III CZP 74/13

Sygn. akt III CZP 74/13 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 12 grudnia 2013 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący, 
sprawozdawca) 
SSN Mirosław Bączyk 
SSN Irena Gromska-Szuster 
 
Protokolant Piotr Malczewski 
 
 
w sprawie z powództwa J. K., D. K., S. K. 
i B. T. 
przeciwko L. S. Spółce Akcyjnej 
w M. 
o zapłatę, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym  
w dniu 12 grudnia 2013 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego przed Sąd Okręgowy w G.  
postanowieniem z dnia 5 sierpnia 2013 r.,  
 
"Czy w sprawie o zapłatę zadośćuczynienia za krzywdę 
związaną ze śmiercią osoby bliskiej (art. 446 § 4 k.c.) w razie śmierci 
powoda po wytoczeniu powództwa dopuszczalne jest odpowiednie 
stosowanie art. 445 § 3 k.c.?" 
 
 
podjął uchwałę: 
 
 
W sprawie o zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę 
doznaną wskutek śmierci najbliższego członka rodziny (art. 446 
§ 4 k.c.) ma zastosowanie art. 445 § 3 k.c. 
 
 
Uzasadnienie 

 
2 
 
Powodowie J. K., B. K., D. K. i B. T. wystąpili przeciwko L. S. Spółce 
Akcyjnej w M. Oddział w Polsce o zapłatę odszkodowania oraz zadośćuczynienie, 
w związku ze śmiercią w wypadku samochodowym w dniu 11 września 2011 r. ich 
syna i brata,  Ł. K.  
W toku postępowania zmarł powód B. K., a jako jego następcy prawni zgłosili 
się J. K., D. K. i S. K. Sąd Rejonowy w R. postanowieniem z dnia 21 lutego 2013 r. 
umorzył postępowanie z powództwa B. K. co do kwoty dochodzonego przez niego 
zadośćuczynienia, w pozostałej części na podstawie art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c. 
zawiesił postępowanie z jego udziałem, a następnie podjął je z udziałem jego 
następców prawnych. Sąd Rejonowy wskazał, że roszczenie o zadośćuczynienie 
wynikające z art. 446 § 4 k.c. ma charakter osobisty i jest ściśle związane 
z dochodzącą je osobą. Z tego względu, zgodnie z art. 922 § 2 k.c., nie podlega 
dziedziczeniu na zasadach ogólnych, brak też przepisu szczególnego, podobnego 
do art. 445 § 3 lub art. 448 k.c., który przewidywałby wyjątek od tej zasady. 
Roszczenie to zatem wygasło na skutek śmierci osoby uprawnionej, wobec czego 
postępowanie w sprawie w tym zakresie należało umorzyć na podstawie art. 355 
§ 1 k.p.c.   
Przy rozpoznaniu zażalenia powodów na postanowienie o umorzeniu 
postępowania Sąd Okręgowy w G. powziął poważną wątpliwość prawną, którą 
przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia postanowieniem z dnia 5 
sierpnia 2013 r. Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na dominujący w orzecznictwie Sądu 
Najwyższego i sądów powszechnych pogląd, że wejście w życie art. 446 § 4 k.c. 
nie stworzyło nowej podstawy roszczenia o zadośćuczynienie z tytułu krzywdy 
spowodowanej śmiercią osoby najbliższej, lecz stanowiło ułatwienie dochodzenia 
takiego roszczenia, którego jedyną podstawę prawną stanowił uprzednio art. 448 
k.c. W ocenie tego Sądu, przyjęcie, że art. 445 § 3 k.c. nie ma zastosowania do 
roszczenia określonego w art. 446 § 4 k.c., znacznie pogarsza sytuację prawną 
spadkobierców uprawnionego oraz prowadzi do odmiennej oceny prawnej tych 
samych stanów faktycznych. Zdaniem Sądu Okręgowego, ze względu na 
podobieństwo roszczeń wynikających z art. 446 § 4 i 445 § 1 i 2 k.c. oraz wyrażoną 

