III CZP 72/10

Postanowienie z dnia 20 października 2010 r., III CZP 72/10 
 
Zakończenie postępowania w rozumieniu art. 5982 § 2 k.p.c. dotyczy jego 
fazy rozstrzygającej. 
 
Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Hubert Wrzeszcz 
Sędzia SN Dariusz Zawistowski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Małgorzaty J. przeciwko Arkadiuszowi 
J. o rozwód, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 20 października 2010 r., na 
skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w 
Białymstoku postanowieniem z dnia 13 maja 2010 r.: 
"1. Czy w trakcie postępowania o odebranie osoby podlegającej władzy 
rodzicielskiej toczącego się w trybie konwencji dotyczącej cywilnych aspektów 
uprowadzenia dziecka za granicę (Dz.U. z 1995 r. Nr 108 poz. 528) i wydania w tym 
postępowaniu prawomocnego orzeczenia nakazującego wydanie dziecka, które to 
orzeczenie nie zostało dotychczas wykonane oraz postępowania w sprawie o 
rozwód, sąd wydając wyrok w sprawie rozwodowej powinien pominąć 
rozstrzygnięcie w przedmiocie władzy rodzicielskiej nad małoletnim dzieckiem (art. 
58 § 1 k.r.o., art. 5982 § 1 k.p.c.); 
2. W przypadku negatywnej odpowiedzi na powyższe zagadnienie, czy 
postępowanie w sprawie o rozwód podlega zawieszeniu stosownie do art. 5982 § 1 
zdanie drugie k.p.c. do czasu zakończenia postępowania o odebranie osoby 
podlegającej władzy rodzicielskiej?" 
odmówił podjęcia uchwały. 
 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przez Sąd Apelacyjny 
w Białymstoku zagadnienia prawne powstały przy rozpoznawaniu apelacji 
pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Łomży z dnia 30 grudnia 2009 r., 

orzekającego rozwód małżeństwa stron, w którym wykonywanie władzy 
rodzicielskiej nad ich małoletnim synem Sąd powierzył matce, ograniczając władzę 
rodzicielską ojca do określonych uprawnień. 
W apelacji pozwany zarzucił m.in. naruszenie art. 5982 § 1 k.p.c. przez 
rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej w czasie trwania postępowania o odebranie 
osoby podlegającej władzy rodzicielskiej toczącego się w trybie konwencji 
dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę sporządzonej w 
Hadze dnia 25 października 1980 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 108, poz. 528 i z 1999 r. Nr 
93, poz. 93 – dalej: „konwencja”). W związku z tym Sąd Apelacyjny powziął 
wątpliwości dotyczące treści i znaczenia art. 5982 § 1 k.p.c., które sformułował w 
postaci zagadnień prawnych przytoczonych na wstępie. (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Podjęcie uchwały rozstrzygającej zagadnienie prawne przedstawione przez 
sąd odwoławczy, ze względu na jej wiążący charakter (art. 390 § 2 k.p.c.), stanowi 
wyjątek od zasady samodzielnego rozstrzygania sprawy przez właściwy sąd. 
Przemawia to za ścisłą wykładnią przesłanek stosowania art. 390 k.p.c., nakazującą 
przyjęcie, że poważne wątpliwości, o których jest mowa w jego § 1, nie występują, 
gdy sformułowane przez sąd przedstawiający zagadnienie prawne – jak w sprawie 
niniejszej – może być rozwiązane za pomocą reguł wykładni, przy uwzględnieniu 
poglądów sformułowanych już w orzecznictwie i piśmiennictwie. 
Istota przedstawionych zagadnień sprowadza się do wykładni art. 5982 § 1 i 2 
k.p.c. Wątpliwość Sądu Apelacyjnego dotyczy w pierwszej kolejności tego, czy w 
trakcie postępowania o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej, 
toczącego się na podstawie konwencji, sąd może rozstrzygać w wyroku 
rozwodowym w przedmiocie władzy rodzicielskiej nad tą osobą. Właściwy sposób 
jej rozstrzygnięcia wynika wprost z brzmienia art. 5982 § 1 zdanie pierwsze, 
ustanawiającego zakaz rozstrzygania w przedmiocie władzy rodzicielskiej w czasie 
trwania sprawy o odebranie dziecka, toczącej się na podstawie konwencji haskiej. 
Sprawa o rozwód niewątpliwie mieści się w kategorii spraw wymienionych w tym 
przepisie. Rozstrzygnięcie w przedmiocie władzy rodzicielskiej należy do 
obligatoryjnej kognicji sądu rozwodowego, zgodnie więc z art. 5982 zdanie drugie 
k.p.c., jeżeli – jak w sprawie niniejszej – w czasie sprawy rozwodowej zostało 
wszczęte postępowanie o wydanie dziecka, które toczy się na podstawie konwencji, 
sąd rozwodowy z urzędu zawiesza postępowanie. Nakaz zawieszenia wynika także 

z art. 16 konwencji, której przepisy stanowią część krajowego porządku prawnego i 
są stosowane w Polsce bezpośrednio. Przepis ten wyłącza możliwość decydowania 
merytorycznego przez sąd, po otrzymaniu zawiadomienia o bezprawnym 
uprowadzeniu lub zatrzymaniu dziecka, o prawie do opieki dopóty, dopóki nie 
zostanie ustalone, iż wymagania określone przez konwencję co do zwrotu dziecka 
nie zostały spełnione lub jeżeli w odpowiednim czasie po tym zawiadomieniu nie 
wpłynął stosowny wniosek sporządzony na podstawie konwencji. 
Wydaniu w takiej sytuacji wyroku orzekającego rozwód, z pominięciem w nim 
orzeczenia o władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnim dzieckiem stron, 
sprzeciwia się obowiązkowy charakter tego orzeczenia (art. 58 § 1 k.r.o.) oraz 
zasada integralności wyroku rozwodowego, nakazująca orzeczenie w nim o całości 
spraw rodziny. 
Również rozstrzygnięcie drugiego zagadnienia wynika wprost z art. 5982 § 2 
k.p.c., którego brzmienie nie pozostawia wątpliwości, że postępowanie w sprawie o 
rozwód zawieszone w warunkach określonych w art. 5982 § 1 k.p.c. sąd podejmuje 
po zakończeniu postępowania o odebranie osoby podlegającej władzy 
rodzicielskiej. Odrębną kwestią, wykraczającą jednak poza sformułowanie tego 
zagadnienia przez Sąd Apelacyjny, jest natomiast określenie, z jaką chwila kończy 
się postępowanie o odebranie dziecka prowadzone na podstawie konwencji. 
Jak wskazuje się w doktrynie, postępowanie to toczy się w dwóch fazach, tj. 
rozstrzygającej i realizacyjnej (wykonawczej), przy czym obie mają charakter 
postępowania rozpoznawczego. Zdaniem Sądu Najwyższego, zakończenie 
postępowania w rozumieniu art. 5982 § 2 k.p.c. nie wymaga zakończenia jego fazy 
wykonawczej. 
Postanowienia konwencji powinny być wykładane i stosowane z 
uwzględnieniem wiążącej Polskę postanowień konwencji o prawach dziecka, 
przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 
1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526), tj. przy uwzględnieniu przede wszystkim 
tych jej postanowień, które wskazują na to, że wartością pierwotną i nadrzędną w 
każdym postępowaniu dotyczącym dziecka jest interes dziecka (art. 3), 
odpowiadający występującemu w polskim prawie pojęciu „dobra dziecka” 
(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 1998 r., II CKN 855/97, 
OSNC 1998, nr 9, poz. 42 i uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 
dnia 12 czerwca 1992 r., III CZP 48/92, OSNCP 1992, nr 10, poz. 179). 

