III CZP 77/12

Sygn. akt III CZP 77/12 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 28 listopada 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
SSN Iwona Koper (sprawozdawca) 
SSA Władysław Pawlak 
 
Protokolant Iwona Budzik 
 
w sprawie z powództwa M. N. 
przeciwko T. N. 
o rozwód, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 28 listopada 2012 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Apelacyjny  
postanowieniem z dnia 31 maja 2012 r.,  
 
 
"Czy po uchyleniu ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie 
ustawy 
- 
Kodeks 
postępowania 
cywilnego 
oraz 
niektórych 
innych   ustaw   (Dz. U. Nr 172, poz. 1804) art. 443 k.p.c. 
dopuszczalne jest wydanie w sprawie o rozwód na wniosek jednego 
z małżonków postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia roszczenia 
o zaspokojenie 
potrzeb 
rodziny 
obejmującego 
także 
koszty 
utrzymania pełnoletnich dzieci?" 
 

 
2 
podjął uchwałę: 
 
 
W sprawie o rozwód sąd może na wniosek jednego                
z małżonków orzec o obowiązku przyczyniania się do 
zaspokojenia w czasie trwania postępowania potrzeb rodziny, 
także obejmujących koszty utrzymania pełnoletnich dzieci. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
3 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne 
powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Apelacyjny zażalenia pozwanego na 
postanowienie Sądu Okręgowego o udzieleniu powódce w toku procesu o rozwód 
zabezpieczenia roszczenia o zaspokojenie potrzeb rodziny obejmujących koszty 
utrzymania niesamodzielnych jeszcze lecz pełnoletnich dzieci stron. 
 Sąd Apelacyjny powziął poważną wątpliwość prawną odnośnie do tego, czy 
po uchyleniu art. 443 k.p.c. i zmianie modelu postępowania zabezpieczającego 
w sprawach o rozwód, możliwe jest orzekanie w przedmiocie zabezpieczenia 
roszczenia  o zaspokojenie potrzeb rodziny w zakresie obejmującym dorosłe dzieci, 
o którym sąd nie orzeka w wyroku rozwodowym. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Dokonana ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie  ustawy – Kodeks 
postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 172, poz. 1804) 
nowelizacja 
przepisów 
o 
zabezpieczeniu 
zmieniła 
model 
postępowania 
zabezpieczającego w sprawach o rozwód w następstwie uchylenia przepisu art. 
443 k.p.c., który w ramach tego postępowania nadawał mu odrębny charakter. 
Przepis ten koncentrował w jednym sądzie całość spraw związanych z rozwodem,  
powierzając sądowi prowadzącemu te sprawy na czas ich trwania, orzekanie 
o wszelkich sprawach rodziny. Postanowienia wydawane na podstawie art. 443 
k.p.c. regulowały objęty nimi przedmiot rozstrzygnięcia na czas procesu ostatecznie 
(uchwała SN z dnia 21 września 1971 r., III CZP 43/71, OSNCP 1972, nr 3, poz. 46, 
wyrok SN z dnia 8 listopada 1973 r., III CRN 245/73, OSNCP 1974, nr 6, poz. 118). 
Na podstawie art. 443 § 2 k.p.c. do postanowień tych miały odpowiednio  
zastosowanie przepisy o postępowaniu zabezpieczającym. Dla przedmiotów 
objętych unormowaniem art. 443 k.p.c. przewidziany w nich tryb był trybem 
wyłącznym i przez czas trwania procesu o rozwód wyłączał rozpoznanie  objętych 
nimi spraw w trybie zwykłym (uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego z dnia 
15 kwietnia 1967 r., III CZP 23/67, OSNCP 1967, nr 11, poz.. 195 i z dnia 
21 września 1971 r., III CZP 43/71, OSNCP 1972, nr 3, poz. 46). 

