III CZP 77/04

Uchwała z dnia 13 stycznia 2005 r., III CZP 77/04 
 
Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz 
Sędzia SN Antoni Górski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi powoda Krzysztofa Ś. o wznowienie 
postępowania na skutek zażalenia powoda na postanowienie Sądu Rejonowego w 
Wałbrzychu z dnia 21 maja 2004 r. w sprawie przeciwko Gminie W. po 
rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 13 stycznia 2005 r., 
przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia 
prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Świdnicy postanowieniem z 
dnia 30 września 2004 r.: 
"Czy w razie zaskarżenia skargą o wznowienie postępowania, z przyczyn 
opartych o przepis art. 403 § 2 k.p.c., wyroków sądów różnych instancji, sądem 
właściwym do wznowienia jest sąd drugiej instancji, jeżeli oddalił on apelację?" 
podjął uchwałę: 
 
Sąd drugiej instancji, który oddalił apelację, jest właściwy do wznowienia 
postępowania na podstawie art. 403 § 2 k.p.c. 
 
Uzasadnienie 
 
Postanowieniem z dnia 21 maja 2004 r. Sąd Rejonowy w Wałbrzychu odrzucił 
skargę powoda Krzysztofa Ś. o wznowienie postępowania z przyczyn 
wymienionych w art. 403 § 2 k.p.c., uznając, że nie opiera się ona na ustawowej 
podstawie wznowienia. W sprawie, której dotyczy skarga, Sąd Rejonowy w 
Wałbrzychu oddalił powództwo Krzysztofa Ś., a jego apelacja od tego orzeczenia 
została oddalona wyrokiem Sądu Okręgowego w Wałbrzychu. 
Rozpoznając zażalenie na postanowienie odrzucające skargę o wznowienie,  
Sąd Okręgowy powziął wątpliwość co do właściwości sądu do rozpoznania skargi. 
Jej rozstrzygnięcie zależy od oceny, czy sąd drugiej instancji, który oddalił apelację 

jest sądem ostatnio orzekającym co do istoty sprawy w rozumieniu art. 405 zdanie 
drugie k.p.c. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Wykładnia sformułowania „sąd, który ostatni orzekał co do istoty sprawy” 
budziła wątpliwości jeszcze w okresie międzywojennym na tle art. 477 k.p.c. z 
1930 r., którego brzmienie było identyczne z brzmieniem art. 405 k.p.c. Najszerzej 
umotywowane i najbardziej miarodajne stanowisko zostało wyrażone w orzeczeniu 
z dnia 26 kwietnia 1935 r., C III 270/35 (Zb.Urz. 1935, poz. 500), w którym Sąd 
Najwyższy stwierdził, że do wznowienia postępowania z przyczyn restytucyjnych 
właściwy jest sąd pierwszej instancji, jeżeli sprawa została zakończona 
prawomocnym wyrokiem tego sądu, sąd drugiej instancji, jeżeli sprawa została 
ukończona w tej instancji wyrokiem merytorycznym (który nie został zaskarżony 
albo został zaskarżony, lecz skarga kasacyjna została odrzucona lub oddalona) 
oraz Sąd Najwyższy, jeżeli wydał wyrok merytoryczny na podstawie art. 439 k.p.c. z 
1930 r. Wskazano, że przez orzeczenia co do istoty sprawy należy rozumieć 
rozstrzygnięcia merytoryczne, którymi są wyroki sądu pierwszej instancji 
uwzględniające lub oddalające powództwo, wyroki sądu drugiej instancji 
zmieniające takie wyroki sądu pierwszej instancji lub zatwierdzające je (stanowiły 
one odpowiednik obecnych orzeczeń oddalających apelację) oraz wyroki Sądu 
Najwyższego wydane na podstawie art. 439 k.p.c. z 1930 r. (odpowiadającego art. 
39315 k.p.c.). Sąd Najwyższy podkreślił, że przez orzeczenie co do istoty sprawy 
należy rozumieć bezpośrednie merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy (istoty sporu) 
na podstawie ustaleń stanu faktycznego. 
Odmienne stanowisko zaprezentowano po zmianie systemu środków 
odwoławczych, co było wynikiem zastąpienia systemu trójinstancyjnego z apelacją i 
kasacją systemem dwuinstancyjnym z rewizją (ustawa z dnia 20 lipca 1950 r. o 
zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych, Dz.U. Nr 38, poz. 349). W 
uzasadnieniu uchwały z dnia 16 grudnia 1954 r., 2 CO 61/54, (OSN 1957, nr 1, poz. 
3) Sąd Najwyższy wyeksponował charakter postępowania rewizyjnego, w którym 
funkcja sądu drugiej instancji polega na kontroli zasadności i legalności orzeczeń 
sądów pierwszej instancji. Wyraził także pogląd, że przy rozstrzyganiu wątpliwości, 
który sąd jest właściwy do rozpoznania skargi o wznowienie postępowania, jako 
zasadę należy przyjąć właściwość sądu pierwszej instancji. Z tych względów 
stwierdzono, że w wypadku oddalenia rewizji do wznowienia postępowania z 

