III CZP 72/11

Sygn. akt III CZP 72/11 
 
 
 
UCHWAŁA 
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego 
 
Dnia 5 czerwca 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
SSN Wojciech Katner 
SSN Anna Owczarek 
SSN Henryk Pietrzkowski 
SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca) 
SSN Lech Walentynowicz 
SSN Mirosława Wysocka 
 
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej 
w dniu 5 czerwca 2012 r., 
przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Bożeny Kiecol, 
po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Rzecznika Praw Dziecka 
we wniosku z dnia 26 sierpnia 2011 r.,  
 
 
„Czy zgodne ustalenie kontaktów rodziców z dzieckiem 
w sprawie o rozwód, w tym także w porozumieniu „zatwierdzonym” 
przez sąd, zwalnia sąd z obligatoryjnego orzekania o kontaktach 
z dzieckiem na zgodny wniosek rodziców o zaniechanie orzekania 
o kontaktach?” 
 
 
podjął uchwałę: 
 
Porozumienie 
małżonków 
o 
sposobie 
utrzymywania 
kontaktów z dzieckiem po rozwodzie nie zwalnia sądu 
z   obowiązku 
orzeczenia 
o 
tych 
kontaktach 
w 
wyroku 
rozwodowym (art. 58 § 1 k.r.o.). 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
 
Rzecznik Praw Dziecka, powołując się na art. 10 ust. 1 pkt 2 b ustawy z dnia 
6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz. U. Nr 6, poz. 69 ze zm.), wystąpił 
do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie rozbieżności wykładni art. 58 § 1 k.r.o. 
przez udzielenie odpowiedzi na wskazane pytanie.  
Zagadnienie 
przedstawione 
do 
rozstrzygnięcia 
Rzecznik 
połączył             
z treścią art. 58 § 1 k.r.o. w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 3 a ustawy z dnia  
6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz 
niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 220, poz. 1431 - dalej: „ustawa z dnia 
6 listopada 2008 r.”), która weszła w życie z dniem 13 czerwca 2009 r.  Powołanym 
przepisem wprowadzony został obowiązek orzeczenia w wyroku orzekającym 
rozwód także o sposobie utrzymywania kontaktów rodziców z dzieckiem. Zdaniem 
Rzecznika, od wejścia w życie wymienionej ustawy niejednolicie jest rozstrzygany 
problem, czy w sprawie o rozwód zgodne ustalenie przez rodziców kontaktów 
z dzieckiem, w tym także w porozumieniu „zatwierdzonym” przez sąd, zgodny 
wniosek rodziców może spowodować zaniechanie orzekania przez sąd o tych 
kontaktach. Rzecznik podniósł, że analiza prawomocnych wyroków sądów 
powszechnych orzekających rozwód wskazuje, iż pomijały one rozstrzygnięcie 
o kontaktach rodziców  z dzieckiem, odsyłając do porozumienia zawartego przez 
rodziców lub powierzając władzę rodzicielską obojgu rodzicom odstępowały od 
orzekania o sposobie utrzymywania kontaktów, albo szczegółowo określały 
te kontakty lub ustalały, że prawo rodziców do kontaktów z dzieckiem jest 
nieograniczone. Zdaniem Rzecznika, wykładnia językowa art. 58 § 1 k.r.o. prowadzi 
do wniosku, że na sądy orzekające rozwód nałożony został obowiązek orzekania 
o kontaktach rodziców z dzieckiem, co jest zgodne także z zamierzonym dążeniem 
do uregulowania w tym orzeczeniu wszystkich spraw związanych z rodziną. 
Kontakty z dzieckiem ujęte zostały nie tylko jako uprawnienie, ale także obowiązek 
rodziców i dziecka, co oznacza, że nie podlegają one swobodnej dyspozycji 
rodziców. Stanowisko rodziców nie może wpływać na zakres obligatoryjnej kognicji 
sądu, która nie jest uzależniona od szczegółowości i zgodności określenia przez 