 
4 
Na podstawie art. 443 k.p.c. sąd orzekał na żądanie jednego z małżonków 
lub z urzędu między innymi o obowiązku małżonków przyczyniania się do 
zaspokojenia kosztów utrzymania rodziny przez czas trwania procesu. 
 Zgodnie 
z 
zachowującym 
aktualność 
stanowiskiem 
judykatury, 
ukształtowanym jeszcze na gruncie art. 431 d. k.p.c. i przyjętym następnie także 
przy wykładni art. 443 k.p.c., w toku procesu o rozwód  małżonek może  dochodzić 
od współmałżonka przyczyniania się do kosztów utrzymania pełnoletniego dziecka 
stron, jeżeli nie uzyskało ono jeszcze możności utrzymywania się samodzielnie i nie 
zawarło małżeństwo (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – 
zasada prawna z dnia 29 stycznia 1960 r., I CO 43/59, OSN 1960, nr 3, poz. 66). 
Podstawę tego stanowiska stanowi pogląd, że nie tylko dziecku przysługuje  
względem każdego z rodziców roszczenie alimentacyjne  ale i każdemu z rodziców, 
jeżeli są małżeństwem, przysługuje na podstawie art. 27 kro własne roszczenie 
względem współmałżonka o przyczynianie się do utrzymania dziecka. 
 Zarówno w odniesieniu do zabezpieczenia dochodzonego  w sprawie  
o rozwód roszczenia alimentacyjnego małoletniego dziecka, jak i zabezpieczenia 
roszczenia małżonka względem współmałżonka o przyczynianie się do kosztów 
utrzymania pełnoletniego dziecka, w stanie prawnym obowiązującym przed 
uchyleniem art. 443 k.p.c., sąd orzekał o prawach osoby, niebędącej podmiotem 
procesu. Przedmiot rozstrzygania na podstawie art. 443 k.p.c., o ile stanowiło go 
zabezpieczenie kosztów utrzymania rodziny, nie był tożsamy z przedmiotem 
rozstrzygnięcia w wyroku rozwodowym, który określa art. 58 k.r.o. 
Po uchyleniu art. 443 k.p.c. do spraw o rozwód mają wprost  zastosowanie, 
wprowadzone tą samą ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. przepisy o zabezpieczeniu. 
Do zagadnień poprzednio uregulowanych przez art. 443 k.p.c., obecnie odnoszą 
się przepisy art. 753 k.p.c., 755 k.p.c. i 756 k.p.c. Przepis art. 753 otrzymał nowe 
brzmienie, zgodnie z którym w sprawach o alimenty zabezpieczenie może polegać 
na zobowiązaniu obowiązanego do zapłaty uprawnionemu jednorazowo albo 
okresowo określonej sumy pieniężnej. Użyte nim pojęcie „spraw o alimenty” należy 
rozumieć szeroko, jako obejmujące także sprawy, w których zgłoszone zostało 
żądanie przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny. W zmienionym modelu 

 
5 
postępowania zabezpieczającego w  sprawach o rozwód, nie przewiduje się 
zabezpieczenia roszczeń alimentacyjnych z urzędu, a  wraz  z uchyleniem § 2 art. 
321 k.p.c. wyłączona została w postępowaniu zabezpieczającym w odniesieniu do 
roszczeń alimentacyjnych możliwość orzekania ponad żądanie. 
Postępowanie zabezpieczające pozostaje w bezpośrednim i ścisłym związku 
z dochodzonym roszczeniem. Użyte w art. 7301 k.p.c. pojęcie „roszczenia”, jako 
przedmiotu zabezpieczenia należy rozumieć szeroko,  jako każde uprawienie 
doznające ochrony prawnej, sytuację prawną danego przedmiotu lub roszczenie 
procesowe, będące przedmiotem postępowania cywilnego, w związku którym 
zabezpieczenie orzeczono. Zabezpieczenie udziela zgłoszonemu roszczeniu 
tymczasowej ochrony na czas trwania postępowania. O zasadności zgłoszonego 
i wcześniej zabezpieczonego roszczenia sąd rozstrzyga ostatecznie w wyroku.  
Roszczenie o dostarczanie rodzinie środków utrzymania  i mające tę samą 
podstawę prawną  roszczenie o alimenty między małżonkami na czas procesu, nie 
jest  objęte przedmiotem orzekania sądu rozwodowego, który określa art. 58 k.r.o. 
Obowiązki małżonków w tym zakresie wygasają bowiem wraz z ustaniem 
małżeństwa (m. in. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca  2011 r., III CZP 
39/11 (OSNC 2012, nr 3, poz. 33). Nie stanowi prawnej kontynuacji tego 
obowiązku, nieistniejący do czasu prawomocnego rozwiązania małżeństwa przez 
rozwód, obowiązek  alimentacyjny małżonka, oparty na podstawie z art. 60 k.r.o. 
Świadczenie uiszczone na podstawie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia, 
zobowiązującego do łożenia na rzecz małżonka kosztów utrzymania rodziny, 
w razie 
prawomocnego 
oddalenia 
w 
wyroku 
rozwodowym 
jego 
żądania 
o zasądzenie alimentów na podstawie art. 60 k.r.o. nie podlega zwrotowi, jako 
świadczenie nienależne (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 października 
2010 r., III CZP 59/10, OSNC 2011, nr 5, poz. 52, PPC 2012, nr 2, s. 335 z glosą 
M. Iżykowskiego). 
Podzielić należy stanowisko wyrażone w uzasadnieniu wymienionej uchwały 
Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2010 r., III CZP 59/10, zaakceptowane 
także w piśmiennictwie, że uchylenie przepisu art. 443 k.p.c. nie spowodowało 
zmiany szczególnego charakteru orzeczenia sądu rozwodowego o zabezpieczeniu 