przyczyn innych niż nieważność właściwy jest sąd pierwszej instancji, także w 
wypadku przeprowadzenia przez sąd rewizyjny dowodu z dokumentów. 
Problem stracił znaczenie z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 17 listopada 
1964 r. – kodeks postępowania cywilnego, art. 405 przewidywał bowiem, że do 
wznowienia postępowania właściwy jest sąd, który wydał zaskarżony wyrok, a gdy 
zaskarżono wyroki sądów różnych instancji – sąd instancji wyższej. Powrócił jednak 
w wyniku zmiany dokonanej przez ustawę z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie 
Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej – 
Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania 
administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz 
niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189), przywracającej regulację 
odpowiadającą brzmieniu art. 447 k.p.c. z 1930 r., w tym – ponownie wzbudzające 
kontrowersje – brzmienie zdania drugiego, zgodnie z którym do wznowienia 
postępowania na podstawie innej niż nieważność właściwy jest sąd, który ostatnio 
orzekał co do istoty sprawy. (...) 
Kodeks postępowania cywilnego posługuje się pojęciem „istoty sprawy” w 
różnych kontekstach, w związku z czym jego wyjaśnienie nie zawsze jest 
bezpośrednio przydatne dla rozważanej kwestii (np. art. 25 § 2, art. 105 § 1, art. 
202 zdanie pierwsze, art. 221, 386 § 4, art. 1105 § 3, art. 1124 § 1). Większe 
znaczenie mają przepisy, które operują pojęciem „orzeczenia co do istoty sprawy”. 
Trzeba wyróżnić przepisy traktujące o orzeczeniach co do istoty sprawy w 
postępowaniu nieprocesowym (art. art. 518, 5191 § 1, 521, 523 k.p.c.), gdyż w 
wypadkach tych chodzi o odróżnienie postanowień co do istoty sprawy 
(merytorycznych, rozstrzygających kwestie materialnoprawne), zrównanych z 
wyrokami wydawanymi w postępowaniu procesowym, od postanowień formalnych 
(procesowych, wpadkowych), rozstrzygających tylko kwestie dotyczące 
postępowania. W tych przepisach pojęcie „orzeczenia co do istoty sprawy” wyraźnie 
dotyczy charakteru orzeczenia, mającego w trybie postępowania nieprocesowego 
zawsze formę postanowienia, a nie jego treści, dlatego z rozważanego punku 
widzenia nie ma też zasadniczego znaczenia, że gdy w art. 5191 § 1 k.p.c. mówi się 
o dopuszczalności kasacji od wydanych przez sąd drugiej instancji postanowień co 
do istoty sprawy, jest oczywiste, że chodzi nie tylko o orzeczenia reformatoryjne, ale 
także o orzeczenia oddalające apelację. Zaskarżalność kasacją postanowień co do 
istoty jest związana z charakterem orzeczenia (merytorycznym, w odróżnieniu od 

