III CZP 75/12

Sygn. akt III CZP 75/12 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 28 listopada 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Iwona Koper 
SSA Władysław Pawlak 
 
 
w sprawie ze skargi wierzyciela Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego  
na czynność Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym z dnia 13 października 
2011 r. w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego w sprawie  KMS 
161/07, 
przy uczestnictwie dłużnika A. sp. z o.o. w S. 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 28 listopada 2012 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy  
postanowieniem z dnia 27 czerwca 2012 r.,  
 
"Czy prezes sądu okręgowego - jako organ statio fisci Skarbu 
Państwa - może udzielić skutecznie pełnomocnictwa procesowego - 
na podstawie art. 87 § 2 k.p.c. - sędziemu tego sądu, do działania                
w postępowaniu egzekucyjnym?" 
 
 
podjął uchwałę: 
 
Sędzia sądu powszechnego nie może być pełnomocnikiem 
sądu jako jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa (art. 87 § 2 
k.p.c.). 
 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
Wierzyciel - Skarb Państwa, Sąd Okręgowy, zastępowany na mocy 
pełnomocnictwa procesowego udzielonego przez Prezesa Sądu przez sędziego 
tego Sądu Z. C., wniósł skargę na czynność komornika, tj. na jego postanowienie z 
dnia 13 października 2011 r. o umorzeniu egzekucji wszczętej przeciwko dłużnikowi 
A., sp. z o.o. na podstawie polecenia egzekucyjnego obejmującego należności 
Skarbu Państwa wynikające z wyroku Sądu Okręgowego z dnia 26 października 
2004 r. 
 
Postanowieniem z dnia 24 stycznia 2011 r. Sąd Rejonowy  oddalił skargę, 
choć część jej zarzutów uwzględnił, usuwając występujące podczas egzekucji 
nieprawidłowości przez wydanie odpowiednich zarządzeń na podstawie art. 759 § 2 
k.p.c. 
 
Przy rozpoznawaniu zażalenia wierzyciela na wymienione postanowienie 
Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym 
do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia przez Sąd Okręgowy 
oraz okoliczności sprawy stanowiące jego podłoże nakazują skupić uwagę 
Sądu  Najwyższego przede wszystkim na tym, czy sędzia sądu powszechnego 
może być w ogóle - a  nie tylko w postępowaniu egzekucyjnym - pełnomocnikiem 
procesowym sądu, w którym ma miejsce służbowe, niezależnie od oceny miejsca 
i zakresu samodzielności sądu w strukturze Skarbu Państwa jako podmiotu prawa 
prywatnego.  Wprawdzie zgodnie z 87 § 2 k.p.c. pełnomocnikiem osoby prawnej lub 
przedsiębiorcy, w tym nieposiadającego osobowości prawnej, może być również 
pracownik tej jednostki albo jej organu nadrzędnego, w istocie jednak problem 
dotyczy kwestii ustrojowej, a w szczególności odpowiedzi na pytanie, czy i w jakim 
zakresie sędzia może pełnić - bez wyraźnego upoważnienia ustawowego oraz bez 
uszczerbku dla władzy jaką sprawuje – funkcje pozajurysdykcyjne. Należy przy tym 
pamiętać, że art. 87 nie stanowi samodzielnej podstawy określenia, kto może być 
pełnomocnikiem procesowym w postępowaniu cywilnym; w razie potrzeby 

 
3 
niezbędne jest sięganie do ustaw ustrojowych lub korporacyjnych (por. uchwała 
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 1997 r., III CZP 
116/96, OSNC 1997, nr 2, poz. 13). 
W piśmiennictwie ustalono, że ustawodawca określił status sędziego, 
posługując się kilkoma odrębnymi pojęciami, takimi jak urząd sędziego, stanowisko 
sędziowskie, miejsce służbowe (siedziba) sędziego, stosunek służbowy sędziego 
oraz pozostawanie w służbie (pełnienie służby). Pojęcia te, podobnie jak 
niezawisłość sędziego oraz jego nieprzenoszalność i nieusuwalność, mają 
zakotwiczenie w Konstytucji i łącznie opisują status sędziego, tj. jego pozycję 
ustrojową oraz funkcję publicznoprawną, a także niektóre prywatnoprawne 
elementy stosunku służbowego. 
Podstawowym, ustrojowym zadaniem sędziego – kształtowanym przez jego 
status – jest sprawowanie władzy sądowniczej, której istotę stanowi wydawanie 
orzeczeń w warunkach niezawisłości, a więc rozstrzyganie sporów i konfliktów 
prawnych, a także rozstrzyganie o zasadności zarzutów karnych oraz osądzanie 
spraw w sposób bezstronny, zależny tylko od Konstytucji i obowiązujących ustaw. 
Władza sędziego wyraża się oczywiście także w innych formach działania, 
np. w kierowaniu rozprawą, w stosowaniu tzw. policji sesyjnej i przymusu 
egzekucyjnego, w mocy firmowania dokumentów urzędowych itd. Może również 
dotyczyć zarządzania i administrowania w sądzie, ale także w tym zakresie 
kompetencje sędziego powinny być jasno określone przez ustawę, stanowią 
bowiem odstępstwo od zasadniczej misji sędziowskiej (nobile officium iudicis) 
i pozostają na uboczu jego pozycji prawno-ustrojowej. Tezę tę wzmacnia art. 79 
ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych 
(Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm. – dalej „Pr.u.s.p.”), z którego wynika, że sędziemu 
można 
polecić 
wykonanie 
zadań 
pozajurysdykcyjnych 
(administracyjnych) 
tylko wtedy, gdy z mocy ustawy należą one do obowiązków sędziowskich.  
 