 
6 
roszczeń o przyczynianie się do zaspokojenia potrzeb rodziny, które zachowało 
cechę samoistności i ostateczności. Postanowienie to odrywa się od kończącego 
sprawę o rozwód wyroku i nie podlega w nim weryfikacji, a jego kontrola odbywa 
się w ramach postępowania zabezpieczającego. Poddanie rozpoznawanych 
w postępowaniu odrębnym spraw o rozwód  ogólnym regułom postępowania 
zabezpieczającego nie może bowiem prowadzić do eliminacji celu tego 
postępowania, do którego w kontekście zabezpieczenia odwołuje się art. 7301 § 2 
k.p.c., wykraczającego poza sam tylko interes małżonków. Celem rozpoznanie 
sprawy o rozwód powinno  być uzyskanie rezultatu zgodnego z zasadami ochrony 
rodziny, dobra małoletnich dzieci i trwałości małżeństwa (uchwały pełnego składu 
Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z  dnia 18 marca 1968 r., III CZP 70/66, OSNCP 
1968, nr 5, poz.77  i z dnia 9 czerwca 1976 r., III CZP 46/75, OSNCP 1976, nr 9, 
poz. 184).  
Trafnie też w piśmiennictwie, które zaakceptowało to zapatrywanie,  podnosi 
się  konieczność nowego podejścia do instytucji zabezpieczenia w jego obecnej 
postaci, w tym w szczególności do funkcji i celu postępowania zabezpieczającego. 
W ramach tego przychylność zyskuje pogląd, że w pewnych sytuacjach 
zabezpieczenie może różnić się co do sposobu od zaspokojenia roszczenia, 
a postanowienie o zabezpieczeniu może antycypować orzeczenie co do istoty 
sprawy. Podstawową ideą  postępowania zabezpieczającego ustawodawca uczynił 
wzgląd na interes prawny w jego udzieleniu, przez co przepis art. 7301 § 1 k.p.c. 
definiuje sytuacje, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni 
wykonanie zapadłego w sprawie orzeczenia lub w inny sposób uniemożliwi 
lub  poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania. W tak szerokim pojęciu  
„osiągnięcia 
celu 
postępowania” 
mieści 
się 
zabezpieczenie 
roszczeń  
alimentacyjnych polegające na płaceniu określonych kwot pieniężnych, a także 
regulowanie różnych spraw związanych z bytem rodziny w trakcie procesu 
rozwodowego. 
Względy te uzasadniają przyjęcie, że sąd rozwodowy może w toku 
postępowania dokonać zabezpieczenia roszczenia o zaspokojenie potrzeb rodziny.  

