spośród nich tylko B. 
K. mieszkał z matką, a pozostali często ją odwiedzali. Za życia S. K. Urząd 
Skarbowy w B. kierował do niej przesyłki polecone w toczącym się postępowaniu 
podatkowym w sprawie naliczenia podatku od dochodu z nieujawnionych źródeł. 
Wiedzę o postępowaniu podatkowym mieli B. K., bo mieszkał z matką i K. K., 
będący jej pełnomocnikiem w tym postępowaniu. Byli oni przekonani, że śmierć 
matki jest zdarzeniem, które spowoduje zakończenie postępowania podatkowego.  
Jeszcze za życia spadkodawcy B. K. poinformował telefonicznie W. Ł., że 
23 sierpnia 2010 r. pracownicy Urzędu Skarbowego w B. przesłuchali matkę na 
okoliczność naliczenia podatku oraz o przychodzących na nazwisko matki listach 
poleconych z tego Urzędu. Po śmierci matki, W. Ł. rozmawiała z rodzeństwem na 
temat majątku pozostawionego przez nią i jej ewentualnych długów. Nie czyniła 

 
4 
natomiast ustaleń co do przebiegu postępowania przed Urzędem Skarbowym w B. 
Na początku lipca 2011 r. otrzymała wezwanie z tego Urzędu z zapytaniem o krąg 
spadkobierców S. K. w związku z prowadzonym postępowaniem podatkowym.  
Sąd Rejonowy uznał, że uczestniczka nie może skutecznie uchylić się od 
skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o przyjęciu spadku po S. K. z 
dobrodziejstwem inwentarza z powołaniem się na błąd co do istnienia długów 
spadkowych, bowiem po otwarciu spadku nie dochowała należytej staranności 
polegającej na zwróceniu się do Urzędu Skarbowego w B. o udzielenie informacji o 
toczącym się postępowaniu podatkowym. 
Przy 
rozpoznawaniu 
apelacji 
uczestniczki 
W. 
Ł. 
od 
postanowienia wstępnego z 28 grudnia 2012 r. powstało zagadnienie prawne 
budzące poważne wątpliwości, które Sąd Okręgowy w L. postanowieniem z 30 
kwietnia 2013 r. przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, nadając  mu 
formę pytania: „czy do zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych 
niezłożenia pod wpływem błędu oświadczenia w przedmiocie przyjęcia bądź 
odrzucenia spadku niezbędne jest złożenie stosownego oświadczenia (o  przyjęciu 
spadku z dobrodziejstwem inwentarza czy odrzuceniu spadku) w formie wymaganej 
przez art. 1018 § 3 k.c., czy wystarczające jest złożenie w terminie przewidzianym 
w art. 1019 § 1 k.c. w zw. z art. 88 § 2 k.c. oświadczenia o uchyleniu się od skutków 
prawnych niezłożenia oświadczenia; jeśli nie, czy możliwe jest późniejsze złożenie 
w toku postępowania przedmiotowego oświadczenia we właściwej formie”. 
Sąd Okręgowy - odmiennie niż Sąd Rejonowy - ustalił, że B. K. za życia S. 
K. nie poinformował W. Ł. o prowadzonym przeciwko matce postępowaniu 
podatkowym i nie uczynił tego także po jej śmierci. W. Ł. dowiedziała się o tym 
dopiero z pisma urzędowego w lipcu 2011 r. Brak   wiedzy o toczącym się 
postępowaniu i trybie życia matki sprawiał, że  uczestniczka nie miała ani podstaw, 
ani możliwości sprawdzania potencjalnego zadłużenia matki wobec organów 
podatkowych. Pozostawała zatem w istotnym błędzie co do stanu majątku 
spadkowego (pasywów), a błąd ten uzasadniał wystąpienie z wnioskiem o 
zatwierdzenie uchylenia się przez nią od skutków niezłożenia w terminie 
określonym w art. 1015 k.c. oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem 

 
5 
inwentarza (art. 1019 § 2 k.c.). 
