III CZP 70/07

Uchwała z dnia 17 lipca 2007 r., III CZP 70/07 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Gerard Bieniek 
Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Mirosława B. przy uczestnictwie Gminy 
Miasta S. o ustanowienie drogi koniecznej, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na 
posiedzeniu jawnym w dniu 17 lipca 2007 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Szczecinie postanowieniem z dnia 3 
kwietnia 2007 r.: 
„Czy żądanie strony inicjującej postępowanie o zmianę przebiegu służebności 
drogi koniecznej ustanowionej na jej rzecz rozpoznawane jest w postępowaniu 
nieprocesowym (art. 626 k.p.c.), czy też według przepisów o postępowaniu 
procesowym?” 
podjął uchwałę: 
 
Sprawa o zmianę treści lub sposobu wykonywania służebności drogi 
koniecznej, wszczęta przez właściciela nieruchomości władnącej, jest 
rozpoznawana w trybie postępowania nieprocesowego. 
 
Uzasadnienie 
 
Postanowieniem z dnia 24 listopada 2006 r. Sąd Rejonowy w Szczecinie 
oddalił wniosek Mirosława B. o zmianę prawomocnego postanowienia oddalającego 
wniosek o ustanowienie drogi koniecznej, złożony w sytuacji, w której na rzecz 
nieruchomości wnioskodawcy ustanowiona była już służebność drogi koniecznej, 
niezapewniająca jednak – zdaniem wnioskodawcy – odpowiedniego dostępu do 
drogi publicznej. 
Rozpoznając apelację wnioskodawcy, Sąd Okręgowy w Szczecinie powziął 
wątpliwość, której dał wyraz w przedstawionym Sądowi Najwyższemu do 
rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym. 

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Jest oczywiste, że po ustanowieniu służebności gruntowej może dojść, z 
różnych przyczyn (cywilizacyjnych, gospodarczych, społecznych, przyrodniczych 
itp.), do takiej zmiany stosunków, która – ze względu na nową sytuację, a 
zwłaszcza wynikającą z niej ważną potrzebę gospodarczą – uzasadnia zmianę 
treści lub sposobu wykonywania służebności. W wypadku służebności drogi 
koniecznej (art. 145 k.c.) może chodzić np. o poszerzenie szlaku służebnego, 
przeniesienie go na inne miejsce, niwelację wzniesień lub złagodzenie zakrętów, 
ułożenie nowej nawierzchni, dozwolenie na korzystanie z innych środków 
komunikacji, zmianę częstotliwości przejazdów itp. Nie ulega przy tym wątpliwości, 
że – inaczej niż przy znoszeniu służebności (art. 294 k.c.) – interes gospodarczy 
uzasadniający zmianę treści służebności lub sposobu jej wykonywania może leżeć 
zarówno po stronie właściciela nieruchomości obciążonej, jak i po stronie 
właściciela nieruchomości władnącej; w pierwszym wypadku chodzi przede 
wszystkim o zmniejszenie dolegliwości spowodowanej istnieniem (wykonywaniem) 
służebności, w drugim natomiast o urzeczywistnienie lub zwiększenie udogodnień, 
które stwarza uprawnienie do korzystania z nieruchomości obciążonej. 
Wyrazem uznania, że służebności gruntowe nie mogą mieć stałej i 
niezmiennej treści, jest m.in. art. 291 k.c. Prawodawca przyznał jednak roszczenie o 
zmianę treści lub sposobu wykonywania służebności wyłącznie właścicielowi 
nieruchomości obciążonej; ergo, roszczenie to, wywodzone z wymienionego 
przepisu – wobec jego jednoznacznego i oczywistego brzmienia – nie przysługuje 
właścicielowi nieruchomości władnącej. Zważywszy na fakt, że interes gospodarczy 
uzasadniający zmianę treści służebności lub sposobu jej wykonywania może leżeć 
także po stronie właściciela nieruchomości władnącej, omawianą regulację należy 
uznać za ułomną i niespójną. Jej niespójność jest tym bardziej wyrazista, że 
zgodnie z art. 290 § 3 k.c. – w wypadku konieczności zmiany sposobu 
wykonywania służebności na skutek podziału nieruchomości – żądanie w 
omawianym zakresie nie jest ustawowo reglamentowane. 
W tym stanie rzeczy, podzielając wyrażony w piśmiennictwie pogląd, że 
służebności gruntowe nie mogą być „hamulcem rozwoju gospodarczego i postępu 
technicznego”, niezbędne jest poszukiwanie rozstrzygnięcia przedstawionego 
zagadnienia prawnego w innych przepisach. 

Z art. 145 k.c. wynika, że – mówiąc najogólniej – drogę konieczną ustanawia 
się wtedy, gdy nieruchomość określana następnie jako „władnąca” nie ma 
odpowiedniego dostępu do drogi publicznej lub należących do niej budynków 
gospodarskich. Nie ma wątpliwości, że pojęcie „odpowiedniego dostępu” jest 
pojęciem szerszym niż brak jakiegokolwiek dostępu, zatem ustanowienie 
służebności drogi koniecznej staje się uzasadnione nie tylko w razie braku 
jakiejkolwiek łączności z siecią dróg publicznych, ale także wówczas, gdy dostęp 
taki wprawdzie istnieje, lecz nie jest odpowiedni (por. np. orzeczenie Sądu 
Najwyższego z dnia 29 grudnia 1979 r., III CRN 412/70, „Informacja Prawnicza” 
1971, nr 1, poz. 3). Może dojść do sytuacji, w której „nieodpowiedniość” dostępu, 
gwarantowanego istniejącą już służebnością drogi koniecznej, stanie się wynikiem 
zmiany stosunków oraz powstaniem ważnej potrzeby gospodarczej, uzasadniającej 
inny „odpowiedni” dostęp. Przykładowo, wytyczona i używana droga konieczna 
okazuje się – ze względów technicznych lub trakcyjnych – zbyt wąska albo zbyt 
niedogodna, aby zapewnić właścicielowi nieruchomości władnącej odpowiedni 
kontakt z drogą publiczną. W takim wypadku powstaje sytuacja wypełniająca 
hipotezę art. 145 § 1 k.c., co uzasadnia wystąpienie przez właściciela 
nieruchomości władnącej z wnioskiem o ustanowienie nowej (zmienionej, 
rozszerzonej) drogi koniecznej, zapewniającej odpowiednie połączenie z drogą 
publiczną (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1966 r., III CR 
292/66, „Biuletyn SN” 1967, nr 9-10, poz. 134, oraz postanowienie Sądu 
Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2002 r., V CKN 1002/00, nie publ.). Jest oczywiste, 
że taka sprawa, choć w sensie materialnym stanowi sprawę o zmianę treści lub 
sposobu wykonywania służebności drogi koniecznej, jest w istocie sprawą o 
ustanowienie służebności w rozumieniu przepisów rozdziału 5, działu III, tytułu II 
księgi drugiej kodeksu postępowania cywilnego, a zatem podlega rozpoznaniu w 
trybie postępowania nieprocesowego. 
Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie.