III CZP 75/13

Sygn. akt III CZP 75/13 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 22 listopada 2013 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Dariusz Dończyk 
SSN Marta Romańska 
 
Protokolant Katarzyna Bartczak 
 
w sprawie z powództwa G. F. i H. F. 
przeciwko Kompanii Węglowej S.A. w K. 
o naprawienie szkody, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 22 listopada 2013 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Apelacyjny  
postanowieniem z dnia 4 lipca 2013 r.,  
 
"Czy do spraw o naprawienie szkód wywołanych ruchem 
zakładu górniczego, w których zdarzenie wywołujące szkodę, jak 
i samo powstanie szkody miało miejsce przed dniem 1 stycznia 
2012 r.,  a postępowanie sądowe wszczęte zostało po dniu 1 stycznia 
2012 r., zastosowanie mają - z uwagi na treść art. 222 ustawy z dnia                
9 czerwca 2011 r. prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. Nr 163 poz. 
981) - przepisy tej ustawy, która weszła w życie 1 stycznia 2012 r., 
czy też przepisy ustawy z dnia 4.02.1994 r. prawo geologiczne 
i górnicze (Dz.U. z 2005 r. Nr 228 poz. 1947 ze zm.)?" 

 
2 
podjął uchwałę: 
 
Do spraw o naprawienie szkód wywołanych ruchem 
zakładu górniczego, w których zdarzenie wywołujące szkodę, jak 
i jej powstanie, miały miejsce przed dniem 1 stycznia 2012 r. 
stosuje się przepisy ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. Prawo 
geologiczne i górnicze (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 228, 
poz. 1947 ze zm.). 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
3 
Uzasadnienie 
 
Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 29 listopada 2012 r. oddalił powództwo 
skierowane przeciwko Kompanii Węglowej Spółce Akcyjnej w K. o naprawienie 
szkody górniczej, przez zasądzenie na rzecz powodów kwoty 92200 zł, na pokrycie 
kosztów zabezpieczenia budynku mieszkalnego przed szkodą górniczą i usunięcia 
szkody już występującej. Ustalone  zostało, że nieruchomość powodów znajdowała 
się w zasięgu bezpośrednich wpływów  eksploatacji górniczej  w latach 1997 do 
1999, które ustały najpóźniej  z końcem 2000 r. W dalszym ciągu odczuwalne były 
wpływy pośrednie  w postaci wstrząsów generowanych z oddalonych wyrobisk 
górniczych. Cztery wstrząsy, które zarejestrowano w latach 2009 do 2011, 
wywołały 
przyspieszenia 
drgań 
odpowiadające 
pierwszemu 
stopniowi 
intensywności GSI-GZW i mogły spowodować poszerzenie wcześniej istniejących, 
jako skutek eksploatacji z lat 1997 do 1999, rys i szczelin budynku. Pozwana nie 
planuje eksploatacji górniczej w rejonie nieruchomości powodów, w najbliższym 
dziesięcioleciu, a ta prowadzona w dalszej odległości może wywołać wstrząsy 
o zerowym stopniu intensywności. Szkoda w budynku powodów obejmuje opisane 
w opinii biegłego pęknięcia, spękania i odspojenia wskazanych elementów budynku 
oraz schodów zewnętrznych. Naprawienie tych szkód możliwe jest przez 
przywrócenie stanu poprzedniego, w sposób szczegółowo opisany w opinii 
biegłego oraz wyceniony na sumę około 40000 zł do 45000 zł. Nie zachodzi 
konieczność wykonania dodatkowych zabezpieczeń przed wpływami eksploatacji 
górniczej. Powodowie podtrzymali roszczenie o zapłatę odszkodowania, powołując 
się na przepisy ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. - Prawo geologiczne i górnicze 
(Dz.U. Nr 163, poz. 981, dalej - „u.p.g.g. z 2011 r.” lub „ustawa z 2011 r.”). 
Sąd Okręgowy oddalił powództwo, przyjmując że szkoda powstała na przestrzeni 
lat 1999 do 2011, a zatem w okresie obowiązywania ustawy z dnia 4 lutego 1994 r.- 
Prawo geologiczne i górnicze (j. t. Dz. U. z 2005 r. Nr 228, poz. 1947 ze zm., dalej - 
„u.p.g.g. z 1994 r.” lub „ustawa z 1994 r.”) i jej postanowienia, w tym również art. 94 
i 95 ust. 1, mają zastosowanie w sprawie. Przepis art. 222 ustawy z dnia 9 czerwca 
2011 r. ma charakter proceduralny; nie wprowadza możliwości stosowania nowych 
uregulowań do szkód wywołanych zdarzeniami sprzed jej wejścia w życie.  

