III CZP 73/08

Uchwała z dnia 23 lipca 2008 r., III CZP 73/08 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian 
Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Sylwii Z. przeciwko Konradowi Z. o 
rozwód, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 23 lipca 
2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w 
Szczecinie postanowieniem z dnia 21 lutego 2008 r.: 
"Czy w świetle art. 58 § 2 k.r.o. dopuszczalne jest orzeczenie w wyroku 
rozwodowym eksmisji małżonka któremu przysługuje lokatorskie spółdzielcze 
prawo do lokalu mieszkalnego, stanowiące jego majątek osobisty?" 
podjął uchwałę: 
 
W wyroku orzekającym rozwód nie można orzec eksmisji małżonka, 
któremu przysługuje lokatorskie spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego, 
stanowiące jego majątek osobisty (art. 58 § 2 k.r.o.). 
 
Uzasadnienie 
 
Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2007 r. Sąd Okręgowy w Szczecinie rozwiązał 
związek małżeński stron z winy pozwanego, wykonywanie władzy rodzicielskiej nad 
małoletnim synem stron powierzył powódce, zawiesił władzę rodzicielską ojca, 
zasądził na rzecz dziecka alimenty i orzekł eksmisję pozwanego z mieszkania stron 
położonego w S. przy ul. Ż.W. nr 17/5. Ustalił, że pozwany znęcał się nad rodziną i 
w związku z tym był tymczasowo aresztowany. Strony mieszkały w spółdzielczym 
lokalu mieszkalnym typu lokatorskiego, stanowiącym majątek osobisty pozwanego. 
Pozwany otrzymał ten lokal w spadku po babce przed zawarciem związku 
małżeńskiego i on był członkiem spółdzielni. W czasie wspólnego zamieszkiwania 
dochodziło do awantur inicjowanych przez pozwanego, który w stanie nietrzeźwym 
demolował mieszkanie i groził powódce pozbawieniem życia. W mieszkaniu 

wielokrotnie interweniowała policja. Taki stan uniemożliwiający powódce spokojne 
zamieszkiwanie z synem – według oceny Sądu pierwszej instancji – dawał 
podstawę do orzeczenia eksmisji pozwanego na podstawie art. 58 § 2 k.r.o. 
Rozpoznając apelację pozwanego Sąd Apelacyjny w Szczecinie przedstawił 
Sądowi Najwyższemu – na podstawie art. 390 k.p.c. – przytoczone na wstępie 
zagadnienie prawne, budzące poważne wątpliwości. (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Artykuł 58 k.r.o. w pierwotnym brzmieniu nie zawierał § 2 dotyczącego 
eksmisji, dodanego przez art. 1 pkt 6 lit. b ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o 
zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 45, poz. 234), w związku z 
potrzebą wzmożonej ochrony rodziny przed agresywnym zachowaniem jednego z 
małżonków. 
Zarówno w literaturze, jak i judykaturze zwrócono uwagę na podwójny aspekt 
art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o.; z jednej strony stworzył procesową dopuszczalność 
rozstrzygania o eksmisji w sprawie o rozwód, choć to nie pozostaje w bezpośrednim 
związku z przedmiotem sprawy, a z drugiej stanowi szczególną materialną 
podstawę tego orzeczenia w wyroku rozwodowym (por. wyrok Sądu Najwyższego z 
dnia 27 października 2006 r., I CSK 190/06, nie publ. i uchwała Sądu Najwyższego 
z dnia 20 września 1990 r., III CZP 53/90, OSNC 1991, nr 4, poz. 43). Nie budzi też 
wątpliwości pogląd, że małżonek eksmitowany na tej podstawie nie traci 
dotychczasowego tytułu prawnego do lokalu. 
Już na początku obowiązywania tego unormowania pojawił się problem, czy 
można orzec w wyroku rozwodowym eksmisję małżonka z lokalu stanowiącego 
składnik jego majątku odrębnego (obecnie osobistego). Sąd Najwyższy w uchwale 
pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 13 stycznia 1978 r., III CZP 30/77 (OSNC 1978, 
nr 3, poz. 39), wyjaśniając znaczenie pojęcia wspólnego mieszkania (art. 58 § 2 
k.r.o.), wskazał, że w porównaniu z zakresem znaczenia tego terminu, 
przyjmowanym w związku z orzekaniem o sposobie korzystania z mieszkania na 
czas wspólnego przebywania w nim rozwiedzionych małżonków, jest ono węższe, 
gdyż nie obejmuje mieszkania należącego do odrębnego majątku tego z 
małżonków, przeciwko któremu skierowane jest żądanie orzeczenia eksmisji. 
Podniósł, że żaden z obowiązujących przepisów prawa cywilnego nie uzasadnia 
dopuszczalności orzeczenia eksmisji uprawnionego do mieszkania, np. jego 
właściciela, przez osobę, której do przedmiotu żądania nie przysługuje jakikolwiek 