 
3 
w art. 2  oraz 32 ust. 1 Konstytucji zasadę demokratycznego państwa prawnego 
i równości wobec prawa, zasadne jest odpowiednie stosowanie art. 445 § 3 k.c. 
do roszczeń o zadośćuczynienie za śmierć osoby najbliższej.  
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zadośćuczynienie za krzywdę doznaną wskutek śmierci osoby najbliższej, 
spowodowanej czynem niedozwolonym, uregulowane jest w art. 446 § 4 k.c., który 
został wprowadzony do polskiego porządku prawnego w dniu 3 sierpnia 2008 r. 
na mocy ustawy z 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz 
niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2008 r. Nr 116, poz. 731). Pierwowzorem tego 
przepisu był art. 166 kodeksu zobowiązań (dalej: k.z.), zgodnie z którym w razie 
śmierci poszkodowanego wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju 
zdrowia, sąd mógł przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego lub instytucji 
przez nich wskazanej stosowną sumę pieniężną, jako zadośćuczynienie 
za  doznaną przez nich krzywdę moralną. Prawo do zadośćuczynienia miało ściśle 
osobisty charakter i było niezbywalne (art. 167 k.z.). Na spadkobierców 
przechodziło jedynie prawo do zadośćuczynienia za krzywdę doznaną w razie 
uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, pozbawienia życia, pozbawienia 
wolności lub obrazy czci, i tylko wtedy, jeżeli zostało umownie lub prawomocnym 
wyrokiem przyznane za życia poszkodowanego, bądź gdy powództwo zostało 
wytoczone za życia poszkodowanego (art. 165 k.z., odpowiednikiem tego przepisu 
jest obecnie art. 445 § 3 k.c.).  
W okresie powojennym uznawano, że żądanie zadośćuczynienia za krzywdę 
moralną na podstawie art. 166 k.z. nie może być uwzględnione, gdy krzywda 
ta polega wyłącznie na cierpieniu z powodu utraty osoby bliskiej (zob. uchwała 
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, mająca moc zasady prawnej, z dnia 
15 grudnia 1951 r., C 15/51, OSNCK 1953, z. 1 poz. 3 oraz uchwała całej Izby 
Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 1957 r., I CO 37/56, OSNCK 1958, z. 1, 
poz. 2). Po wejściu w życie kodeksu cywilnego  i uchyleniu kodeksu zobowiązań 
roszczenia przysługujące osobom najbliższym z powodu śmierci bezpośrednio 
poszkodowanego regulował art. 446 k.c., który w § 3 przewidywał dla nich 
uprawnienie do stosownego odszkodowania, jeżeli na skutek śmierci nastąpiło 

 
4 
znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej. Stanowisko Sądu Najwyższego 
w kwestii charakteru szkody określonej w art. 446 § 3 k.c. oraz wynikającego z niej 
roszczenia wyraźnie ewoluowało. Początkowo Sąd Najwyższy ujmował ją jako 
szkodę o charakterze wyłącznie majątkowym, a na uzasadnienie swego stanowiska 
powoływał argumenty natury historycznej, wykazując różnicę między regulacją 
kodeksu cywilnego a kodeksu zobowiązań (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 
4 września 1967 r., I PR 23/67, OSNPG 1968, nr 2, poz. 14, z dnia 20 lipca 1967 r., 
I CR 53/67, niepubl.; z dnia 25 lipca 1967 r., I CR 81/67, OSNC 1968, z. 3, poz. 48; 
z dnia 14 marca 1969 r., I CR 539/68, niepubl.; z dnia 21 lutego 1968 r., I PR 22/68, 
niepubl.). W późniejszym czasie zaczęło pojawiać się i utrwalać zapatrywanie, 
że odszkodowanie, o którym mowa w art. 446 § 3 k.c., obejmuje nie tylko 
niewymierne szkody majątkowe, ale i niemajątkowe, pogorszenie bowiem sytuacji 
życiowej może być wynikiem zarówno obiektywnej konieczności zmiany sposobu 
zarobkowania lub kształcenia się, czy realizowania w sferze społecznej, jak 
i osłabienia lub utraty sił, bólu, czy poczucia osamotnienia, a nawet wstrząsu 
psychicznego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 stycznia 1968 r., I PR 
424/67, niepubl; z dnia 27 listopada 1974 r., II CR 658/74, niepubl; z dnia 
24 sierpnia 1977 r., IV CR 300/77, niepubl.; z dnia 30 listopada 1977 r., IV CR 
458/77, niepubl.). Pogląd ten z czasem stał się dominujący. Odnośnie do 
dziedziczności roszczenia przewidzianego w art. 446 § 3 k.c. Sąd Najwyższy 
wypowiedział się w uchwale składu siedmiu sędziów - zasadzie prawnej - z dnia 
26 października 1970 r., III PZP 22/70 (OSNC 1971, nr 7-8, poz. 120), w której 
przesądził, że roszczenie to przechodzi na spadkobierców uprawnionego.   
Potrzeba poszukiwania podstawy kompensowania krzywdy doznanej 
wskutek śmierci osoby najbliższej poprzez odwoływanie się do art. 446 § 3 k.c. 
odpadła wraz z wejściem w życie, z dniem 23 sierpnia 1996 r., zmiany art. 448 k.c., 
zgodnie z którym „w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, 
czyje 
dobro 
osobiste 
zostało 
naruszone, 
odpowiednią 
sumę 
tytułem 
zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić 
odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie 
od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Przepis art. 445 
§ 3 stosuje się”. W orzecznictwie Sądu Najwyższego uznano, że przepis ten 

