III CZP 73/11

Uchwała z dnia 30 listopada 2011 r., III CZP 73/11 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote 
Sędzia SA Roman Dziczek 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Elżbiety M. przeciwko Skarbowi 
Państwa reprezentowanemu przez Komendanta Głównego Policji i Prokuratora 
Okręgowego w W. o odszkodowanie, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na 
posiedzeniu jawnym w dniu 30 listopada 2011 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 28 
lipca 2011 r.: 
"Czy ustanowiony w art. 14 ust. 4 ustawy z dnia 25 czerwca 1997 r. o świadku 
koronnym (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 36, poz. 232 ze zm.) zakaz jakichkolwiek 
czynności dowodowych zmierzających do ujawnienia okoliczności, o których mowa 
w ust. 1, 1b i 2 tego przepisu dotyczy także postępowań sądowych innych, niż 
postępowanie karne, w którym zapadło postanowienie w przedmiocie dopuszczenia 
dowodu z zeznań świadka koronnego, a jeśli tak, czy zakaz ten wiąże sąd w innych 
postępowaniach również po zakończeniu ochrony i pomocy, o których mowa w tym 
przepisie?" 
podjął uchwałę: 
 
Zakaz dowodowy ustanowiony w art. 14 ust. 4 ustawy z dnia 25 czerwca 
1997 r. o świadku koronnym (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 36, poz. 232 ze zm.) 
dotyczy postępowania cywilnego i obejmuje także okres po ustaniu ochrony i 
pomocy, przewidzianej w tej ustawie. 
 
Uzasadnienie 
 
W toku śledztwa prowadzonego przez Prokuraturę Okręgową w Warszawie 
przeciwko członkom zorganizowanej grupy przestępczej podejrzanemu 
Sławomirowi H. przyznano status świadka koronnego, a jego konkubinę – powódkę 

Elżbietę M. – objęto programem ochronnym przewidzianym w ustawie z dnia 25 
czerwca 1997 r. o świadku koronnym (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 36, poz. 232 
ze zm. – dalej: „u.ś.k.”). Powódka pozostawała pod ochroną od 2000 r. do 2008 r. 
Opuściła dotychczasowe mieszkanie, które zostało sprzedane, oraz oddała 
dokumenty osobiste, zwrócone jej po kilku miesiącach. Nie była zatrudniona, w 
związku czym dostała status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku; otrzymywała 
skromne wsparcie finansowe, wystarczające do zaspokajania podstawowych 
potrzeb życiowych. Po złożeniu zeznań w charakterze świadka w sprawie karnej, w 
której jej konkubent był świadkiem koronnym, popadła w depresję i stan 
długotrwałego stresu. Podejmowała próby samobójcze i przeszła zawał serca, w 
związku z czym w 2008 r. została uznana za osobę częściowo niezdolną do pracy; 
przyznano jej rentę w wysokości 1087,72 zł miesięcznie. 
W pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa – Komendantowi 
Głównemu Policji i Prokuratorowi Okręgowemu w W. powódka zażądała 
odszkodowania, zadośćuczynienia i renty celem naprawienia szkody wynikającej z 
nienależytego wywiązywania się przez stronę pozwaną z obowiązków wynikających 
z ustawy. Twierdziła, że przyznana jej pomoc materialna i socjalna, a także ochrona 
osobista, odbiegała od gwarancji, jakie otrzymała przed przystąpieniem do 
programu ochrony świadka koronnego, przez co utraciła zarobki uzyskiwane 
wcześniej, jak też zmniejszyły się należne jej świadczenia z zabezpieczenia 
społecznego. Doznała także rozstroju zdrowia, co spowodowało zwiększenie 
wydatków. Wniosła o przesłuchanie wskazanych świadków i stron, domagając się 
zwolnienia ich z tajemnicy państwowej i służbowej oraz wystąpienia do Ministra 
Spraw Wewnętrznych i Administracji o zniesienie klauzuli tajności dokumentów 
związanych z jej udziałem w programie ochrony świadka koronnego. 
Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 29 września 2010 r. oddalił powództwo, uznał 
bowiem, że zawarty w art. 14 ust. 4 u.ś.k. zakaz dowodzenia dotyczący 
okoliczności, o których mowa w ust. 1, 1b i 2 tego artykułu, obejmuje także 
postępowanie cywilne i powoduje niedopuszczalność – a w konsekwencji oddalenie 
– wniosków dowodowych zgłoszonych przez powódkę. Ponadto Sąd Okręgowy 
stwierdził, że programowi ochrony świadka koronnego powódka poddała się 
dobrowolnie, licząc się z określonymi rygorami i niedogodnościami, które mogły 
negatywnie wpłynąć na jej stan zdrowia oraz sytuację życiową, w tym status 
finansowy. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że ani ustawa o świadku koronnym, 