tytuł prawny. Nie ma natomiast przeszkody do orzeczenia w wyroku rozwodowym 
eksmisji z mieszkania stanowiącego przedmiot wspólności ustawowej. Przyjęty w 
tej uchwale pogląd został w zasadzie jednolicie zaakceptowany przez doktrynę. (...) 
Przedstawione zagadnienie wymaga rozważenia, jakie znaczenie dla jego 
rozstrzygnięcia ma unormowanie zawarte w art. 281 k.r.o., który stanowi, że jeżeli 
prawo do mieszkania przysługuje jednemu małżonkowi, drugi jest uprawniony do 
korzystania z tego mieszkania w celu zaspokojenia potrzeb rodziny. Z chwilą 
wypełnienia hipotezy wynikającej z niego normy uprawnienie to powstaje ex lege, 
ma jednak charakter pochodny; jego istnienie zależy od prawa podmiotowego do 
lokalu drugiego małżonka. Z kolei usytuowanie tego przepisu przemawia za tym, że 
uprawnienie małżonka do korzystania z mieszkania z celu zaspokojenia potrzeb 
rodziny jest niezależne od tego, jaki ustrój majątkowy istnieje między małżonkami, 
ale z drugiej strony stanowi ważki argument przemawiający za uznaniem tego 
rodzinno-prawnego tytułu do mieszkania za element stosunku małżeństwa, a nie 
składnik obowiązku alimentacyjnego. Uprawnienie to jako skutek prawny stosunku 
małżeństwa wygasa z chwilą ustania małżeństwa, z czego wynika wniosek, że 
prawo to może być chronione w czasie trwania związku małżeńskiego także 
przeciwko współmałżonkowi posiadającemu tytuł do lokalu jako składnika jego 
majątku osobistego. 
Ten tytuł prawno-rodzinny odpada jednak m.in. na wypadek ustania 
małżeństwa, dlatego unormowanie zawarte w art. 281 k.r.o. nie przemawia za 
dopuszczalnością orzekania w wyroku rozwodowym eksmisji małżonka wyłącznie 
uprawnionego do lokalu. Pogląd przeciwny byłby nieracjonalny chociażby z tego 
względu, że eksmitowany wyrokiem rozwodowym małżonek, dysponujący 
wyłącznym tytułem prawnym do mieszkania, mógłby natychmiast po jego 
prawomocności wystąpić z żądaniem opuszczenia mieszkania przez byłego 
małżonka. 
Wprawdzie zagadnienie ograniczone zostało do dopuszczalności orzekania w 
wyroku rozwodowym eksmisji na podstawie art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o., co 
zwalnia Sąd Najwyższy ze szczegółowego odniesienia się do stosunku tego 
unormowania do regulacji zawartej w art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 
r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i zmianach kodeksu 
cywilnego (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm. – dalej „u.o.p.l."), 