formalnego), bez względu na jego treść, oczywiście z wyjątkiem uchylających i 
przekazujących sprawę do ponownego rozpoznania, jako niekończących 
postępowania, i takie jest znaczenie sformułowania użytego w art. 5191 k.p.c. 
Inaczej rzecz się przedstawia, gdy chodzi o znaczenie określenia użytego w 
art. 386 § 1 k.p.c., zgodnie z którym w razie uwzględnienia apelacji sąd drugiej 
instancji zmienia zaskarżony wyrok i orzeka co do istoty sprawy. Analogiczna 
formuła występuje w art. 39315 k.p.c. przewidującym, przy spełnieniu wskazanych 
tam przesłanek, że Sąd Najwyższy może zmienić zaskarżony wyrok i orzec co do 
istoty sprawy. Brzmienie art. 386 § 1 k.p.c. może sugerować, że tylko taki wyrok jest 
orzeczeniem co do istoty sprawy, na co wskazuje stanowisko zajęte przez Sąd 
Najwyższy w postanowieniu z dnia 2 lutego 2002 r., I PZ 47/02 (OSNAP 2004, nr 9, 
poz. 159), a także w postanowieniach z dnia 5 grudnia 1996 r., I PKN 28/96 
(OSNAPUS 1997, nr 13, poz. 236) i z dnia 14 stycznia 1999 r., II UKN 417/98 
(OSNAPUS 2000, nr 6, poz. 254). Sąd Najwyższy stwierdził, że z art. 386 § 1 k.p.c. 
wyraźnie wynika, iż sąd drugiej instancji orzeka co do istoty tylko wtedy, gdy wydaje 
orzeczenie reformatoryjne i wobec tego – a contrario – w przypadkach wydania 
innych wyroków, za sąd, który orzekał co do istoty sprawy można uznać tylko sąd 
pierwszej instancji. 
W tym miejscu należy poczynić dwie uwagi; po pierwsze, brzmienie art. 386 § 
1 k.p.c. nie stanowi kategorycznej i wystarczającej podstawy do uznania, że żadne 
inne orzeczenie niż reformatoryjne nie może być uznane za rozstrzygające o istocie 
sprawy, i po drugie, wymienione orzeczenia z 1996 i 1999 r. zostały wydane co 
prawda na tle nowego brzmienia art. 386 § 1 k.p.c., ale jeszcze w systemie 
rewizyjnym, gdyż w obu tych sprawach sądy drugiej instancji oddalały rewizję. 
Wyrażony pogląd nie może być więc traktowany jako miarodajny dla obecnych 
rozważań ze względu na zasadniczą różnicę charakteru postępowania i orzeczeń 
sądu drugiej instancji w systemie rewizyjnym i w systemie apelacyjnym. 
Tymczasem właśnie charakter obu postępowań odwoławczych i funkcji sądu 
odwoławczego należy uznać za najpoważniejszą przesłankę rozstrzygnięcia 
rozważanego zagadnienia. Takie założenie było podstawą orzeczeń Sądu 
Najwyższego, w których stwierdzono, że sąd drugiej instancji, który oddalił apelację, 
jest sądem ostatnio orzekającym co do istoty sprawy w rozumieniu art. 405 zdanie 
drugie k.p.c. (postanowienia z dnia 5 czerwca 2001 r., IV CO 17/01, z dnia 22 
grudnia 2003 r., III CO 24/03, nie publ. i z dnia 21 kwietnia 2004 r., III CZP 11/04, 