 
7 
Wniosek taki uzasadnia także treść art. 445 k.p.c., realizującego po 
uchyleniu art. 443 k.p.c., ten sam cel w postaci skupienia całości szeroko 
rozumianych spraw o charakterze „alimentacyjnym” w sądzie, przed którym toczy 
się sprawa o rozwód.  
Sprawą o zaspokojenie potrzeb rodziny w rozumieniu art. 445 § 1 i 2 jest 
oparta na podstawie art. 27 kro sprawa z powództwa jednego małżonka przeciwko 
drugiemu małżonkowi o wykonanie obowiązku przyczyniania się do zaspokojenia 
potrzeb rodziny przez płacenie w tym celu stosownych kwot. Celem obowiązku 
alimentacyjnego z art. 27 k.r.o., który ma szerszy zakres niż zwykły obowiązek 
alimentacyjny, jest uzyskanie od obojga małżonków środków materialnych dla 
zapewnienia prawidłowego funkcjonowania rodziny jako całości oraz zaspokojenia 
uzasadnionych potrzeb jej poszczególnych członków, przy zachowaniu zasady 
równej stopy życiowej. Małżonek może wystąpić przeciwko współmałżonkowi  
z żądaniem ustalenia obowiązku dostarczania małoletniemu dziecku środków 
utrzymania i wychowania na podstawie art. 27 k.r.o. lub, jako przedstawiciel 
ustawowy dziecka, może żądać zasądzenia alimentów na jego rzecz  w oparciu 
o art. 128 i nast. k.r.o. Uwzględniając powództwo oparte na podstawie z art. 27 
k.r.o. sąd zasądza od małżonka uchylającego się od wykonywania obciążającego 
go obowiązku łączną kwotę na zaspokojenie potrzeb całej rodziny. Małżonek, który 
występuje z takim roszczeniem lub z wnioskiem  o  jego zabezpieczenie  działa 
w imieniu własnym, a nie w imieniu dzieci, których potrzeby - także gdy są 
pełnoletnie lecz niesamodzielne finansowo i obowiązek ich utrzymani obciąża 
rodziców - pokrywać ma zasądzona kwota. Zmiana stanu prawnego i uchylenie art. 
443 k.p.c. pozostaje więc bez wpływu na możliwość wydanie w sprawie o rozwód 
postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia roszczenia o zaspokojenie potrzeb 
rodziny obejmującego koszty utrzymania pełnoletnich dzieci.   
Udzielenie zabezpieczenia w zakresie kosztów utrzymania rodziny nie 
wymaga zgłoszenia żądania ich zasądzenia, wystarczający jest sam wniosek 
o zabezpieczenie. Wniosek może być, zgodnie z art. 730 § 2  k.p.c., złożony przed 
wytoczeniem powództwa o rozwód, w trakcie trwania procesu - w inicjującym go 
pozwie lub później przed sądami obu instancji. Aktualny pozostaje, w odniesieniu 
do omawianej problematyki, zasadniczy  dorobek orzecznictwa i piśmiennictwa jaki 

 
8 
ukształtował się w czasie obowiązywania art. 443 k.p.c. i poprzedzającego go art. 
431 d. k.p.c. Wyłączenie w toku  sprawy o rozwód, wszczęcia odrębnego 
postępowania o zaspokojenie potrzeb rodziny, co do świadczeń za okres od 
wytoczenia powództwa o rozwód wynika wprost z art. 445 § 1 k.p.c. Pozew lub 
wniosek o zabezpieczenie w takiej sprawie podlega przekazaniu do sądu  
rozpoznającego sprawę o rozwód, w celu rozstrzygnięcia według przepisów 
o postępowaniu zabezpieczającym. 
 Przepis art. 445 § 1 k.p.c. rozstrzyga sytuację zbiegu określonych w nim, 
toczących się już postępowań z postępowaniem rozwodowym i nie  ogranicza 
w żaden sposób możliwości zgłoszenia wniosku o udzielenie zabezpieczenia 
bezpośrednio w sprawie o rozwód, a z uwagi na wyłączenie możliwości wytaczania 
powództwa w przedmiocie w nim opisanym w trakcie sprawy o rozwód, w ramach 
określonej nim sekwencji czasowej, wprost nakazuje taki tryb postępowania.  
Przepis art. 445 § 1 k.p.c. nie ma zastosowania do spraw o zaspokojenie potrzeb 
rodziny i o alimenty, wszczętych w czasie trwania procesu o rozwód, lecz 
dotyczących świadczeń za okres poprzedzający wszczęcie tych spraw.  
Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. podjął 
uchwałę jak na wstępie. 
 
 
 
 
 
 
 
jw