III CZP 70/05

Uchwała z dnia 14 października 2005 r., III CZP 70/05 
 
Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący) 
Sędzia SN Józef Frąckowiak 
Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Danuty B. przeciwko Towarzystwu 
Ubezpieczeniowemu "S." S.A. w W. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej 
na posiedzeniu jawnym w dniu 14 października 2005 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu postanowieniem z dnia 5 
kwietnia 2005 r.: 
"Czy możliwe jest udzielenie substytucji przez adwokata radcy prawnemu?" 
podjął uchwałę: 
 
Adwokat będący pełnomocnikiem procesowym w postępowaniu 
cywilnym może udzielić dalszego pełnomocnictwa radcy prawnemu. 
 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu do rozstrzygnięcia na 
podstawie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnienie prawne powstało na tle przepisów art. 91 
pkt 3 k.p.c., art. 21 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (jedn. tekst: 
Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 ze zm. – dalej: „u.r.pr.”) oraz art. 25 ust.3 ustawy 
z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, 
poz. 1058 ze zm. – dalej: „Pr.adw.”). Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację 
sporządzoną i wniesioną przez pełnomocnika powódki, którym jest adwokat, 
powziął wątpliwość, czy powódka na rozprawie apelacyjnej była prawidłowo 
reprezentowana, skoro w jej imieniu stawił się radca prawny i przedłożył 
pełnomocnictwo substytucyjne udzielone przez adwokata. Sąd Okręgowy 
przedstawił argumenty przemawiające zarówno za uznaniem, że adwokat może 
udzielić pełnomocnictwa radcy prawnemu i przeciwko. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 

Rozbieżne w doktrynie poglądy w kwestii dopuszczalności udzielenia przez 
adwokata radcy prawnemu dalszego pełnomocnictwa (substytucji) zaprezentowane 
zostały przed zmianą przepisów Prawa o adwokaturze oraz ustawy o radcach 
prawnych. W zakresie objętym przedstawionym zagadnieniem prawnym ustawa z 
dnia 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze i niektórych 
innych ustaw (Dz.U. Nr 163, poz. 1361, dalej jako „ustawa nowelizacyjna”), która 
weszła w życie 10 września 2005 r., nie dokonała zmian w Prawie o adwokaturze, 
natomiast zmieniła art. 21 u.r.pr., który w nowym brzmieniu stanowi, że radca 
prawny może udzielić dalszego pełnomocnictwa (substytucji) innemu radcy 
prawnemu, adwokatowi, prawnikowi zagranicznemu wykonującemu stałą praktykę 
w zakresie wynikającym z ustawy o świadczeniu przez prawników zagranicznych 
pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej. Zmiana ta z punktu widzenia 
rozpatrywanego zagadnienia prawnego nie ma znaczenia, nadal bowiem w obu 
ustawach korporacyjnych nie jest ujęta jednolicie kwestia udzielania 
pełnomocnictwa substytucyjnego. Zgodnie z art. 21 u.r.pr. (w starym i nowym 
brzmieniu), radca prawny może udzielić substytucji adwokatowi, natomiast Prawo o 
adwokaturze milczy w kwestii dopuszczalności udzielenia pełnomocnictwa 
substytucyjnego przez adwokata radcy prawnemu, stanowiąc jedynie w art. 25 ust. 
3, że w wypadku gdy adwokat prowadzący sprawę nie może wziąć osobiście 
udziału w rozprawie lub wykonać osobiście poszczególnych czynności w sprawie, 
może on udzielić substytucji. 
Odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne należy poszukiwać przede 
wszystkim w art. 91 pkt 3 k.p.c., zgodnie z którym pełnomocnictwo procesowe 
obejmuje z samego prawa umocowanie do udzielenia dalszego pełnomocnictwa 
procesowego adwokatowi lub radcy prawnemu. Z przytoczonego unormowania 
wynika, że każdy pełnomocnik procesowy, a zatem także adwokat (por. art. 87 § 1 
k.p.c.), może udzielić dalszego pełnomocnictwa, z tym ograniczeniem, że 
substytucja może być udzielona tylko adwokatowi lub radcy prawnemu. Z art. 91 pkt 
3 k.p.c. nie wynikają żadne ograniczenia w zakresie możliwości udzielenia przez 
adwokata radcy prawnemu pełnomocnictwa substytucyjnego. Przepis ten traktuje 
zamiennie możliwość udzielenia dalszego pełnomocnictwa adwokatowi i możliwość 
udzielenia takiego pełnomocnictwa radcy prawnemu bez względu na to, kto udziela 
takiego pełnomocnictwa. 