OSNC 2004, nr 12, poz. 206). Za orzeczenia co do istoty uznał Sąd Najwyższy 
zarówno orzeczenia reformatoryjne, jak i oddalające apelację w uzasadnieniu 
uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 23 marca 1999 r., której nadano moc 
zasady prawnej, III CZP 59/98 (OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124). 
Charakter obowiązującego systemu środków odwoławczych jednoznacznie 
przemawia na rzecz tezy, że sąd apelacyjny orzeka co do istoty sprawy zarówno 
wtedy, gdy zmienia wyrok sądu pierwszej instancji, jak i wtedy, gdy oddala apelację. 
Istota postępowania apelacyjnego była przedmiotem licznych orzeczeń Sądu 
Najwyższego, a ustalone już i zasadniczo jednolite rozumienie charakteru tego 
postępowania nie wymaga szczegółowego prezentowania w ramach niniejszych 
rozważań. Wskazać należy tylko zasadnicze jego cechy. 
Sąd drugiej instancji, prowadząc postępowanie wywołane wniesieniem 
apelacji, rozpoznaje sprawę (art. 378 § 1 k.p.c.). Postępowanie apelacyjne, będąc 
postępowaniem odwoławczym i kontrolnym, ma jednocześnie charakter 
postępowania rozpoznawczego i stanowi kontynuację merytorycznego rozpoznania 
sprawy. W systemie apelacyjnym sąd odwoławczy jest przede wszystkim instancją 
merytoryczną, a nie kontrolną, jak w systemie rewizyjnym (por. np. wyrok z dnia 13 
kwietnia 2000 r., III CKN 812/98, OSNC 2000, nr 10, poz. 193). Sąd drugiej instancji 
rozpoznaje sprawę merytorycznie i samodzielnie – niezwiązany zarzutami apelacji – 
dokonuje oceny prawnej, z ograniczeniem wynikającym tylko z granic zaskarżenia 
(por. uzasadnienie postanowienia z dnia 4 października 2002 r., III CZP 62/02, 
OSNC 2004, nr 1, poz. 7). Sąd drugiej instancji nie może poprzestać na 
ustosunkowaniu się do zarzutów apelacyjnych, ma bowiem obowiązek poczynić 
własne ustalenia i ocenić je z punku widzenia prawa materialnego; sąd ten musi 
dokonać własnych ustaleń faktycznych, a dowody przeprowadzone w postępowaniu 
pierwszoinstancyjnym są przedmiotem jego własnej swobodnej oceny, podobnie jak 
nowe fakty i dowody, o które może być uzupełnione postępowanie w drugiej 
instancji (por. m.in. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu 
Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98). 
Nie tylko kontrolny, ale zarazem rozpoznawczy charakter postępowania 
apelacyjnego oznacza, że zarówno zmieniając wyrok sądu pierwszej instancji, jak i 
oddalając apelację sąd drugiej instancji orzeka co do istoty sprawy, gdyż w każdej z 
tych sytuacji wyrok zapada po rozpoznaniu sprawy i jej rozstrzygnięciu co do 
meritum. Oddalenie apelacji także jest efektem rozpoznania istoty sprawy, po 

którym sąd apelacyjny dał wyraz swej ocenie zasadności wyroku sądu pierwszej 
instancji, będącej wynikiem własnej oceny co do meritum sprawy, zarówno w jej 
warstwie faktycznej, jak i prawnej. (...) 
Zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia dotyczy przyczyn 
restytucyjnych przewidzianych w art. 403 § 2 k.p.c. Przy tej podstawie wznowienia 
chodzi o ustalenie prawdziwego stanu faktycznego, którego wcześniej nie ustalono 
z powodu niemożności przedstawienia faktów lub dowodów, chociaż już wtedy 
istniały. Rozstrzygnąć o tym, czy z takich faktów i dowodów strona rzeczywiście nie 
mogła skorzystać we wcześniejszym postępowaniu i czy mogły one mieć wpływ na 
wynik sprawy, a zatem czy należy wznowić postępowanie, by te nowe fakty oraz 
dowody sprawdzić i ponownie ustalić stan faktyczny mający stanowić podstawę 
orzeczenia, powinien sąd, który ostatnio czynił ustalenia i oceniał je pod względem 
prawnym. W systemie apelacyjnym sądem tym jest sąd drugiej instancji, 
niezależnie od tego, czy po rozpoznaniu sprawy w wyniku wniesionej apelacji wyrok 
sądu pierwszej instancji zmienił czy apelację oddalił. Analogicznie argumentować 
można w odniesieniu do innych przyczyn restytucyjnych, gdyż także takie 
okoliczności, jak sfałszowanie dowodów lub uzyskanie orzeczenia za pomocą 
przestępstwa podlegają ocenie ze względu na wpływ, jaki wywarły na ustalenie 
stanu faktycznego, co ostatecznie miało miejsce przed sądem apelacyjnym. 
Argumenty powołane dla uzasadnienia przyjętej wykładni art. 405 zdanie 
drugie k.p.c. oczywiście nie odnoszą się do orzeczeń Sądu Najwyższego 
oddalających kasację ze względu na zasadniczo odmienny charakter postępowania 
kasacyjnego; w systemie kasacyjnym o orzeczeniu co do istoty przez Sąd 
Najwyższy można mówić jedynie w odniesieniu do wyroku (postanowienia) 
wydanego na podstawie art. 39315 k.p.c. 
Z omówionych względów zagadnienie prawne rozstrzygnięto, jak w uchwale 
(art. 390 § 1 k.p.c.).