 
4 
 
Powodowie w apelacji zarzucili naruszenie art. 222 ustawy z 2011 r.  
oraz  art. 3 k.c. przez błędną wykładnię i niezastosowanie art. 363 § 1 k.c. do 
określenia sposobu naprawienia szkody. Przy jej rozpoznaniu Sąd Apelacyjny 
w Katowicach 
powziął 
poważne 
wątpliwości 
prawne, 
którym 
dał 
wyraz 
w przedstawionym zagadnieniu prawnym. Dotyczą one kwestii intertemporalnych, 
których nie  rozwiązuje objęta art. 3 k.c. zasada niedziałania prawa wstecz, 
przewidująca możliwość występowania wyjątków, wynikających z brzmienia lub 
celu nowej ustawy. Z uwagi na to, że art. 145 u.p.g.g. z 2011 r. zrównał wszystkich 
pokrzywdzonych w odniesieniu do możliwości wyboru sposobu naprawienia 
szkody, nie byłoby wyłączone zastosowanie nowej ustawy, która nie zmienia  
procedury dochodzenia naprawienia szkody, ale znacznie skuteczniej chroni 
wartości konstytucyjne. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Przedstawione 
przez 
Sąd 
Apelacyjny 
zagadnienie 
prawne 
dotyczy 
problematyki czasowego zasięgu obowiązywania przepisów prawnych, regulowanej 
przepisami międzyczasowego prawa prywatnego, mającymi charakter norm 
kolizyjnych. Do ich zastosowania dochodzi po ustaleniu, że nowa ustawa nie 
zawiera przepisów przejściowych, odnoszących się do prawa materialnego, 
które określają stosunek nowych uregulowań do dotychczasowych przepisów. 
Wykładnia norm kolizyjnych stanowi podstawę określenia, czy do stosunków 
prawnych powstałych przed wejściem w życie nowej ustawy będą miały 
zastosowanie nowe, czy poprzednio obowiązujące przepisy. 
 Jeżeli w nowej ustawie brak przepisów przejściowych, należy poddać 
analizie przepisy prawa międzyczasowego, zawarte w art. XXVI do LXIII ustawy 
z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, 
poz. 94 ze zm.), dalej „przep.wprow.” Podstawowe znaczenie ma art. XXVI przep. 
wprow., przewidujący w sferze działania przepisów kodeksu cywilnego zasadę 
stosowania do stosunków prawnych powstałych przed wejściem w życie kodeksu 
cywilnego prawa dotychczasowego, z zastrzeżeniem wyjątków, które zwarte 
zostały w dalszych przepisach przechodnich.  

