III CZP 76/08

Uchwała z dnia 28 sierpnia 2008 r., III CZP 76/08 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Grzegorz Misiurek 
Sędzia SN Henryk Pietrzkowski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zdzisława R. przeciwko Jerzemu 
Wojciechowi P. i Mariannie R. o usunięcie niezgodności pomiędzy stanem prawnym 
nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej nr (...), prowadzonej przez Sąd 
Rejonowy w Kraśniku, a rzeczywistym stanem prawnym, po rozstrzygnięciu w Izbie 
Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 28 sierpnia 2008 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Lublinie postanowieniem z dnia 15 
listopada 2007 r.: 
"Czy w sprawie o usunięcie niezgodności pomiędzy stanem prawnym 
nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym 
sąd jest związany żądaniem pozwu w sytuacji, w której żądanie to obejmowało 
ujawnienie w dziale drugim księgi wieczystej obojga małżonków (powoda i 
współpozwanej), jako współwłaścicieli do jednej drugiej części prawa własności 
nieruchomości (na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej) oraz osoby trzeciej 
(współpozwanego), jako współwłaściciela do jednej drugiej części prawa własności 
nieruchomości, w miejsce obojga małżonków (powoda i współpozwanej) wpisanych 
w dziale drugim jako współwłaścicieli na zasadzie wspólności majątkowej 
małżeńskiej, a wyniki postępowania dowodowego dają podstawę do ustalenia, że 
rzeczywisty stan prawny nieruchomości, której dotyczy powództwo, wyraża się w 
tym, że małżonkowie (powód i współpozwana) są współwłaścicielami do trzech 
czwartych części na zasadzie wspólności majątkowej małżeńskiej, zaś osoba 
trzecia (współpozwany) jest współwłaścicielem do jednej czwartej części?" 
podjął uchwałę: 
 

W sprawie o usunięcie niezgodności między stanem prawnym 
nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem 
prawnym sąd jest związany żądaniem pozwu. 
 
Uzasadnienie 
 
W pozwie skierowanym przeciwko Jerzemu P. i Mariannie R. powód Zdzisław 
R. domagał się uzgodnienia treści określonej księgi wieczystej z rzeczywistym 
stanem prawnym przez wpisanie w jej dziale drugim – w miejsce Zdzisława i 
Marianny małżonków R. – Jerzego P. oraz Zdzisława P. jako współwłaścicieli 
nieruchomości objętej tą księgą po 1/2 części. Następnie sprecyzował żądanie 
pozwu w ten sposób, że wniósł, aby jako właścicieli wpisać Jerzego P. w 1/2 części 
oraz Zdzisława i Mariannę małżonków R. w 1/2 części na zasadzie wspólności 
ustawowej. 
Sąd Rejonowy w Kraśniku nakazał usunięcie niezgodności treści księgi 
wieczystej przez wpisanie w jej dziale drugim Jerzego P. jako współwłaściciela do 
1/2 części w miejsce takiego udziału Zdzisława i Marianny R. 
Rozpoznając apelację powoda oraz pozwanej Marianny R., w której 
zaskarżono wyrok Sądu pierwszej instancji w części nakazującej wpisanie w dziale 
drugim „Jerzego P. jako współwłaściciela ponad udział przysługującej mu 1/4 
części”, Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości, które ujął w zagadnieniu 
prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia. Podłożem 
powstałych wątpliwości stało się ustalenie, że rzeczywisty stan prawny 
nieruchomości, której dotyczy żądanie, odbiega od stanu przedstawianego przez 
powoda, gdyż powód i pozwana okazali się współwłaścicielami – na zasadzie 
wspólności ustawowej – w 3/4, a nie w 1/2 części, a pozwany Jerzy P. jest 
współwłaścicielem w 1/4, a nie 1/2 części. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Jedną z fundamentalnych, konstrukcyjnych zasad procesu cywilnego jest 
zasada dyspozycyjności, będąca korelatem leżącej u podłoża prawa cywilnego 
autonomii praw prywatnych, wyrażającej wolność decyzji w zakresie realizacji 
przysługujących stronie praw podmiotowych. Obowiązywanie tej zasady, 
oznaczającej na gruncie postępowania cywilnego także swobodę dysponowania 
uprawnieniami o charakterze procesowym, sprawia, że sąd nie może orzekać o 

tym, czego strona nie żądała, ani wychodzić poza żądanie, a więc rozstrzygać o 
tym, czego pod osąd nie przedstawiła (ne eat iudex ultra petita patrium et ultra 
petita non cognoscitur). Zasadę dyspozycyjności urzeczywistnia art. 321 § 1 k.p.c., 
zgodnie z którym sąd nie może wyrokować co do przedmiotu nieobjętego żądaniem 
ani zasądzać ponad żądanie; współcześnie, po uchyleniu § 2 tego przepisu, co 
nastąpiło mocą ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks 
postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), 
zasada ta ma charakter bezwzględny i brak jakichkolwiek dogmatycznych, 
normatywnych lub aksjologicznych argumentów przemawiających za jej 
przełamywaniem. 
Argumentów takich nie dostarcza także charakter spraw o usunięcie 
niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze 
wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, wytaczanych na podstawie art. 10 
ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 
2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej: „u.k.w.h.”). Wprawdzie w tych sprawach 
istotne znaczenie odgrywa nie tylko interes prywatny stron, ale także – wynikający z 
funkcji ksiąg wieczystych – interes publiczny, niemniej ustawodawca skierował te 
sprawy nie do postępowania w trybie nieprocesowym, gdzie ochrona tego interesu 
mogłaby być bardziej intensywna, lecz na drogę procesu, poddając je wszystkim 
jego surowym regułom wynikającym m.in. z zasad dyspozycyjności i 
kontradyktoryjności. Wśród tych reguł jest np. nie tylko ograniczenie legitymacji do 
wszczęcia sprawy jedynie do osób uprawnionych do złożenia wniosku o dokonanie 
wpisu w księdze wieczystej (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu 
Najwyższego z dnia 15 marca 2006 r., III CZP 106/05, OSNC 2006, nr 10, poz. 160. 
oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2006 r., III CZP 31/06, „Biuletyn 
SN” 2006, nr 5, s. 7), ale także istotne ograniczenie kognicyjne sądu wynikające z 
art. 321 § 1 k.p.c. W związku z tym należy przyjąć, że celem – i skutkiem – żądania 
usunięcia niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w 
księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym nie jest kompleksowe, 
dokonywane w interesie publicznym, zweryfikowanie treści księgi wieczystej, lecz 
dokonanie tej weryfikacji w granicach żądania powoda, wytoczonego przeciwko 
konkretnej osobie, której udział w sprawie w charakterze pozwanego uważa on za 
konieczny i uzasadniony. Charakterystyczne jest, że nawet w okresie, w którym 
zasada dyspozycyjności dotknięta była – z różnych przyczyn – istotnymi 