Sąd Okręgowy stwierdził, że art. 1019 § 1 pkt 2 k.c. wymaga, by 
spadkobierca uchylając się od skutków prawnych niezłożenia stosownego 
oświadczenia jednocześnie oświadczył, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go 
odrzuca. Poważne wątpliwości Sądu Okręgowego wzbudziła kwestia formy, w jakiej 
należy złożyć oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza 
połączone z wnioskiem o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych 
niezłożenia oświadczenia co do przyjęcia spadku. Sąd dostrzegł dominujący 
w  nauce pogląd, że w braku przepisów szczególnych zarówno uchylenie się 
od skutków oświadczenia o przyjęciu spadku albo jego niezłożenia, jak i złożenie 
nowego oświadczenia powinno nastąpić w formie określonej w art. 1018 § 3 k.c. 
Skoro oba oświadczenia woli spadkobiercy powinny być złożone jednocześnie, 
to celowe jest, by zostały one ujęte w jednym dokumencie, np. piśmie procesowym 
zawierającym te oświadczenia w formie z podpisem notarialnie poświadczonym. 
Oświadczenie złożone jedynie w piśmie procesowym nie spełniałoby wymagań 
co do formy wyznaczonych przez art. 1018 § 3 k.c.  
Dopuszczając 
możliwość 
uchylenia 
się 
od 
skutków 
oświadczenia 
o przyjęciu spadku lub jego braku ustawodawca zakłada, że nastąpi to tylko 
przed sądem i odwołuje się do przepisów o wadach oświadczenia woli, czyli 
także  art. 88 § 1 k.c., który przewiduje złożenie oświadczenia o uchyleniu się 
od  skutków  czynności dokonanej pod wpływem błędu w formie pisemnej. 
Poszukiwanie podstawy prawnej dla formy jednocześnie składanego oświadczenia 
o przyjęciu spadku prowadzi do wniosku o możliwości stosowania przez 
analogię art. 1018 § 3 k.c., za czym przemawia identyczny charakter ponowionego 
tylko oświadczenia 
o  przyjęciu 
(odrzuceniu) 
spadku, 
stanowiącego 
nadal 
niezbędną przesłankę 
wyznaczenia 
kręgu 
spadkobierców 
lub 
przynajmniej 
określenia zasad odpowiedzialności za długi spadkowe, albo o możliwości 
uwzględnienia jako wystarczającej - w terminie wskazanym w art. 1019 § 1 k.c. 
w zw. z art. 88 § 2 k.c. - formy pisma procesowego, wymaganej dla oświadczenia 
o uchyleniu się od skutków niezłożenia pierwotnego oświadczenia. Za tym 
z kolei przemawia nie tylko postulowana jednoczesność obu oświadczeń, ale 
i konieczność uchylenia się od skutków wcześniejszego oświadczenia lub 

 
6 
jego braku wyłącznie przed sądem, przez co wymóg zastosowania innej formy 
szczególnej, to jest urzędowo potwierdzonego podpisu, traci na znaczeniu, 
a czynność uchylenia się od skutków niezłożenia oświadczenia o przyjęciu 
(odrzuceniu) spadku jest przez sąd zatwierdzana.  
W niniejszej sprawie wniosek, którym uczestniczka uchyliła się od skutków 
niezłożenia 
oświadczenia, 
został 
złożony 
w 
formie 
pisma 
procesowego 
wniesionego w otwartym rocznym terminie zawitym, liczonym od wykrycia błędu 
(art. 88 § 2 k.c.). Uczestniczka złożyła w nim oświadczenie o przyjęciu spadku 
z dobrodziejstwem inwentarza, natomiast ewentualny wymóg formy szczególnej 
spełniła już po upływie tego terminu, dopiero w toku postępowania apelacyjnego, 
co uzasadniało pytanie, czy jeśli nie jest wystarczające złożenie w przepisanym 
terminie oświadczenia w formie pisemnej, to wymóg ten można spełnić w dalszym 
toku postępowania. Z powyższym może się wiązać upływ zawitego rocznego 
terminu, który jednak należałoby uznać dla spadkobiercy za zachowany, przy 
uwzględnieniu poglądów wyrażonych w orzecznictwie Sądu Najwyższego 
dotyczącym art. 1015 § 1 k.c. (wyrok Sądu Najwyższego z 15 stycznia 1991 r., 
III CZP 75/90 OSNC 1991, nr 5-6, poz. 68; postanowienie Sądu Najwyższego 
z 20 lutego 1963 r., I CR 109/63, OSNC 1964, nr 3, poz. 51) oraz art. 952 § 3 k.c. 