niemniej – mając na względzie jego uzasadnienie – należało także odnieść się do 
tej kwestii. 
W literaturze w zasadzie został zaaprobowany pogląd wyrażony w wyroku 
Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2006 r., V CSK 185/05 (OSNC 2006, nr 12, 
poz. 208), że małżonek, którego prawo do korzystania z mieszkania w celu 
zaspokojenia potrzeb rodziny wynika z art. 281 k.r.o. jest lokatorem w rozumieniu 
art. 2 ust. 1 pkt 1 u.o.p.l. Trzeba także zauważyć, że wprawdzie w tamtej sprawie 
mężowi pozwanej przysługiwało prawo własności mieszkania, a nie lokatorskie 
spółdzielcze prawo do lokalu, niemniej w obydwu wypadkach sytuacja prawna 
uprawnionego do mieszkania tylko na postawie stosunku rodzinnego małżonków 
była identyczna z punktu widzenia unormowania zawartego w art. 13 ust. 2 ustawy 
z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 
903 ze zm. – dalej: "u.w.l."). Jak trafnie podniesiono w literaturze, osoby są 
współlokatorami także wtedy, gdy uprawnienie jednej z nich do korzystania z lokalu 
wywodzi się z prawa drugiego. Poza tym, choć lokal jest przedmiotem 
przysługującego wyłącznie pozwanemu spółdzielczego prawa do lokalu, jednak do 
ochrony tego prawa na podstawie art. 9 ust. 6 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o 
spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze 
zm.) stosuje się odpowiednio przepisy o ochronie własności. 
Z użycia czasu teraźniejszego w tezie wyroku z dnia 21 marca 2006 r., V CSK 
185/05, wynika, że Sąd Najwyższy oceniał status małżonka, któremu wobec 
nierozwiązania małżeństwa nadal przysługiwało uprawnienie wynikające z 
unormowania zawartego w art. 281 k.r.o. Wynika to jednoznacznie z uzasadnienia 
tego wyroku, w którym status lokatora pozwanych powiązany został z rodzinnym 
uprawnieniem do korzystania z lokalu. Skoro więc z chwilą orzeczenia rozwodu 
małżonek traci uprawnienie do korzystania z mieszkania wynikające z unormowania 
zawartego w art. 281 k.r.o., to tym samym traci status lokatora w rozumieniu art. 2 
ust. 1 pkt 1 u.o.p.l. Wprawdzie w takim wypadku w razie żądania eksmisji powódki 
przez pozwanego przysługiwałaby jej ochrona związana z uprawnieniem do lokalu 
socjalnego oraz do tzw. moratorium zimowego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 
dnia 26 marca 2003 r., II CK 91/02, nie publ.), niemniej z chwilą rozwiązania 
małżeństwa przez rozwód i automatycznej utraty statusu współlokatora przestaje 
być uprawniona do żądania na podstawie art. 13 ust. 2 u.o.p.l. eksmisji byłego 
małżonka wyłącznie uprawnionego do lokalu. Jak z tego wynika, „interwencyjne" 

działanie dla dobra rodziny tego unormowania nie idzie tak daleko, ażeby 
uprawniało do skutecznego żądania przez osobę nieuprawnioną, choć narażoną na 
naganne zachowania byłego małżonka, do eksmisji z jego mieszkania. Zresztą nie 
jest to wypadek jedyny, gdyż identyczna sytuacja wystąpi, gdyby z żądaniem 
eksmisji na podstawie na podstawie art. 13 ust. 2 u.w.l. wystąpił małżonek lub były 
małżonek przeciwko współmałżonkowi wyłącznemu właścicielowi mieszkania, 
albowiem taki uprawniony nie jest lokatorem w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 u.o.p.l. 
Wprawdzie w sprawie rozwodowej małżonkowi przysługuje uprawnienie 
wynikające z art. 281 k.r.o. i pozostaje on lokatorem w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 
u.o.p.l., a w konsekwencji jest podmiotem uprawnionym do wytoczenia powództwa 
na podstawie art. 13 ust. 2 u.o.p.l., niemniej rozpoznawane zagadnienie dotyczy 
orzeczenia eksmisji w wyroku rozwodowym. Na podstawie określonej w art. 58 § 2 
zdanie drugie k.r.o. eksmisja może być orzeczona tylko w razie rozwiązania 
małżeństwa, w następstwie czego rodzinne uprawnienie do mieszkania wygasa i 
małżonek staje się byłym współmałżonkiem małżonka wyłącznie uprawnionego, 
tracąc jednocześnie status współlokatora, a w konsekwencji staje się osobą, której 
nie przysługuje jakikolwiek – samoistny ani pochodny – tytuł prawny do mieszkania. 
Mając na względzie procesowy aspekt unormowania zawartego w art. 58 § 2 
zdanie drugie k.r.o., tj. że orzeczenie eksmisji w wyroku rozwodowym jest 
dopuszczalne na wypadek rozwiązania nim małżeństwa, materialna ocena tej 
normy powinna uwzględniać założenie orzeczenia rozwodu. Potwierdza to struktura 
wyroku rozwodowego, w którym dopiero po wyrzeczeniu rozwiązania małżeństwa 
następuje rozstrzygnięcie w przedmiocie eksmisji. 
Dokonana wykładnia ma także mocne oparcie w wyrażonej w art. 64 ust. 2 
Konstytucji zasadzie ochrony praw podmiotowych, która może być ograniczona 
tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie narusza ich istoty. Żaden z 
obowiązujących przepisów prawa cywilnego nie uzasadnia dopuszczalności 
orzeczenia eksmisji wyłącznie uprawnionego do mieszkania, np. jego właściciela, 
przez osobę której do przedmiotu żądania nie przysługuje jakikolwiek tytuł prawny. 
Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie.