III CZP 71/12

Sygn. akt III CZP 71/12 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 28 listopada 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Iwona Koper 
SSA Władysław Pawlak 
 
Protokolant Iwona Budzik 
 
w sprawie z wniosku K. K. 
przy uczestnictwie M. K. 
o ubezwłasnowolnienie, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 28 listopada 2012 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Apelacyjny  
postanowieniem z dnia 12 lipca 2012 r.,  
 
 
 
"Czy w sprawie o ubezwłasnowolnienie sąd okręgowy 
rozpoznaje wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w składzie 
jednego sędziego, czy też w składzie trzech sędziów zawodowych?" 
 
 
podjął uchwałę: 
 
 
Wniosek o zwolnienie  od kosztów sądowych w sprawie                
o 
ubezwłasnowolnienie 
sąd 
rozpoznaje 
na 
posiedzeniu 
niejawnym w składzie jednego sędziego. 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
 
Sąd Okręgowy w O., w sprawie o ubezwłasnowolnienie, postanowieniem z 
dnia 10 maja 2012 r. wydanym w składzie trzech sędziów zawodowych oddalił 
wniosek wnioskodawczyni K. K. o zwolnienie od kosztów sądowych.  
 
Przy rozpoznawaniu zażalenia wnioskodawczyni na to postanowienie Sąd 
Apelacyjny powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym do 
rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym.  
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
 
Sprawy o ubezwłasnowolnienie mają charakter szczególny, dotyczą 
bowiem  bezpośrednio praw człowieka oraz dóbr osobistych, w tym zwłaszcza 
godności i wolności. Z tego względu ustawodawca podwyższył standard gwarancji 
procesowych osób, których wniosek dotyczy, czego wyrazem jest m.in. przekazanie 
spraw o ubezwłasnowolnienie do właściwości sądów okręgowych, rozpoznających 
je w składzie trzech sędziów zawodowych (art. 544 § 1 k.p.c.). Taki sposób 
unormowania właściwości rzeczowej oraz składu sądu ma w postępowaniu 
cywilnym charakter wyjątkowy, nie tylko w ramach trybu nieprocesowego (por. art. 
47 § 1 i art. 509 k.p.c.; por. art. 393 § 1 kod. wyb.).  
Od 
początku 
obowiązywania 
kodeksu 
postępowania 
cywilnego 
przyjmowano, zarówno w piśmiennictwie, jak i w judykaturze, że kolegialny skład 
sędziów zawodowych dotyczy wszystkich spraw o ubezwłasnowolnienie – 
rozumianych jako odrębna kategoria spraw z zakresu prawa osobowego – a więc 
także spraw o zmianę i uchylenie ubezwłasnowolnienia, i jest właściwy nie tylko 
w zakresie orzekania co do istoty tych spraw, ale również we wszystkich kwestiach 
wpadkowych i formalnych (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia 
1968 r., II CR 112/68, „Biuletyn SN” 1969, nr 1, poz. 10 i z dnia 27 czerwca 1968 r., 
I CR 238/68, OSNCP 1969, nr 3, poz. 57). U podłoża tego stanowiska, obok racji 
aksjologicznych wiązanych z wagą spraw o ubezwłasnowolnienie, leżały argumenty 
czysto procesowe. Przyjmowano, że wyniki wykładni językowej art. 47 § 2 
(obecnie  art. 47 § 3) k.p.c. sprzeciwiają się jego odpowiedniemu stosowaniu 
w  sprawach o ubezwłasnowolnienie, ponieważ dotyczy wyłącznie wydawania 