 
5 
Do 
podstawowych 
zasad 
międzyczasowego 
prawa 
prywatnego 
należy,  wyrażona w art. 3 k.c. zasada, że ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba 
że  to  wynika z jej brzmienia lub celu. Niezamieszczenie jej w Konstytucji, daje 
możliwość ustawodawcy odstąpienia od niej w każdej ustawie zwykłej. 
Usytuowanie zaś  w przepisach wstępnych kodeksu cywilnego, nadaje 
tej  zasadzie  rangę podstawowej, od której odstąpienie dopuszczalne jest jedynie        
w   wyjątkowych 
sytuacjach, 
w 
niej 
wskazanych, 
wynikających                
z brzemienia 
nowej 
ustawy 
lub 
celu 
niewątpliwie 
w 
niej 
określonego. 
Zasada  niedziałania prawa wstecz odnosi się do całokształtu uregulowań prawa 
cywilnego, nie tylko do kodeksu cywilnego, ale także do aktów prawnych 
szczególnych. Przeciwieństwem jej jest zasada bezpośredniego działania nowej 
ustawy, którą należy stosować do oceny skutków zdarzeń prawnych, które 
nastąpiły po jej wejściu w życie. 
 Ogólne sformułowanie zasady nieretroakcji przepisów prawnych  wymaga 
doprecyzowania przez odniesienie się do reguł prawa międzyczasowego, 
dotyczących poszczególnych działów prawa cywilnego, czy jego instytucji. 
W  odniesieniu 
do 
stosunku 
prawnego 
zobowiązującego 
sprawcę 
czynu 
niedozwolonego do naprawienia szkody, należącego do obszaru zobowiązań, 
w doktrynie wypracowana została reguła, wywodzona z art. XLIX § 1 przep. 
wprow., przyjmująca, że nowa ustawa nie znajduje zastosowania przy ocenie 
pozytywnych i negatywnych skutków zdarzeń prawnych, które nastąpiły przed jej 
wejściem w życie. Wyrządzenie szkody czynem niedozwolonym pociąga za sobą 
powstanie stosunku zobowiązującego osobę odpowiedzialną do naprawienia 
poszkodowanemu szkody oraz decyduje o treści stosunku zobowiązaniowego. 
Treść ta wyznacza rodzaj i postać czynu niedozwolonego oraz rodzaj skutków, 
jakie czyn wywołał. Przepis prawny, przewidujący, że określone zdarzenie 
powoduje powstanie stosunku zobowiązaniowego, w istocie reguluje w całości 
skutki tego zdarzenia. W orzecznictwie Sądu Najwyższego ta reguła jest 
powszechnie przyjmowana (por. wyroki: z dnia 2 czerwca 1967 r., III PRN 38/67; 
z dnia 9 kwietnia 1999 r., I CKN 943/97; z dnia 24 lutego 2002 r., V CKN 965/00; z 
dnia   7 października 2004 r., IV CK 81/04, niepublikowane i z dnia 21 września 
2007 r., V CSK 186/07, OSNC – ZD 2008 nr 3, poz. 73). Na rzecz stosowania tej 

 
6 
zasady przemawia logiczny związek pomiędzy czasem obowiązywania nowej 
ustawy a czasowym zasięgiem jej stosowania, poszanowanie praw nabytych oraz 
stworzenie w społeczeństwie zaufania do obowiązującego ustawodawstwa.                
Z zasady tej wynika również założenie, że w razie wątpliwości uznać należy, 
iż nowy przepis prawny nie ma mocy wstecznej.  
Wyjątki od stosowania zasady nieretroakcji  dotyczą brzmienia nowej ustawy 
albo jej celu. W świetle przepisów intertemporalnych prawa cywilnego nie 
ma podstaw do traktowania jako zasady prawa prywatnego stosowania normy 
korzystniejszej, co pozostaje w sprzeczności z zasadą równości podmiotów 
stosunków cywilnych. Z uwagi na to, że zasada lex retro non agit jest jednym 
z istotnych elementów państwa prawa, odstępstwo od niej  może mieć miejsce                
z bardzo ważnych powodów i wynikać z samej treści nowych przepisów, nie można 
wniosku w tym względzie wyprowadzać z wykładni przepisów nowej ustawy. 
Do zastosowania wyjątku w postaci „celu ustawy” mogłoby dojść w razie wyraźnego 
wskazania, związanego z przepisami zawierającymi wykładnię autentyczną 
przepisów już poprzednio obowiązujących oraz przepisów, które zmierzają 
do usunięcia z porządku prawnego dyspozycji sprzecznych  z poczuciem prawnym                
uczciwych i rozumnych obywateli. W doktrynie i orzecznictwie (por. wyroki 
Sądu  Najwyższego z dnia 26 stycznia 2006 r., II CK 374/05 i z dnia 17 listopada 
2011 r., IV CSK 70/11, niepublikowane) zaprezentowany został pogląd, 
że  w demokratycznym państwie prawnym nie można wywodzić mocy wstecznej 
ustawy z jej celu. Zwrócono również uwagę na niestosowanie tego wyjątku na 
przestrzeni wielu lat oraz niebezpieczeństwo zachwiana pewności prawa, wobec 
braku konkretyzacji przesłanek „celu ustawy”, a także pomijania aspektu 
politycznoprawnego zasady niedziałania ustawy wstecz, polegającego na liczeniu 
się jedynie z aktualnie obowiązującym prawem i nieistnieniu zagrożenia obciążenia 
nową ustawą odpowiedzialnością za zdarzenie, które miało miejsce przed jej 
wejściem w życie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia 1999 r., 
I CKN 943/97, niepubl.).  
W odniesieniu do odpowiedzialności za szkody wywołane eksploatacją złoża 
węgla kamiennego Sąd Najwyższy stwierdził na gruncie ustawy z 1994 r., że jest 
ona ujmowana jako odpowiedzialność deliktowa i w taki sposób przepisy dotyczące 