Dokonując wykładni art. 5982 k.p.c., sąd powinien mieć więc na względzie 
zasadę ochrony dobra (interesu dziecka). Uzależnienie rozstrzygnięcia o władzy 
rodzicielskiej nad małoletnim dzieckiem od odebrania dziecka na podstawie 
konwencji prowadziłoby do naruszenia tej zasady, zważywszy że jego faza 
realizacyjna może trwać długo, a w pewnej liczbie spraw nie dochodzi w ogóle do 
wykonania orzeczenia o odebraniu dziecka. W tych przypadkach znacznie 
opóźnione lub wyłączone byłoby rozstrzyganie o władzy rodzicielskiej nad nim. 
Trzeba też wskazać, że zgodnie art. 16 konwencji, władze państwa, do 
którego dziecko zostało uprowadzone, po otrzymaniu zawiadomienia o jego 
uprowadzeniu nie mogą decydować merytorycznie o prawie do opieki dopóty, 
dopóki nie zostanie ustalone, że określone w konwencji wymagania co do zwrotu 
dziecka nie zostały spełnione. Konwencja nie określa jednak wymagań dotyczących 
trybu wykonawczego. W art. 15 jest mowa o zarządzeniu powrotu dziecka, które 
wydają władze sądowe lub administracyjne. Należy więc przyjąć, że odwołanie się 
w art. 16 konwencji do „wymogów określonych przez niniejszą konwencję” odnosi 
się do wymogów, które dotyczą postępowania rozpoznawczego, tj. przesłanek 
(pozytywnych i negatywnych) gwarantujących wydanie zarządzenia o wydaniu 
dziecka przez organ sądowy lub administracyjny umawiającego się państwa (art. 12 
konwencji). 
Nie można również pominąć znaczenia dla omawianej kwestii argumentów 
odwołujących się do celu art. 16 konwencji i art. 5982 § 1 k.p.c., nakazujących 
zawieszenie postępowania w sprawach dotyczących opieki (władzy rodzicielskiej). 
Ocena istniejących między tymi przepisami relacji, przy założeniu, że w pierwszej 
kolejności należy doprowadzić do powrotu bezprawnie uprowadzonego dziecka, a 
dopiero wówczas możliwe jest rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej, prowadzi do 
sytuacji, w której wydane na podstawie konwencji orzeczenie niewątpliwie wpływać 
będzie na orzeczenie o władzy rodzicielskiej, podczas gdy konwencja nie daje 
podstaw do merytorycznego orzekania o opiece, a jej celem jest jedynie 
doprowadzenie do stanu sprzed uprowadzenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 
czerwca 2000 r., V CKN 1237/00, nie publ.). 
Zgodnie z tym celem, przepisy konwencji nie mogą ingerować we władzę 
rodzicielską, ale także orzeczenie o władzy rodzicielskiej nie może uniemożliwiać 
stosowania konwencji, a tak byłoby, gdyby orzeczenie o władzy rodzicielskiej 
zapadło po wszczęciu na podstawie konwencji postępowania o odebranie dziecka. 

Zgodnie z art. 3 konwencji, bezprawność uprowadzenia ma miejsce wówczas, gdy 
nastąpiło naruszenie prawa do opieki (władzy rodzicielskiej). Konwencja nie 
rozstrzyga, czy prawo do opieki ma przysługiwać w chwili uprowadzenia, czy także 
w chwili złożenia wniosku o wydanie dziecka. Osoba żądająca ochrony na 
podstawie konwencji żąda ochrony własnego prawa musi więc w chwili złożenia 
wniosku legitymować się prawem do opieki nad dzieckiem, obejmującym również 
władzę rodzicielską w chwili złożenia wniosku. Ponadto do postępowania w sprawie 
o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką 
(art. 5981 i nast. k.p.c.) ma odpowiednie zastosowanie art. 316 § 1 w związku z art. 
13 § 2 k.p.c. 
O odmowie podjęcia uchwały Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 390 § 1 
k.p.c. w związku z art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r., o Sądzie 
Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.).