 
3 
przez przewodniczącego poza rozprawą postanowień i zarządzeń w sprawach 
rozpoznawanych w składzie ławniczym. Należy jednak podkreślić, że po nowelizacji 
dokonanej ustawą z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania 
cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe 
i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, 
ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw 
(Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.) w art. 47 § 2 (obecnie art. 47 § 3) k.p.c. nie ma już 
bezpośredniego odwołania do składu ławniczego, zatem ograniczenia wynikające 
z tego przepisu przestały działać. Współcześnie nie ma więc przeszkód, aby 
zgodnie z tym przepisem – przy uwzględnieniu dyrektyw płynących z art. 13 § 2 
k.p.c. - postanowienia i zarządzenia w postępowaniu nieprocesowym wydawał 
przewodniczący, niezależnie od tego, jaki skład jest właściwy do orzekania co do 
istoty sprawy. Należy jednak zastrzec, że skoro w postępowaniu nieprocesowym 
orzeczenia co do istoty sprawy zapadają z reguły na posiedzeniu niejawnym 
(art. 514 § 1 k.p.c.; por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 
26 stycznia 2012 r., III CZP 83/11, OSNC 2012, nr 7-8, poz. 82), to odpowiednie 
stosowanie art. 47 § 3 k.p.c. nie może tej zasady naruszać. Jeżeli zatem przepisy 
przewidują w określonej kategorii spraw skład kolegialny, przewodniczący może 
wydawać na posiedzeniu niejawnym tylko takie postanowienia i zarządzenia, 
które nie dotyczą istoty sprawy. 
 
W tej sytuacji, skoro jest oczywiste, że wniosek o zwolnienie od kosztów 
sądowych w sprawie o ubezwłasnowolnienie może być rozpoznany na posiedzeniu 
niejawnym (art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych 
w sprawach cywilnych, jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm. - dalej: 
„u.k.s.c.”, oraz a contrario art. 555 w związku z art. 514 k.p.c.), a orzeczenie w jego 
przedmiocie nie  należy do istoty sprawy, to może być rozpoznany na takim 
posiedzeniu w składzie jednego sędziego. 
 
Za tą tezą przemawia nie tylko analiza językowa art. 47 § 3, dokonana 
w kontekście art. 544 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c., ale także wykładnia celowościowa 
i systemowa. Nie budzi wątpliwości, i potwierdza to praktyka sądowa, że orzekanie 
w 
przedmiocie 
zwolnienia 
od 
kosztów 
sądowych 
nie 
jest 
szczególnie 
skomplikowane (por. art. 102 u.k.s.c.), nie wymaga pogłębionej wiedzy prawniczej 

 
4 
i doświadczenia, jak też nie odznacza się szczególną doniosłością jurysdykcyjną. 
Z tych względów angażowanie do orzekania na posiedzeniu niejawnym trzech 
sędziów zawodowych, mających status sędziów sądu okręgowego, jest niecelowe. 
Z takich zapewne założeń wyszedł ustawodawca uchwalając art. 367 § 4 k.p.c., 
pozwalający na rozpoznanie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych 
w postępowaniu apelacyjnym w składzie jednego sędziego, mimo obowiązującej 
w postępowaniu w drugiej instancji zasady kolegialności (art. 367 § 3 k.p.c.). 
 
Należy również pamiętać, że zgodnie z art. 397 § 2 k.p.c. rozpoznanie 
zażalenia m.in. na postanowienie w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów 
sądowych następuje w składzie jednego sędziego. Przyjęcie, że art. 544 § 1 k.p.c. 
wymaga zawodowego składu kolegialnego także przy orzekaniu o zwolnieniu 
od kosztów sądowych, prowadziłoby do odwrócenia zasady, w myśl której kontroli 
instancyjnej 
dokonuje 
sąd 
odznaczający 
się 
większym 
profesjonalizmem 
i bogatszym doświadczenia. 
Istotne jest także to, że w obecnym stanie prawnym podejmowanie 
czynności w zakresie zwalniania od kosztów sądowych, a więc również orzekanie 
w tym przedmiocie należy do referendarzy sądowych (art. 471 w związku z art. 13 
§ 2 k.p.c. oraz art. 118 w związku z art. 101–111 u.k.s.c.). Nie ma podstaw do 
wyłączenia tej kompetencji referendarzy w sprawach o ubezwłasnowolnienie, 
zatem wymaganie, aby w przedmiocie zwolnienia od kosztów w tych sprawach 
orzekał skład trzech sędziów zawodowych przedstawia się jako szczególnie 
nieracjonalne. 
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie. 
 
 
 
jw