ani rozporządzenia wykonawcze nie uzasadniają przyjęcia przez organy ścigania 
(Skarb Państwa) zobowiązania do zapewnienia świadkom koronnym i innym 
uprawnionym osobom zatrudnienia na określonych, oczekiwanych przez te osoby 
warunkach. 
Rozpoznając apelację powódki, wytykającej m.in. naruszenie art. 14 ust. 4 
u.ś.k., Sąd Apelacyjny – stwierdziwszy, że Sąd pierwszej instancji oddalił wszystkie 
wnioski dowodowe powódki zmierzające do wykazania zakresu ochrony, do której 
zobowiązała się strona pozwana oraz czy i w jakim zakresie wywiązała się ona z 
tego zobowiązania, a także czy i w jaki sposób powódka starała się wyegzekwować 
przyrzeczone środki ochrony – powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w 
zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na 
podstawie art. 390 § 1 k.p.c. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Instytucja świadka koronnego została wprowadzona do systemu polskiego 
prawa karnego w 1997 r. jako odpowiedź na szerzącą się przestępczość 
zorganizowaną. Chodziło o podniesienie wykrywalności i skuteczności ścigania 
karnego najpoważniejszych przestępstw i ich sprawców oraz wzmocnienie 
materiału dowodowego, nierzadko jako narzędzie przeciwko tzw. przestępczej 
zmowie milczenia. W ten sposób ustawodawca zmierzał do ujawnienia przestępstw 
popełnionych w zorganizowanej grupie lub związku przestępczym, a także trudnych 
do wykrycia przestępstw łapownictwa (zwłaszcza gospodarczego i sportowego), 
płatnej protekcji, nadużycia funkcji przez funkcjonariusza państwowego oraz 
„kupowania” głosów wyborczych. 
Mówiąc najogólniej, świadkiem koronnym jest sprawca czynu (podejrzany), 
który przyjął korzystną propozycję organu ścigania co do wyłączenia 
odpowiedzialności karnej lub ukarania w zamian za zeznania obciążające innych 
sprawców. Świadek koronny nie podlega karze za przestępstwa lub przestępstwa 
skarbowe określone w ustawie, w których uczestniczył i które jako świadek koronny 
ujawnił. Korzysta także z innych przewidzianych ustawą przywilejów, ale też 
podlega jej surowemu reżimowi. 
Zgodnie z art. 14 u.ś.k., w razie zagrożenia życia i zdrowia świadka koronnego 
lub osoby dla niego najbliższej, mogą oni być objęci ochroną osobistą oraz uzyskać 
pomoc w zakresie zmiany miejsca pobytu lub zatrudnienia, a w szczególnie 
uzasadnionych wypadkach można wydać im dokumenty umożliwiające używanie 