W Prawie o ustroju sądów powszechnych są liczne przepisy, które pozwalają 
obciążać sędziego - najczęściej za jego zgodą - zadaniami pozajurysdykcyjnymi, 
związanymi m.in. z administracją i zarządzaniem. Dotyczą powierzenia funkcji 
kierowniczych i administracyjnych (prezesa i wiceprezesa sądu, przewodniczącego 

 
4 
wydziału, członka kolegium), nadzorczych (wizytatora), urzędniczych (urzędnik 
w Ministerstwie Sprawiedliwości), szkoleniowych (kierownik szkolenia, sędzia 
patron), informacyjnych (rzecznik prasowy), reprezentacyjnych (np. delegowanie 
do  biura Krajowej Rady Sądownictwa lub organizacji pozarządowej lub 
międzynarodowej), a także pełnienia funkcji w samorządzie sędziowskim 
(członek zgromadzenia, przedstawiciel). Przepisy takie bywają niekiedy 
lokowane poza ustawą ustrojową sądownictwa, ale w praktyce legislacyjnej 
stanowi to wyjątek; współcześnie chodzi o przepisy regulujące pełnienie przez 
sędziów ważnych funkcji publicznych, tj. członków Państwowej Komisji Wybor-
czej i komisarzy wyborczych (art. 157 i nast. oraz art. 166 i nast. kod. wyb.). Na 
marginesie należy zaznaczyć, że  sędziów powołuje się do pełnienia funkcji 
wyborczych właśnie dlatego, że są sędziami, a więc mają atrybut niezawisłości i 
niezależności. Funkcje te nie mają wprawdzie charakteru jurysdykcyjnego, 
jednak spełniając je, sędziowie nie podlegają jakimkolwiek poleceniom lub wpły-
wom. 
 
W obowiązującym prawie, a w szczególności w Prawie o ustroju sądów 
powszechnych nie ma przepisu upoważniającego do obciążenia sędziego – 
nawet za jego zgodą – obowiązkami pełnomocnika procesowego sądu, w którym 
ma on swoje miejsce służbowe, ani jakiegokolwiek innego sądu. Konstatacji tej 
nie naruszają przepisy dotyczące rzecznika dyscyplinarnego (art. 112 Pr.u.s.p.) 
oraz  obrońcy w postępowaniu dyscyplinarnym (art. 113 Pr.u.s.p.), dotyczą 
bowiem funkcji sędziego sprawowanych w ramach samorządu sędziowskiego. W 
tej sytuacji uzasadniony jest wniosek, że organ sądu nie może - wobec braku 
podstawy prawnej – ustanowić sędziego pełnomocnikiem procesowym sądu jako 
jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa. Wcześniej w orzecznictwie Sądu 
Najwyższego wyjaśniono, powołując się wprawdzie na inne argumenty, ale w 
sposób zbieżny z postawioną tutaj tezą, że w sprawach z zakresu prawa pracy 
sędzia nie może być pełnomocnikiem procesowym sądu wstępującego w 
charakterze strony jako pracodawca w rozumieniu art. 460 § 1 k.p.c. (posta-
nowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2002 r., I PKN 607/01, OSNP 
2004, nr 3, poz. 48). 