 
3 
nich kontaktów, może być natomiast przesłanką oceny zdolności rodziców do 
współdziałania w przyszłości dla dobra dziecka oraz decyzji o pozostawieniu 
władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom. Ponadto, skoro plan wychowawczy, będący 
najbardziej pożądaną formą aktywności rodziców, dotyczącą określenia stosunków 
rodzinnych na wypadek rozwodu, nie wpływa na zakres kognicji sądu, to tym 
bardziej nie powinien być skuteczny zgodny wniosek rodziców o zaniechanie 
orzekania o kontaktach z dzieckiem.  Nie uchyla także tego obowiązku sądu dalsze 
wspólne zamieszkiwanie rodziców, tak jak nie ma podstaw do pomijania 
rozstrzygnięć o władzy rodzicielskiej oraz o alimentach. Rzecznik zwrócił uwagę, 
że orzeczenie o kontaktach rodziców z dzieckiem stanowi minimum gwarancji ich 
realizowania, co nie stoi jednak na przeszkodzie szerszym kontaktom   
w odniesieniu do miejsca, czasu i częstotliwości. Waga i społeczna doniosłość 
funkcji opiekuńczych wskazuje na potrzebę całościowego ich regulowania na 
wypadek rozwodu małżeństwa rodziców, natomiast  w praktyce podnoszone jest, 
że zgodne stanowisko rodziców w kwestii kontaktów z dzieckiem nie wymaga 
ingerencji sądu w stosunki rodzinne, co jest przyczyną odstępowania od orzekania  
o tych kontaktach. 
 
Prokurator Generalny opowiedział się za stanowiskiem, że w sprawie 
o rozwód zgodne ustalenie kontaktów rodziców z dzieckiem, w tym także w formie 
porozumienia uwzględnionego w całości przez sąd, nie zwalnia sądu z obowiązku 
orzekania w wyroku rozwodowym o tych  kontaktach. 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:   
 W art. 58 § 1 k.r.o., zarówno w poprzednio obowiązującym brzmieniu, 
zwłaszcza po nowelizacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Kodeksu 
postępowania cywilnego dokonanej ustawą z dnia 19 grudnia 1975 r. o zmianie 
ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 45, poz. 234), jak i nadanym mu 
przez ustawę z dnia 6 listopada 2008 r., mającą zastosowanie do stosunków w niej 
unormowanych, chociażby powstały przed dniem jej wejścia w życie (art. 9), 
ustanowiona została zasada integralności wyroku orzekającego rozwód. Oznacza 
ona, że sąd ma obowiązek rozstrzygnięcia o wszystkich sprawach dotyczących 
rodziny, które są ściśle ze sobą powiązane. Mimo rozwiązania małżeństwa, 

 
4 
trwa stosunek pokrewieństwa względem wspólnych dzieci i nie zmienia się 
charakter władzy rodzicielskiej, ale może dojść do zmiany sposobu jej 
wykonywania, trwa prawo i obowiązek do utrzymywania przez rodziców kontaktów 
ze wspólnym dzieckiem. Te skutki rozwodu wiążą się z nakazem określenia przez 
sąd obowiązków i uprawnień rodziców względem dziecka. Wyrazem koncentracji 
całokształtu spraw dotyczących rodziny w sprawie o rozwód są między innymi art. 
58 k.r.o., art. 444, 445, 4451, 4452 oraz 730 k.p.c. Podobne stanowisko wyrażone 
zostało w orzecznictwie Sądu Najwyższego, także w okresie obowiązywania art. 32 
ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. - Kodeks rodzinny (Dz. U. Nr 34, poz. 308), 
uchwała Sądu Najwyższego  z dnia 5 stycznia 1953 r., C 688/51, OSN 1954, nr II, 
poz. 26; postanowienie  z dnia 15 kwietnia 1967 r., III CR 307/65, OSNCP 1967, nr 
10, poz. 188). Później wskazywano na potrzebę konkretyzowania rozstrzygnięć 
o władzy rodzicielskiej i sposobie jej wykonywania w razie powierzenia 
wykonywania jej jednemu z rodziców i ograniczenia tej władzy drugiego rodzica 
oraz uwzględniania możliwości, wprowadzonej w art. 58 k.r.o., powierzania tej 
władzy obojgu rodzicom (por. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu 
Najwyższego z dnia 18 marca 1968 r., III CZP 70/66, OSNCP 1968, nr 5, poz. 77). 
Zmiana art. 58 k.r.o., wiążąca się z ustawą z dnia 6 listopada 2008 r., 
nie wprowadziła zmiany zasad orzekania przez sąd rozwodowy o sprawach 
rodziny, która trwa po rozwiązaniu małżeństwa, a nawet sprecyzowała zakres 
obligatoryjnej kognicji sądu.  
W orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtowało się jednolite stanowisko, 
wywodzone z wykładni językowej art. 113 § 1 k.r.o., że prawo do utrzymywania 
przez rodziców kontaktów z dzieckiem nie należy do sfery sprawowania władzy 
rodzicielskiej (por. uchwały z dnia 18 marca 1968 r., III CZP 70/66; z dnia 
26 września 1983 r., III CZP 46/83, OSNCP 1984, nr 4, poz. 49, z dnia 
14 czerwca 1988 r., III CZP 42/88, OSNCP 1989, nr 10, poz. 156, z dnia 
21 października 2005 r., III CZP 75/05, OSNC 2006, nr 9, poz. 142, z dnia 8 marca 
2006 r., III CZP 98/05, OSNC 2006, nr 10, poz. 158 oraz postanowienia z dnia 
5 maja 2000 r., II CKN 761/00, nie publ., z dnia 7 listopada 2000 r., I CKN 115/00, 
OSNC 2001nr 3, poz. 50). Wskazane zostało, że jest to uprawnienie odrębne 
od władzy rodzicielskiej, wynikające z najbliższego pokrewieństwa, ale ściśle z tą 

 
5 
władzą związane i służy dobru dziecka. Przyjęte zostało również w judykaturze, na 
gruncie art. 58 § 1 k.r.o. w brzmieniu sprzed 13 czerwca 2009 r., że sąd 
rozwodowy, ograniczając władzę rodzicielską jednego z małżonków do określonych 
obowiązków i uprawnień w stosunku do dziecka, może określić wykonywanie prawa 
do osobistych kontaktów tego rodzica z dzieckiem (por. uchwały Sądu 
Najwyższego z dnia 18 marca 1968 r., III CZP 70/66;  z dnia 20 marca 1992 r., 
III CZP 16/92, OSNCP 1992, nr 9, poz. 162 i z dnia 21 października 2005 r., III CZP 
75/05). Mimo niewymienienia wprost w art. 58 § 1 k.r.o. konieczności uregulowania 
w wyroku orzekającym rozwód utrzymywania osobistych kontaktów rodziców 
z dzieckiem przyjmowano, że jest ono objęte kognicją sądu rozwodowego 
ze względu na ścisły związek pomiędzy władzą rodzicielską a kontaktami 
osobistymi, na co wskazywała również wykładnia funkcjonalna, systemowa 
i historyczna. Drugą zmianą art. 58 § 1 k.r.o. wprowadzono obowiązek 
zamieszczenia w takim wyroku orzeczenia o kontaktach rodziców z dzieckiem oraz 
możliwość zawarcia przez małżonków porozumienia o sposobie wykonywania 
władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z dzieckiem, które sąd uwzględnia, 
jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka (art. 58 § 1 k.r.o.). Możliwość pozostawienia 
władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom uzależniona została od ich zgodnego 
wniosku, przedstawienia  porozumienia oraz stwierdzenia przez sąd, że zasadne 
jest oczekiwanie, iż będą oni współdziałać  w sprawach dziecka (art. 58 § 1 a 
k.r.o.). Nowelizacja art. 113 § 1 k.r.o. jednoznacznie określiła, że prawo                
i obowiązek rodziców  i dziecka do utrzymywania ze sobą kontaktów jest 
niezależne od władzy rodzicielskiej.   
Nowa treść tych przepisów nie daje podstaw do przyjęcia, że sąd został 
zwolniony z obowiązku objęcia wyrokiem całokształtu spraw dotyczących rodziny, 
które zostały w nich wymienione. Nie może wpłynąć na zaniechanie rozstrzygnięcia 
tych kwestii również zgodny wniosek rozwodzących się małżonków. Na takie 
rozumienie art. 58 § 1 i § 1 a k.r.o. wskazuje wykładnia językowa, a w jej ramach 
użycie zwrotu „rozstrzyga”, który nie pozostawia wątpliwości, że ustanawia 
obowiązek sądu. Taki sam wniosek wynika z wykładni systemowej i funkcjonalnej; 
skupienie w jednym orzeczeniu wszystkich kwestii dotyczących rodziny uwzględnia 
skutki rozwodu małżonków  i ukształtowanie spraw rodziny  w zakresie, w jakim ona 