(wyrok Sądu Najwyższego z 27 czerwca 1969 r., III CZP 31/69, OSNC 1970, nr 2, 
poz. 23). 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
1. Co do zasady, nabycie spadku następuje z chwilą jego otwarcia (art. 922 
§ 1 oraz art. 924 i 925 k.c.). Spadkobierca może jednak odrzucić spadek albo 
przyjąć go określając zarazem, w jaki sposób będzie się kształtowała jego 
odpowiedzialność za długi spadkowe (przyjęcie proste bądź z dobrodziejstwem 
inwentarza) (art. 1012 k.c.). Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może 
być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział 
się o tytule swojego powołania. Niezłożenie oświadczenia jest jednoznaczne 
z prostym przyjęciem spadku (art. 1015 § 2 k.c.). Jeżeli jednak spadkobiercą jest 
osoba niemająca pełnej zdolności do czynności prawnych, osoba, co do której 
istnieją podstawy do jej całkowitego ubezwłasnowolniania, albo osoba prawna, 

 
7 
to przyjmuje się, że brak oświadczenia jest równoznaczny z przyjęciem spadku 
z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 1 i 2 k.c.).  
2. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest jednostronną 
czynnością prawną. Jego złożenie w terminie określonym w art. 1015 § 1 k.c. 
następuje przed sądem lub przed notariuszem, ustnie lub z podpisem urzędowo 
poświadczonym. Nie budzi wątpliwości możliwość złożenia takiego oświadczenia 
przed sądem, w tym także sądem spadku w toku postępowania o stwierdzenie 
nabycia spadku (por. art. 640 § 2 k.p.c.); spadkobierca może takie oświadczenie 
złożyć ustnie i wówczas sporządzony zostaje protokół (art. 641 § 4 k.p.c.). 
Jeżeli  natomiast spadkobierca składa w sądzie oświadczenie na piśmie, to musi 
to nastąpić w formie pisemnej szczególnej - z podpisem urzędowo poświadczonym 
(postanowienie Sądu Najwyższego z 10 listopada 2006 r., I CSK 228/06, 
OSNC  2007, nr 7-8, poz. 123). W praktyce oznacza to - jak trafnie zauważył Sąd 
Okręgowy - wymóg uzyskania notarialnego poświadczenia podpisu pod 
oświadczeniem, które nie zostało złożone ustnie przed sądem (art. 1018 § 3 k.c.). 
3. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku nie może być 
odwołane, ale w warunkach określonych w art. 1019 k.c. może dojść do uchylenia 
się od wywołanych przez nie skutków prawnych. Zgodnie z art. 1019 §  1 k.c.: 
jeżeli  oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku zostało złożone pod 
wpływem błędu lub groźby, stosuje się przepisy o wadach oświadczenia woli 
z następującymi zmianami: (pkt 1) uchylenie się od skutków prawnych 
oświadczenia powinno nastąpić przed sądem; (pkt 2) spadkobierca powinien 
jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca. 
Z art. 1019 § 2 k.c. wynika, że spadkobierca, który pod wpływem błędu lub 
groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może w powyższy sposób 
uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu. W takim przypadku 
spadkobierca uchyla się od skutków swego biernego zachowania. Oświadczenie 
o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o przyjęciu lub 
odrzuceniu spadku jest składane wtedy, gdy minie termin do złożenia tego 
oświadczenia, a zatem działa już fikcja prostego przyjęcia spadku, wynikająca 
z art. 1015 § 2 zdanie pierwsze k.c. lub - w okolicznościach określonych w art. 1015 

 
8 
§ 2 zdanie drugie k.c. - fikcja przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza 
(por. postanowienie Sądu Najwyższego z 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/04, OSNC 
2006, nr 5, poz. 94).  