 
5 
stanowi podstawę do dochodzenia zadośćuczynienia krzywdy moralnej z powodu 
śmierci osoby najbliższej, spowodowanie czynem niedozwolonym śmierci takiej 
osoby stanowi bowiem naruszenie szczególnego dobra osobistego, jakim jest więź 
rodzinna. Uznano ponadto, że najbliższemu członkowi rodziny zmarłego 
przysługuje na podstawie art. 448 k.c. w związku z art. 24 § 1 k.c. 
zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę także wtedy, gdy śmierć nastąpiła 
na skutek deliktu, który miał miejsce przed dniem 3 sierpnia 2008 r., a więc 
przed  wejściem w życie art. 446 § 4 k.c. (uchwala Sądu Najwyższego dnia 
22 października 2010 r., III CZP 76/10,(OSNC-ZD 2011, nr B, poz. 142, stanowiąca 
kontynuację linii orzeczniczej przyjętej w wyrokach z dnia 2 grudnia 2009 r., I CSK 
149/09, niepubl. i z dnia 14 stycznia 2010 r., IV CSK 307/09, OSNC-ZD, nr C, poz. 
91). Przyjęcie tego stanowiska wymagało oceny znaczenia wprowadzenia do 
kodeksu cywilnego art. 446 § 4. Sąd Najwyższy przyjął, że stanowiło to 
potwierdzenie już wcześniej dopuszczalnego roszczenia, a ponadto wprowadziło 
ułatwienia dowodowe, z ograniczeniem jednak kręgu osób mogących z tych 
ułatwień korzystać do najbliższych członków rodziny zmarłego (uchwała z dnia 
13 lipca 2011 r., III CZP 32/11, OSNC 2012, nr 1, poz. 10). Potwierdził także, iż więź 
rodzinna stanowi dobro osobiste i wyjaśnił, że nie chodzi o każdą więź rodzinną, ale 
o wyjątkowo silną więź emocjonalną, szczególnie bliską w relacjach rodzinnych, 
której zerwanie powoduje ból, cierpienie i rodzi poczucie krzywdy. 
Kolejne nowelizacje stanu prawnego oraz przedstawiona ewolucja stanowiska 
Sądu Najwyższego nie mogą pozostawać bez wpływu na uznanie, że w sprawie 
o zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę doznaną wskutek śmierci najbliższego 
członka rodziny (art. 446 § 4 k.c.) zastosowanie znajduje art. 445 § 3 k.c.  
Przeciwko tej tezie może przemawiać fakt, że roszczenie o zadośćuczynienie 
jest odpowiednikiem roszczenia uregulowanego w art. 166 kodeksu zobowiązań, 
który wyraźnie w art. 167 określał, że jest to prawo niezbywalne. Ponadto, roszczenie 
to ma osobisty charakter, co może prowadzić do uznania, że nie wchodzi w skład 
spadku (art. 922 k.c.), skoro, w przeciwieństwie do art. 445 i 448 k.c., przepis art. 446 
§ 4 nie zawiera stwierdzenia, że roszczenie w nim określone przechodzi na 
spadkobierców. Argumenty te jednak nie są trafne. 