restrykcjami, sprawy o usunięcie niezgodności między stanem prawnym 
nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym 
nie były objęte wyjątkami przewidzianymi w art. 321 § 2 k.p.c. 
Należy także pamiętać o istocie powództwa opartego na art. 10 u.k.w.h., która 
polega na tym, że powód – osoba uprawniona do złożenia wniosku o dokonanie 
wpisu w księdze wieczystej – domaga się usunięcia niezgodności między stanem 
prawnym ujawnionym w księdze a rzeczywistym stanem prawnym, gdyż jego prawo 
nie zostało wpisane lub jest wpisane błędnie, albo też dotknięte jest wpisem 
nieistniejącego obciążenia lub ograniczenia. Treść wymienionego przepisu 
wyraźnie zatem wskazuje, że powód nie może domagać się usunięcia niezgodności 
w sposób ogólny, lecz musi – określając przedmiot żądania – wskazać 
nieruchomość, której stan prawny ma być sprostowany, oraz konkretne prawo, 
które nie jest wpisane lub zostało wpisane błędnie, ewentualnie wskazać i opisać 
obciążenie lub ograniczenie dotykające jego prawa. Konieczność wskazania w 
żądaniu (w pozwie) konkretnego prawa, które nie jest wpisane lub jest wpisane 
błędnie, oznacza, że powód musi określić, jakie to jest prawo oraz w jakim zakresie 
powinno być ono wpisane do księgi. Jest to niezbywalny obowiązek powoda, 
wypływający z art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c. 
Oczywiście, gdy chodzi o prawo własności nieruchomości, powód musi także 
wskazać, czy prawo to przysługuje mu samodzielnie, czy we wspólności z inną 
osobą, a w wypadku wspólności w częściach ułamkowych – określić wielkość 
części. Inaczej mówiąc, przez dokładne określenie żądania, czego wymaga art. 187 
§ 1 pkt 1 k.p.c., należy w omawianych sprawach rozumieć przytoczenie w żądaniu 
pozwu treści wpisu, który – według powoda – powinien być dokonany w księdze 
wieczystej jako zgodny z rzeczywistym stanem prawnym. Naturalnie, nie można 
wymagać, aby żądanie – w sensie formalnym – odpowiadało wpisowi, lecz aby w 
pełni oddawało jego sens materialny. W związku z tym należy zgodzić się z 
poglądem wyrażonym w piśmiennictwie, że sąd może odpowiednio dostosować 
żądanie powoda do wymagań wpisu, może jednak to uczynić tylko w ramach tego 
żądania, nie wykraczając poza jego granice (por. też orzeczenie Sądu Najwyższego 
z dnia 3 czerwca 1949 r., C 648/49, „Przegląd Notarialny” 1949, nr 11-12, s. 530). 
W świetle przytoczonych argumentów nie można zatem zaaprobować 
stanowiska zajętego przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 listopada 2003 r., II 
CK 192/02 („Monitor Prawniczy” 2004, nr 20, s. 949), że w omawianych sprawach 

sąd nie jest związany wskazanym przez stronę sposobem usunięcia tej 
niezgodności. Jest jasne, że orzeczenie przez sąd, iż powodowi przysługuje do 
nieruchomości inne prawo niż określone w pozwie, albo że przysługuje mu 
wprawdzie określone w pozwie prawo, ale w innym rozmiarze, byłoby 
równoznaczne z rażącym naruszeniem art. 321 § 1 k.p.c. (por. wyrok Sądu 
Najwyższego z dnia 21 marca 2001 r., III CKN 1214/98, OSNC 2001, nr 11, poz. 
165). W takich wypadkach należy przyjmować, że formułowane przez powoda 
żądanie jest albo uzasadnione, i wtedy podlega uwzględnieniu, albo 
nieuzasadnione, i wówczas należy je oddalić. Stany pośrednie nie zachodzą, zatem 
gdy powód żąda wpisania go do księgi jako właściciela, sąd nie może np. ustalić, że 
jest on tylko użytkownikiem wieczystym albo wprawdzie właścicielem, ale w innej 
części, i w tym zakresie uwzględnić żądanie o usunięcie niezgodności między 
stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym 
stanem prawnym, a w pozostałym zakresie, tj. w zakresie, w którym powód twierdził 
coś innego, powództwo oddalić (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 
dnia 11 grudnia 1998 r., II CKN 96/98, OSNC 1999, nr 5, poz. 98). 
Z tych względów Sąd Najwyższy, podjął uchwałę, jak na wstępie.