Z art. 1019 § 1 pkt 2 k.c. wynika, że złożenie oświadczenia o uchyleniu się 
od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku 
musi nastąpić przed sądem. Z tym materialnoprawnym przepisem określającym 
przesłanki 
skuteczności 
takiego 
oświadczenia 
korespondują 
stosowne 
uregulowania procesowe. Do uchylenia się od skutków prawnych złożonego 
oświadczenia woli o przyjęciu lub odrzuceniu spadku albo od skutków niezłożenia 
oświadczenia woli o przyjęciu lub odrzuceniu spadku dochodzi w postępowaniu 
w przedmiocie zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia 
o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku. W uzasadnieniu uchwały z 6 czerwca 2007 r., 
III CZP 53/07 (OSNC 2008, nr 7-8, poz. 78), Sąd Najwyższy podkreślił, że przez 
uregulowanie postępowania w przedmiocie uchylenia się od skutków prawnych 
oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku w rozdziale 10 działu IV tytułu 
II księgi części I kodeksu postępowania cywilnego, zatytułowanym „Inne sprawy 
spadkowe” ustawodawca odgraniczył to postępowanie od innych postępowań 
spadkowych wyszczególnionych w rozdziałach 1-9, nadając mu charakter 
postępowania w samodzielnej sprawie spadkowej. Samodzielność tę podkreśla 
unormowanie przewidziane w art. 690 § 2 k.p.c., z którego wynika, że skuteczne 
uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia, powodujące zmianę kręgu osób, 
co do których nabycie spadku zostało już stwierdzone, stanowi samoistną 
przesłankę 
dokonania 
z 
urzędu 
zmiany 
prawomocnego 
postanowienia 
o stwierdzeniu nabycia spadku, niezależną od przesłanek określonych w art. 679 
§ 1 k.p.c. Brak jest też przepisów szczególnych pozwalających rozstrzygnąć 
wniosek o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia 
o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku w ramach innych postępowań (spraw) 
spadkowych, chociaż w odniesieniu do konkretnie wskazanych kwestii - 
wyodrębnionych jako samodzielny przedmiot postępowania - ustawodawca 
możliwość taką dopuścił (art. 640 § 2, art. 681 i 686 k.p.c.).  
Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub 
odrzuceniu spadku lub od skutków niezłożenia oświadczenia woli o przyjęciu lub 

 
9 
odrzuceniu spadku może być zagadnieniem wstępnym dla toczącej się równolegle 
sprawy o stwierdzenie nabycia spadku, z uwagi na to, że stanowi przesłankę dla 
ustalenia kręgu spadkobierców. W postanowieniu z 6 lipca 2012 r., V CSK 313/11 
(niepubl.) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że można połączyć w jednym piśmie wniosek 
z art. 1019 § i 3 k.c. z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku po tym samym 
spadkodawcy (art. 191 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.) albo połączyć 
je z urzędu do jednoczesnego rozpoznania (art. 219 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 
k.p.c.). Połączenie takie jest celowe, usprawniające postępowanie spadkowe, 
ponieważ zatwierdzenie przez sąd oświadczenia spadkobiercy określonego w art. 
1019 § 2 k.c., z jednoczesnym odrzuceniem spadku, ma bezpośredni wpływ 
na ustalenie kręgu spadkobierców i na ich odpowiedzialność za długi spadkowe. 
Integralność obu postępowań wyraża się w finalnym zweryfikowaniu uprawnień 
do spadkobrania. 
Przeprowadzenie postępowania o uchylenie się od skutków prawnych 
oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku lub od skutków niezłożenia takiego 
oświadczenia 
woli 
po 
prawomocnym 
stwierdzeniu 
nabycia 
spadku 
lub 
po zarejestrowaniu aktu poświadczenia dziedziczenia nie oznacza jednak, 
że zawsze 
musi 
dojść 
do 
wzruszenia 
orzeczenia, 
którym 
zakończyło 
się  postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku lub do wzruszenia aktu 
poświadczenia dziedziczenia. Jest tak jedynie wtedy, gdy wskutek prawomocnego 
zatwierdzenia przez sąd uchylenia się od złożenia lub niezłożenia oświadczenia 
w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku ulega zmianie krąg osób, 
co do których nabycie spadku zostało już stwierdzone albo zarejestrowany 
został   akt 
poświadczenia 
dziedziczenia. 