 
7 
tej odpowiedzialności określają zdarzenia stanowiące czyn niedozwolony, 
łącząc  z danym zdarzeniem obowiązek odszkodowawczy oznaczonej osoby                
i wyznaczają treść tego obowiązku (por. wyrok z dnia 9 kwietnia 1999 r., I CKN 
943/97). Wskazał, że zasada niedziałania wstecz nowej ustawy (art. 3 k.c.) znajduje 
zastosowanie do odpowiedzialności za szkody górnicze powstałe w następstwie 
zdarzeń zaistniałych przed wejściem  w życie ustawy z 1994 r.  
Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. weszła w życie z dniem 1 stycznia 2012 r. 
Nie zostały w niej zawarte przepisy przejściowe, dotyczące prawa materialnego 
w  zakresie szkód górniczych. Nie ma podstaw do uznania za takie unormowania 
art. 216, stanowiącego, że  do stwierdzenia nieważności lub wznowienia 
postępowania w sprawach zakończonych ostatecznymi orzeczeniami komisji do 
spraw szkód górniczych stosuje się dotychczasowe przepisy oraz art. 222 
przewidującego, że do postępowań wszczętych przed dniem wejścia w życie 
ustawy stosuje się dotychczasowe przepisy. Pierwszy z nich odnosi się do kwestii 
proceduralnych związanych z likwidacją komisji do spraw szkód górniczych, 
w  następstwie utraty mocy obowiązującej przez dekret z dnia 6 maja 1953 r. – 
Prawo górnicze, podobnie jak art. 150 ust. 3 up.g.g. z 1994 r. Drugi dotyczy 
szeregu postępowań administracyjnych, które odmiennie zostały uregulowane 
w ustawie z 2011 r. na przykład: w przedmiocie uzyskiwania kwalifikacji do 
wykonywania prac geologicznych – art. 31 u.p.g.g. z 1994 r. i art. 50 w związku 
z art. 61 u.p.g.g. z 2011 r.; w przedmiocie uzyskiwania uprawnień rzeczoznawcy do 
spraw ruchu górniczego - art. 78 a ustawy z 1994 r. oraz art. 71                
i nast. ustawy z 2011 r. Trzeba zaznaczyć, że obie ustawy zawierają również 
przepisy procesowe z zakresu postępowania cywilnego – art. 12 ust. 2 ustawy 
z 1994 r. i art. 15 ust. 2, art. 18 ust. 4 , art. 19 ust. 2 ustawy z 2011 r.  Z treści 
i zakresu regulacji art. 222 u.p.g.g. z 2011 r. nie można wywieść wniosku, 
że normuje on kwestie intertemporalne z zakresu prawa materialnego, dotyczące 
naprawienia szkód górniczych.  
Odpowiedzialność za szkody wywołane eksploatacją złoża węgla kamiennego 
została w ustawie z 2011 r. – art. 144, art. 146 - uregulowana tak samo, jak 
w ustawie z 1994 r. – art. 91, art. 93. Odnoszą się zatem do tej odpowiedzialności 
stanowiska i argumenty prawne wyrażone na gruncie ustawy z 1994 r., dotyczące 