innych niż własne danych osobowych – także uprawniające do przekroczenia 
granicy państwowej – jak również mogą uzyskać inną pomoc, w tym w 
szczególności w przeprowadzeniu zabiegu chirurgicznego (także operacji 
plastycznej) usuwającego charakterystyczne elementy wyglądu. Osoby objęte 
programem ochrony osobistej i pomocy mogą również otrzymać wsparcie w 
zakresie opieki zdrowotnej oraz świadczenia finansowe na pokrycie kosztów 
utrzymania (por. rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 października 2006 r. w 
sprawie udzielania ochrony i pomocy świadkom koronnym i innym uprawnionym 
osobom, Dz.U. Nr 201, poz. 1480). Jednocześnie ustawodawca postanowił (art. 14 
ust. 4 u.ś.k.), że niedopuszczalna jest czynność dowodowa zmierzająca do 
ujawnienia okoliczności dotyczących ochrony osobistej i pomocy (art. 14 ust. 1, 1b i 
2 u.ś.k.). 
Nie wnikając w doktrynalne spory dotyczące terminologii używanej w nauce 
sądowego prawa dowodowego, można stwierdzić, że niedopuszczalność czynności 
dowodowych zmierzających do ujawnienia określonych w ustawie okoliczności 
oznacza ustanowienie przez prawodawcę bezwzględnego – nieprzewidującego 
wyjątków – zakazu dowodowego w tym zakresie. Celem tego zakazu jest ochrona 
osób objętych ochroną i pomocą, a także zachowanie najwyższej poufności 
stosowanych metod operacyjno-śledczych oraz innych działań służb dotyczących 
świadka koronnego i jego najbliższych. Procesowym skutkiem tego zakazu jest 
niemożność dopuszczania i przeprowadzania określonych dowodów, nawet 
wówczas gdy mają one istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Czynność 
dowodową w rozumieniu ustawy o świadku koronnym należy zresztą pojmować 
szerzej, tj. jako każdą czynność z zakresu dowodów mogącą doprowadzić do 
ustalenia (ujawnienia) okoliczności, o których mowa w art. 14 ust. 4, a więc np. 
stosowanie przez sąd domniemań dowodowych (art. 231 k.p.c.) lub zwracanie 
uwagi stron na fakty znane sądowi z urzędu (art. 228 § 2 k.p.c. i art. 168 zdanie 
drugie k.p.k.). W ten sposób ustawodawca gwarantuje bezpieczeństwo 
zainteresowanych osób oraz skuteczność dostarczanej im pomocy, a także 
zapewnia funkcjonowanie instytucji świadka koronnego oraz pozwala optymalnie 
wykorzystać jej procesowe i społeczne pożytki. 
W tej sytuacji, zważywszy na doniosłą rolę ochronną omawianego zakazu 
dowodowego oraz jego podstawowe znaczenie dla użyteczności świadka 
koronnego oraz celów wiązanych z tą instytucją, należy przyjąć, że zakaz ten 

dotyczy także postępowania cywilnego i stwarza kolejne ograniczenie dowodowe, 
obok istniejących już w tym postępowaniu, uregulowanych w kodeksie 
postępowania cywilnego, ograniczeń dowodowych o charakterze przedmiotowym 
lub podmiotowym (por. art. 261 § 2, art. 259 pkt 2 i art. 247). Przeciwko temu 
stanowisku nie przemawia treść art. 1 u.ś.k., z którego wynika, że przepisy ustawy o 
świadku koronnym stosuje się w sprawach karnych o określone przestępstwa i 
przestępstwa skarbowe, co może sugerować, że także art. 14 u.ś.k. ma 
zastosowanie tylko w tych sprawach. Systematyka ustawy o świadku koronnym 
wskazuje na jej dwie odrębne części; pierwsza (art. 1–13) reguluje pozycję oraz rolę 
świadka koronnego w postępowaniu karnym, druga natomiast (art. 14-23) dotyczy 
jego ochrony osobistej – i pomocy – poza procesem, z uwzględnieniem osób 
najbliższych. W tej sytuacji dokonane w art. 1 zwężenie pola działania ustawy do 
określonych spraw karnych nie może oddziaływać na unormowania zawarte w 
części drugiej, dotyczące pozaprocesowej sytuacji świadka i jego najbliższych, a w 
szczególności jego bezpieczeństwa osobistego i materialnego. Nie można przy tym 
pomijać, że wyłączenie omawianego zakazu dowodowego w postępowaniu 
cywilnym mogłoby doprowadzić do obezwładnienia instytucji świadka koronnego, a 
w skrajnych wypadkach zachęcać do podejmowania przez środowiska przestępcze 
skutecznych prób ustalenia tożsamości świadka koronnego i miejsca jego 
zamieszkania (pobytu) w celu wzięcia odwetu za ujawnienie przestępstwa i złożenie 
obciążających zeznań. Tak więc wszystkie argumenty przemawiają za 
stanowiskiem, że zakaz dowodowy przewidziany w art. 14 ust. 4 u.ś.k. dotyczy 
także postępowania cywilnego. 
Podejmując postawioną w przedstawionym do rozstrzygnięcia kwestię, czy 
omawiany zakaz dowodowy obowiązuje także po ustaniu ochrony i pomocy, należy 
podkreślić, że ustawa nie czyni w tym zakresie jakichkolwiek rozróżnień, a racje i 
argumenty przemawiające za działaniem zakazu w czasie trwania ochrony i 
świadczenia pomocy pozostają aktualne również po upływie tego czasu. Należy 
przy tym pamiętać, że niektóre formy ochrony i pomocy nie mogą być „cofnięte”, 
wywołują bowiem trwałe skutki, np. zmiana tożsamości albo zmiana wyglądu 
dokonana w wyniku zabiegu chirurgicznego. Umożliwienie w takim przypadku 
prowadzenia dowodów na okoliczności przewidziane w art. 14 ust. 1 u.ś.k. 
podważałoby cel instytucji świadka koronnego, niezależnie od tego, czy ochrona i 
pomoc ustały. 