Ustaliwszy 
tę 
okoliczność 
sąd 
po przeprowadzeniu rozprawy zmienia z urzędu postanowienie o stwierdzeniu 
nabycia spadku albo uchyla zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia 
i orzeka w tym przedmiocie (art. 690 § 2 k.p.c.). 
Skoro składane przed sądem oświadczenie o uchyleniu się od skutków 
prawnych poprzedniego oświadczenia albo od jego niezłożenia wymaga 
zatwierdzenia przez sąd, to podlega ono także jego merytorycznej kontroli, która 
jest prowadzona na rozprawie (art. 690 § 1 k.p.c.). Obejmuje ona badanie, czy 
spełnione zostały przesłanki decydujące o skuteczności takiego oświadczenia 

 
10
ustalone w art. 1019 § 1 k.c., to jest czy składając przed sądem oświadczenie 
o uchyleniu się od skutków prawnych wcześniejszego oświadczenia o przyjęciu lub 
odrzuceniu spadku albo od skutków jego niezłożenia, spadkobierca złożył zarazem 
oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku oraz czy zachodzą pozostałe 
przesłanki 
decydujące 
o 
skuteczności 
takiego 
oświadczenia, 
wynikające 
z konieczności zastosowania przepisów o wadach oświadczeń woli do oceny 
poprzednio złożonego oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku albo do 
zaniechania złożenia tego oświadczenia. Badanie tych okoliczności wiąże się 
z koniecznością udzielenia odpowiedzi na pytania, czy spadkobierca poprzednio 
działał pod wpływem błędu lub groźby, jakie były okoliczności powstania tych wad 
względnie czy pod wpływem błędu lub groźby zaniechał złożenia oświadczenia 
w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku oraz czy uchylając się od skutków 
swego poprzedniego oświadczenia lub zaniechania jego złożenia zachował termin 
określony w art. 88 § 2 k.c. (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 6 lipca 
2012 r., V CSK 313/11, niepubl., z 30 czerwca 2005, IV CK 799/04, OSNC 2006, 
nr 5, poz. 94, z 18 marca 2010 r., V CSK 337/09, niepubl., i z 1 grudnia 2011 r., 
I CSK 85/11, niepubl.). 
W uzasadnieniu uchwały z 6 czerwca 2007 r., III CZP 53/07, Sąd 
Najwyższy podkreślił, że wyraźne wyodrębnienie przez ustawodawcę postępowania 
w przedmiocie uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub 
o odrzuceniu spadku jest zabiegiem celowym. Efektem przeprowadzanej przez 
sąd  spadku kontroli jego przesłanek musi być rozstrzygnięcie pozytywne lub 
negatywne w formie postanowienia (art. 516 k.p.c.). Wprawdzie art. 1019 § 3 k.c. 
wspomina  wprost jedynie o zatwierdzeniu uchylenia się, to jednak nie można 
przyjąć, że w przypadku stwierdzenia braku przesłanek do wydania takiego 
orzeczenia sąd   może pozostawić rozpoznawaną sprawę bez rozstrzygnięcia. 
Dopiero podjęcie orzeczenia, zarówno o treści pozytywnej, jak i negatywnej, usuwa 
stan niepewności co do istnienia - w konkretnym stanie faktycznym - przesłanek 
uchylenia się od skutków prawnych złożonego oświadczenia lub niezachowania 
terminu do jego złożenia. Postanowienie kończące to postępowanie ma charakter 
konstytutywny.  