 
6 
będzie trwać po rozwiązaniu małżeństwa. Na systemową zgodność wskazuje 
również zmieniona treść art. 4451 k.p.c., dająca pierwszeństwo postępowaniu 
w sprawie o rozwód do rozstrzygania o władzy rodzicielskiej i kontaktach 
z dzieckiem  oraz  art. 441 i 442 k.p.c., wymagające prowadzenia dowodów dla 
wyjaśnienia sytuacji dzieci stron. Tylko w jednym wyjątkowym wypadku, 
przewidzianym w art. 57 § 2 k.r.o., wola stron wpływa na orzeczenie sądu.  Istotne  
i celowe jest stworzenie tytułu egzekucyjnego możliwego do wykorzystania w razie 
braku zgody lub woli do respektowania praw rodziców względem dziecka, 
określonych wyrokiem rozwodowym. W uzasadnieniu projektu ustawy z dnia 
6 listopada 2008 r. podkreślono, że obligatoryjna część wyroku rozwodowego 
zostaje rozszerzona na orzekanie o kontaktach z dzieckiem (Sejm VI kadencji, druk 
nr 629). Oznacza to, że wykładnia art. 58 § 1 k.r.o., ukształtowana                
w orzecznictwie w okresie poprzedzającym tę zmianę, uzyskała normatywny wyraz. 
 Poza 
sprawami, 
które 
zostały 
objęte 
art. 
58 
§ 
1 
k.r.o.                
w poprzednim brzmieniu, zmiana obowiązująca od dnia 13 czerwca 2009 r. 
spowodowała obligatoryjne objęcie wyrokiem orzekającym rozwód rozstrzygnięcia 
o kontaktach rodziców z dzieckiem, wyodrębniając je obok rozstrzygnięcia o władzy 
rodzicielskiej. Jednocześnie przewidziana została możliwość uzgodnienia przez 
nich spraw związanych ze sposobem wykonywania władzy rodzicielskiej                
i kontaktach z dzieckiem, które mogą być określone w porozumieniu.                
W  razie zgodnego wniosku rodziców o pozostawienie im obojgu władzy 
rodzicielskiej, sporządzenie przez nich porozumienia jest obligatoryjne. W obu 
wypadkach porozumienie podlega ocenie sądu, w odniesieniu do zgodności 
z dobrem dziecka, a w drugim przyjęcie go za podstawę orzeczenia jest 
uzależnione także od stwierdzenia, że są przesłanki do uznania, iż rodzice będą 
współdziałać w sprawach dziecka. Oznacza to, że od oceny sądu uzależnione jest, 
czy porozumienie może być podstawą orzeczenia („uwzględnienia porozumienia”) 
oraz pozostawienia obojgu rodzicom władzy rodzicielskiej. W treści wyroku musi 
być zamieszczone określenie powierzenia władzy rodzicielskiej, sposobu jej 
wykonywania oraz kontaktów z dzieckiem. Niedopuszczalne jest natomiast 
odwołanie się do treści porozumienia jako swoistego  załącznika. Nawet w razie 
uznania porozumienia za miarodajnie określające sposób wykonywania władzy 

 
7 
rodzicielskiej i kontakty z dzieckiem, sąd powinien przenieść jego treść do sentencji 
wyroku. Porozumienie nie może być traktowane jak ugoda, a zatem nie może 
doprowadzić do umorzenia postępowania w tym zakresie, nie stanowi tytułu 
egzekucyjnego. Tytułem takim jest orzeczenie sądu  podlegające przymusowemu 
wykonaniu, a zatem konieczne jest dokładne sprecyzowanie uprawnień 
i obowiązków każdego z rodziców. Jeśli rodzice nie dojdą do porozumienia tam, 
gdzie jest ono obligatoryjne, to sąd orzeka o władzy rodzicielskiej przez 
powierzenie jej jednemu z rodziców i ograniczeniu władzy drugiego z nich do 
określonych uprawnień i obowiązków względem dziecka. Stosownie do art. 113 § 1 
k.r.o., w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 6 listopada 2008 r., utrzymywanie 
kontaktów rodziców z dzieckiem jest prawem i obowiązkiem zarówno rodziców, jak 
i dziecka. Znaczenie tych kontaktów dla rozwoju dziecka wskazuje na potrzebę  ich 
należytego 
określenia. 
Powierzenie 
rodzicom 
dokonania 
tego 
określenia                
w porozumieniu, polegającego na sprecyzowaniu uprawnień wymienionych 
przykładowo w art. 113 § 2 k.r.o., może wpłynąć na wyszczególnienie ich, 
stosownie 
do 
realnych 
możliwości 
rodziców, 
jak 
też 
powinno 
ułatwiać 
respektowanie przyjętych zobowiązań będących wynikiem przeprowadzonych 
negocjacji. Przepis art. 58 § 1 k.r.o. nie przewiduje możliwości zaniechania 
rozstrzygnięcia przez sąd orzekający rozwód o władzy rodzicielskiej nad wspólnym 
małoletnim dzieckiem obojga małżonków i o kontaktach rodziców  z dzieckiem, 
nawet w razie złożenia przez nich zgodnego wniosku w tym kierunku. 
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął powyższą uchwałę na podstawie art. 
1 pkt 1 lit. b w związku z art. 60 § 2 i art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. 
o Sądzie Najwyższym (Dz. U. nr 240, poz. 2052 ze zm.).