Przepisu art. 91 pkt 3 k.p.c. nie można traktować jako stanowiącego ogólnie o 
wynikającym z pełnomocnictwa procesowego umocowaniu do udzielenia dalszego 
pełnomocnictwa adwokatowi lub radcy prawnemu, a przepisom Prawa o 
adwokaturze oraz ustawy o radcach prawnych nadawać znaczenie rozstrzygające o 
tym, komu może udzielić substytucji adwokat i odpowiednio radca prawny. W takim 
rozumowaniu, które prowadziłoby do podjęcia uchwały zawierającej odpowiedź 
przeczącą, nietrudno dostrzec próbę przeniesienia na grunt przedstawionego 
zagadnienia prawnego myśli wyrażonej w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 10 
stycznia 1997 r., III CZP 116/96 (OSNC 1997, nr 2, poz. 13). Według tej uchwały, 
art. 87 § 1 k.p.c. przewiduje ogólnie, że radca prawny może być pełnomocnikiem 
procesowym w postępowaniu cywilnym, ale nie stanowi samodzielnej podstawy 
określenia zakresu, w jakim jest to możliwe, czyli nie rozstrzyga o tym, w których 
sprawach radca prawny może być pełnomocnikiem procesowym; w tym zakresie 
decydujące znaczenie ma ustawa o radcach prawnych, która określa zakres 
świadczonej przez radcę prawnego pomocy prawnej. 
Podnieść należy, że wbrew założeniom przyjętym w uzasadnieniu zagadnienia 
prawnego oraz w wypowiedziach części doktryny, z przepisów Prawa o 
adwokaturze nie wynika zakaz udzielania przez adwokata dalszego 
pełnomocnictwa radcy prawnemu. Powołany art. 25 ust. 3 Prawa o adwokaturze w 
ogóle nie określa kręgu podmiotów, którym adwokat może udzielić substytucji; 
jedynie z całokształtu przepisów tej ustawy wynika, że może to być inny adwokat 
oraz aplikant adwokacki (art. 77 Pr.adw.). Zwolennicy tezy, że adwokat nie może 
udzielić substytucji radcy prawnemu powołują się na odmienne brzmienie art. 21 
ust. 1 u.r.pr., próbując dowodzić, że daje to podstawę do rozumowania a contrario. 
Skoro – jak argumentują – art. 21 ust. 1 u.r.pr. wyraźnie stanowi, że radca prawny 
może udzielić substytucji adwokatowi, natomiast art. 25 ust. 3 Pr.adw. podobnego 
unormowania nie zawiera, to znaczy, że adwokat nie może udzielić substytucji 
radcy prawnemu. 
Argumentacja ta jest chybiona. Rozumowania z przeciwieństwa nie można 
zaakceptować, skoro art. 25 ust. 3 Pr.adw. nie wskazuje osób, którym adwokat 
może udzielić substytucji, a art. 21 ust. 1 u.r.pr. określa krąg osób, które mogą być 
substytutami radcy prawnego. Brak określenia w art. 25 ust. 3 Pr.adw. kręgu osób, 
którym adwokat może udzielić substytucji w połączeniu z ogólną zasadą wyrażoną 
w art. 91 pkt 3 k.p.c., że pełnomocnik procesowy, a więc także adwokat może 

udzielić dalszego pełnomocnictwa adwokatowi lub radcy prawnemu, przemawia za 
tezą, iż adwokat będący pełnomocnikiem procesowym może udzielić dalszego 
pełnomocnictwa radcy prawnemu. 
Do odmiennego wniosku nie prowadzi także wykładnia art. 37a ust. 1 i 2 
Pr.adw., z faktu bowiem, że na podstawie art. 37a ust. 2 Pr.adw. dziekan okręgowej 
izby adwokackiej może dla adwokata, o którym mowa w art. 37a ust. 1 Pr.adw. 
wyznaczyć zastępcę tylko z grona adwokatów, mimo że chodzi o spółkę 
adwokacko-radcowską, nie wynika, iż adwokat, o którym mowa w art. 37a ust. 1 
Pr.adw., mógłby udzielić substytucji tylko innemu adwokatowi, a nie radcy 
prawnemu. Jest oczywiste, że organ korporacyjny adwokatury może wyznaczyć 
zastępcą tylko adwokata, ponieważ nie ma żadnych uprawnień względem radców 
prawnych. Możliwe jest także, że adwokat, o którym mowa w art. 37a ust. 1 
Pr.adw., będzie mógł udzielić substytucji nie tylko innemu adwokatowi, ale także 
radcy prawnemu, chociaż na podstawie art. 37a ust. 2 Pr.adw. dziekan okręgowej 
izby adwokackiej zastępcą może wyznaczyć tylko innego adwokata. Tezę tę 
potwierdza art. 21 ust. 1 u.r.pr. w brzmieniu nadanym ustawą nowelizacyjną, który 
przewiduje, że radca prawny może udzielić dalszego pełnomocnictwa także 
adwokatowi, mimo iż – zgodnie z art. 21 ust. 2 u.r.pr. – dziekan okręgowej izby 
radców prawnych w razie potrzeby zastępcą radcy prawnego może wyznaczyć tylko 
innego radcę prawnego. 
Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c., 
rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.