Za przyjęciem, że omawiany zakaz dowodowy obowiązuje po upływie okresu 
ochrony i pomocy przemawia także art. 23 pkt 2 u.ś.k., w którym informacje 
dotyczące ochrony świadka koronnego i osób mu najbliższych oraz dostarczanej im 
pomocy zakwalifikowano jako tajemnicę państwową, a obecnie – zgodnie z art. 5 
ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. 
Nr 182, poz. 1228) – jako informacje niejawne objęte klauzulą „ściśle tajne”. 
Ochrona tych informacji na równi z informacjami dotyczącymi niepodległości, 
suwerenności lub integralności terytorium państwa, bezpieczeństwa wewnętrznego 
i porządku konstytucyjnego, gotowości obronnej, a także bezpieczeństwa 
funkcjonariuszy, żołnierzy oraz pracowników wywiadu i kontrwywiadu (art. 5 ust. 1 
pkt 1–6 wymienionej ustawy) świadczy o dużej wadze, jaką ustawodawca 
przywiązuje do bezpieczeństwa świadka koronnego i osób mu najbliższych – także 
świadka, o którym mowa w art. 184 k.p.k. – oraz programu ochrony i pomocy. 
Okoliczność ta nie może być pomijana przy ocenie czasowego zakresu zakazu 
dowodowego, który jest przedmiotem analizy w niniejszej sprawie. 
Oczywiście, nie uszło uwagi Sądu Najwyższego, że działanie analizowanego 
zakazu dowodowego może doprowadzić do ograniczenia, a niekiedy do odjęcia 
określonemu kręgowi osób prawa do sądu, należy jednak uznać to obciążenie za 
immanentnie związane z funkcjonowaniem instytucji świadka koronnego. Przyjmuje 
się, że w razie kolizji różnych wartości konstytucyjnych, niezbędne jest ich 
wszechstronne wyważenie; ochrona bezpieczeństwa publicznego przed 
szczególnie groźną przestępczością zorganizowaną uzasadnia w pewnych 
przypadkach odstąpienie od uznawanych i stosowanych w demokratycznym 
państwie prawnym zasad procesowych. W związku z tym omawiany zakaz 
dowodowy nie może być de lege lata kwestionowany, choć stan normatywny w 
aspekcie ochrony cywilnoprawnej na osi świadek koronny (osoba bliska objęta 
ochroną) – Skarb Państwa – osoba trzecia należy ocenić krytycznie. Nie może to 
jednak wypływać na treść uchwały. 
Z tych względów orzeczono, jak na wstępie.