 
8 
deliktowego jej charakteru oraz zastosowania zasady lex retro non agit. W art. 145 
ustawy z 2011 r., przez odesłanie kwestii naprawienia szkód do zasad zawartych 
w  kodeksie cywilnym, w tym również do art. 363 § 1 k.c., ustawodawca odstąpił 
od pierwszeństwa 
naprawienia 
szkody 
w 
drodze 
restytucji 
naturalnej, 
które przewidywał art. 94 ust. 1 i art. 95 ust. 1 ustawy z 1994 r. Z uzasadnienia 
projektu ustawy wynika (druk Sejmu VI kadencji nr 1696), że podstawowa 
zmiana  w   zakresie odpowiedzialności za szkody polega na większym niż                
w dotychczasowym stanie prawnym oparciu się na rozwiązaniach kodeksu 
cywilnego. Oznacza to przede wszystkim, że o sposobie naprawienia szkody 
spowodowanej ruchem zakładu górniczego, co do zasady, przesądza wola 
poszkodowanego, co bezpośrednio wynika  z art. 363 § 1 k.c.  
Regulacje poprzednich aktów prawnych: art. 99 rozporządzenia Prezydenta 
Rzeczpospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. – Prawo górnicze (Dz. U. Nr 85, poz. 
654 ze zm.), art. 57 i art. 59 dekretu z dnia 6 maja 1953 r. – Prawo górnicze 
(j.t. Dz. U. z 1978 r. Nr 4, poz. 12 ze zm.) oraz art. 94 ust. 1 i 95 ust. 1 u.p.g.g. 
z 1994 r., przewidywały w odniesieniu do sposobu naprawienia szkody górniczej, 
zasadę pierwszeństwa restytucji naturalnej i decydowania przez zobowiązanego do 
naprawienia szkody o formie odszkodowania. Ten model odpowiedzialności 
za szkody górnicze w okresie wielu lat obowiązywania nie budził wątpliwości, 
nie spotkał się z krytyką ze strony doktryny ani orzecznictwa sądowego 
(por.  uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 29 lutego 1996 r.,                
III CZP 15/96, OSNC 1996, nr 5, poz. 72; uchwałę z dnia 18 kwietnia 1996 r., 
III CZP 31/96, OSNC 1996, nr 9, poz. 113; wyrok z dnia 29 listopada 1982 r., III CR 
377/82, OSNCP 1983, nr 9, poz. 134). 
Zmiana wprowadzona art. 145 ustawy z 2011 r. nie była traktowana jako cel 
uchwalenia nowej ustawy. Uzasadnienie projektu ustawy wskazuje, jako cel 
nadrzędny zamierzonych zmian, usunięcie barier utrudniających podejmowanie 
i wykonywanie działalności w zakresie geologii  i górnictwa. Został on wyznaczony 
zamiarem doprecyzowania zakresu przedmiotowego ustawy, określenia relacji jej 
przepisów  wobec innych ustaw, zapewnienia prawidłowych „relacji” legislacyjnych 
pomiędzy treścią ustawy oraz aktów wykonawczych, usprawnienia prowadzonych 
na jej podstawie postępowań administracyjnych, przygotowania nowoczesnych 

 
9 
regulacji wprowadzających uproszczenia dla przedsiębiorców, odbiurokratyzowania 
postępowań administracyjnych, usprawnienia instrumentów przeciwdziałania 
nielegalnej eksploatacji kopalin oraz doprecyzowania przesłanek podejmowanych 
rozstrzygnięć (druk Sejmu VI kadencji nr 1696). 
Nie ma racjonalnych argumentów dla aprobaty stanowiska, że zmiany 
wprowadzone ustawą z dnia 2011 r. mogłyby być traktowane jako cel wyłączający 
stosowanie zasady lex retro non agit. Nie ma też podstaw do formułowania tezy, 
że celem ustawodawcy było nadanie przepisom regulującym odpowiedzialność 
za  szkodę górniczą mocy wstecznej przez odniesienie nowych uregulowań do 
zdarzeń i ich skutków zaistniałych przed dniem jej wejścia w życie. 
W  ustawie  z  2011 r.  cel  tego dotyczący nie został niewątpliwie wskazany i nie 
wynika z uzasadnienia jej projektu, w którym wyjaśnione zostały przyczyny 
wprowadzenia zmian. Nie należą do zakresu wyłączenia stosowania zasady lex 
retro non agit względy słusznościowe, jak też nie została dopuszczona wykładnia 
rozszerzająca odstępstw od tej reguły.   
Z powyższych względów przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnięto 
jak w uchwale.