Oświadczenie o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku, które ma być złożone 

 
11
wraz z oświadczeniem o uchyleniu się od skutków prawnych poprzednio złożonego 
oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku albo od skutków niezłożenia 
takiego 
oświadczenia 
nie 
jest 
elementem 
formalnym 
(częścią) 
wniosku 
wszczynającego postępowanie uregulowane w art. 960 k.p.c., który by podlegał 
uzupełnieniu na podstawie art. 130 k.p.c. Jego złożenie we właściwej formie i we 
właściwym czasie stanowi materialnoprawną przesłankę uwzględnienia wniosku 
w sprawie o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych poprzednio 
złożonego oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku albo od skutków 
niezłożenia takiego oświadczenia. Formę oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu 
spadku określa art. 1018 § 3 k.c. Oświadczenie takie powinno być zatem złożone 
ustnie przed sądem lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Art. 1018 
i 1019 k.c. umieszczone zostały w jednym tytule księgi czwartej kodeksu cywilnego, 
który brzmi: „przyjęcie i odrzucenie spadku". W braku odmiennego postanowienia 
ustawodawcy, należy przyjąć, że forma oświadczenia o przyjęciu lub odrzucenie 
spadku określona w art. 1018 § 3 k.c. ma zastosowanie do wszystkich 
przewidzianych w dziale IV księgi drugiej kodeksu cywilnego przypadków składania 
tego oświadczenia. 
4. W uzasadnieniu uchwały z 6 czerwca 2007 r., III CZP 53/07, nawiązując 
do brzmienia art. 1019 § 1 pkt 2 k.c. Sąd Najwyższy stwierdził, że złożenie 
oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku ma nastąpić przed sądem 
jednocześnie z oświadczeniem o uchyleniu się od skutków prawnych poprzedniego 
oświadczenia lub od niezłożenia takiego oświadczenia. Na konieczność 
jednoczesnego złożenia obu oświadczeń Sąd Najwyższy zwrócił uwagę także 
w postanowieniu z 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/04 i z 11 marca 2009 r., I CSK 
319/08 (niepubl.).  
Wymaganie jednoczesnego złożenia obu oświadczeń nie oznacza wcale, 
że mają być one złożone we wniosku o wszczęcie postępowania uregulowanego 
w art. 690 k.p.c., czy w innym piśmie procesowym składanym w tym postępowaniu. 
Jak już powiedziano, złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku 
jednoczesne ze złożeniem przed sądem oświadczenia o uchyleniu się od skutków 
prawnych poprzedniego oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia 
spadku albo od skutków niezłożenia takiego oświadczenia nie jest elementem 

 
12
formalnym wniosku o wszczęcie postępowania uregulowanego w art. 690 k.p.c., 
lecz jedną z przesłanek materialnoprawnych, których spełnienie decyduje o jego 
skuteczności, a zatem o możliwości jego uwzględnienia i zatwierdzenia przez sąd 
uchylenia się od skutków prawnych poprzedniego oświadczenia albo od skutków 
prawnych jego niezłożenia. Przesłanka taka musi być spełniona w zastrzeżonym 
dla niej terminie materialnoprawnym (art. 88 § 2 k.c.) i do czasu zakończenia 
postępowania sądowego, w którym jest rozpatrywana (art. 316 § 1 k.p.c. w zw. 
z art. 13 § 2 k.p.c.). 
Skoro zatem złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest 
w świetle art. 1019 § 1 i 2 k.c. przesłanką skuteczności oświadczenia o uchyleniu 
się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku albo od 
niezłożenia takiego oświadczenia, to wraz z tym oświadczeniem musi być złożone 
w terminie zastrzeżonym w art. 88 § 2 k.c. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu 
spadku, o którym mowa w art. 1019 § 1 pkt 2 powinno być złożone przez 
spadkobiercę do czasu zamknięcia rozprawy wyznaczanej w celu rozpoznania 
wniosku wszczynającego postępowanie uregulowane w art. 690 k.p.c. Na tę chwilę 
bowiem sąd ocenia stan rzeczy stanowiący podstawę rozstrzygnięcia w każdej 
sprawie cywilnej (art. 316 § 1 k.p.c.).  
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak na 
wstępie.