 
6 
  Odwołanie się do art. 167 k.z. nie może poważyć tezy o dziedziczności 
roszczenia z art. 446 § 4 k.c. z tego względu, że kodeks ten nie zawierał 
odpowiednika obecnego art. 448 k.c., nie przewidywał więc zadośćuczynienia za 
naruszenie dóbr osobistych, poza pozbawieniem życia, wolności, wywołaniem 
rozstroju zdrowia i obrazą czci. Regulacja objęta art. 166 k.z. miała charakter 
wyjątkowy, a jej celem było udzielenie ochrony wyłącznie najbliższym członkom 
osoby zmarłego lub wskazanej instytucji. Kodeks cywilny natomiast rozszerzył prawo 
do zadośćuczynienia na wszystkie przypadki naruszenia dóbr osobistych (art. 23 
w związku z art. 24 i 448 k.c.), wyraźnie przy tym wskazując, że roszczenie 
o zadośćuczynienie przechodzi na spadkobierców w okolicznościach określonych 
w art. 445 § 3.  
Okoliczność, że zadośćuczynienie za krzywdę doznaną wskutek śmierci 
osoby najbliższej ma ściśle osobisty charakter, również nie podważa tezy 
o dziedziczności tego roszczenia. Zgodnie z ogólną zasadą dziedziczenia, w skład 
spadku wchodzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, nie należą natomiast do 
spadku prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą, jak również 
prawa, które z chwilą jego śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie 
od tego, czy są one spadkobiercami (art. 922 § 1 i 2 k.c.). Prawa osobiste, a więc 
ściśle związane z osobą zmarłego, mogą zatem przejść na spadkobierców tylko 
wtedy, jeśli takie dziedziczenie dopuszcza ustawa. Takie właśnie rozwiązanie 
kwestii dziedziczenia przyjął ustawodawca, gdy chodzi o zadośćuczynienie 
za doznaną krzywdę w  razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia 
(art. 445 w związku z art. 444 § 1 k.c.) oraz w razie naruszenia dobra osobistego (art. 
448 k.c.). Brak takiej regulacji w art. 446 § 4 k.c. nie oznacza jednak, że określone 
w nim roszczenie nie jest dziedziczne. Nie może obecnie ulegać wątpliwości, 
że przepis art. 446 § 4 k.c. nie kreuje nowego dobra osobistego, które podlegać ma 
odmiennej regulacji, niż wszystkie inne dobra osobiste. Celem wprowadzenia tego 
przepisu do kodeksu cywilnego było zwiększenie ochrony ofiar wypadków 
komunikacyjnych przez ułatwienie najbliższym członkom rodziny zmarłego 
dochodzenia roszczeń o zadośćuczynienie pieniężne rekompensujące im ból, 
cierpienie, rozpacz po stracie osoby bliskiej. Nie ma zatem uzasadnienia 
twierdzenie, że roszczenie o zadośćuczynienie za naruszenie każdego dobra 

 
7 
osobistego (np. w postaci tajemnicy korespondencji, godności, czy prawa 
do  odbywania kary pozbawienia wolności w nieprzeludnionej celi) może 
przechodzić na spadkobierców na podstawie art. 448 w związku z art. 445 § 3 k.c., 
a nie jest to  możliwe w wypadku zadośćuczynienia określonego w art. 446 § 4 k.c. 
dlatego,  że  przepis ten, w przeciwieństwie do art. 448, nie odwołuje się do 
art. 445  § 3 k.c. Wniosek taki nie znajduje uzasadnienia tym bardziej,  
że rodzaj  naruszonego dobra ma zupełnie inną rangę, a skutki naruszenia 
są nieporównywalnie większe. 
Wreszcie, przeciwnej tezy nie może uzasadniać twierdzenie, że przepisy 
art. 445 i 448 k.c. obejmują bezpośrednio pokrzywdzonych, a art. 446 § 4 k.c. 
dotyczy osoby pokrzywdzonej pośrednio, skoro bezpośrednio pokrzywdzonym jest 
zmarły wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia. Jednak osoba 
dochodząca zadośćuczynienia za krzywdę nie jest poszkodowana jedynie 
pośrednio, ale również może być pokrzywdzona bezpośrednio, bowiem to właśnie 
najbliższym członkom rodziny zmarłego została wyrządzona samoistna krzywda, 
polegająca na zerwaniu tej szczególnej, bliskiej więzi emocjonalnej łączącej ich 
z osobą zmarłą. Najbliższy członek rodziny przeżywa, niekiedy bardzo nasilony, ból 
spowodowany śmiercią najbliższej mu osoby, o ile oczywiście łącząca ich więź była 
silna i rzeczywiście bliska.  
Należy w konsekwencji powyższych rozważań uznać, że art. 446 § 4 k.c. 
zawiera normę szczególną w stosunku do ogólnej regulacji dotyczącej 
zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych, zawartej w art. 448 k.c. 
Skoro zatem przepis art. 446 § 4 k.c. nie reguluje dziedziczności roszczenia, 
zastosowanie znajduje art. 448 w związku z art. art. 445 § 3 k.c.  
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.c.).