 
5 
 
Należy pamiętać, że organem sądu jest nie tylko prezes, ale także jego 
dyrektor, który wykonuje zadania gospodarcze i finansowe (art. 21 § 2 Pr.u.s.p.), 
przy czym w zakresie dysponowania budżetem oraz kontroli gospodarki 
finansowej 
i 
gospodarowania 
mieniem 
Skarbu 
Państwa 
podlega 
on 
bezpośrednio Ministrowi Sprawiedliwości (art. 177 § 2 i 4 Pr.u.s.p.). W tym też 
zakresie dyrektor, a nie prezes sądu jest w postępowaniu cywilnym reprezentantem 
sądu jako statio fisci Skarbu Państwa.  Przy przyjęciu, że sędzia może być 
pełnomocnikiem procesowym sądu, kompetencja do udzielenia pełnomocnictwa 
należałaby wówczas do dyrektora sądu, który w ten sposób – wespół z Ministrem 
Sprawiedliwości – uzyskiwałby nad sędziami swoiste imperium. Taką sytuację jako 
ustrojowo rażąco wadliwą należy odrzucić. 
 
Poza dyskusją musi być także fakt, że dopuszczenie sędziego do działania 
w charakterze pełnomocnika Skarbu Państwa, nawet gdyby był ustanawiany 
przez  prezesa sądu, stawiałoby go sytuacji zagrażającej jego niezawisłości 
i bezstronności;  byłby zmuszony wykonywać polecenia i dyrektywy prezesa oraz 
tłumaczyć przed nim swoje przedsięwzięcia procesowe i w ten sposób uzależniać 
swoje działania od czynnika administracyjnego. Ponadto występowanie przed 
sądem w charakterze pełnomocnika stawiałoby go i sąd orzekający, najczęściej 
sąd, w którym sędzia – pełnomocnik ma swoje miejsce służbowe, w kłopotliwej 
sytuacji, jak też mogłoby wywoływać wątpliwości, o których mowa w art. 49 k.p.c. 
Można także uznać, że wykonywanie przez sędziego funkcji pełnomocnika Skarbu 
Państwa jest zajęciem przeszkadzającym pełnieniu obowiązków sędziowskich; 
może osłabiać zaufanie do jego bezstronności, obniżać auctoritas, a w niektórych 
sytuacjach nawet narazić na ujmę godności urzędu sędziego (por. art. 86 § 2 
Pr.u.s.p.). 
 
Tylko uzupełniająco należy dodać, że stosunek służbowy (np. art. 65 § 1, 
art. 68, 72 lub 85 § 2 Pr.u.s.p.) łączący sędziego z państwem i pracodawcą – 
sądem, w którym ma miejsce służbowe – jest stosunkiem swoistym, w którym 
dominują pierwiastki publicznoprawne, a stosunek pracy, pozostający w jego tle, 
ma charakter szczątkowy, ograniczający się tylko do niektórych praw i obowiązków 
przypisywanych stosunkowi pracy. W tej sytuacji nie można przypisać sędziemu 

 
6 
cech pracownika w powszechnym rozumieniu tego pojęcia, które ma na 
względzie art. 87 § 2 k.p.c. 
 
W konsekwencji należało uchwalić, że sędzia nie może być - na 
podstawie art. 87 § 2 k.p.c. – pełnomocnikiem procesowym sądu jako jednostki 
organizacyjnej Skarbu Państwa. Uchwały tej nie może podważać albo osłabiać 
dotychczasowa, wieloletnia praktyka polegająca na dopuszczaniu do udziału 
w postępowaniu w charakterze pełnomocnika procesowego sądu – stationis fisci 
Skarbu Państwa – sędziego tego sądu. Podjęta uchwała wiąże tylko w niniejszej 
sprawie (art. 390 § 2 k.p.c.), a gdyby została przejęta do szerszej praktyki, za 
czym przemawiają argumenty użyte na jej uzasadnienie, powinna działać 
wyłącznie prospektywnie (por. uzasadnienie uchwał składu siedmiu sędziów 
Sądu Najwyższego – zasad prawnych – z dnia 5 czerwca 2008 r., III CZP 
142/07, OSNC 2008, nr 11, poz. 122 i z dnia 13 października 2011 r., II UZP 
6/11, OSNP 2012, nr 5–6, poz. 69). 
Należy ponadto wyraźnie zaznaczyć, że zajęte w uchwale stanowisko 
dotyczy wyłącznie sędziów, a nie pracowników - w powszechnym rozumieniu 
tego pojęcia - jednostek organizacyjnych Skarbu Państwa albo organów 
nadrzędnych. Oznacza to, że zasadniczo nie ma przeszkód, aby funkcję 
pełnomocnika procesowego pełnili pracownicy sądu niebędący sędziami, 
podobnie jak wszyscy inni pracownicy innych jednostek organizacyjnych Skarbu 
Państwa.