III CZP 68/12

Sygn. akt III CZP 68/12 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 28 listopada 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
SSN Iwona Koper (sprawozdawca) 
SSA Władysław Pawlak 
Protokolant Iwona Budzik 
 
w sprawie z wniosku J. S. 
przy uczestnictwie W. S. i A. K. 
o podział majątku wspólnego, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 28 listopada 2012 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy w L. 
postanowieniem z dnia 29 lutego 2012 r.,  
 
 
"Czy przekazanie gospodarstwa rolnego na podstawie ustawy                
z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników 
indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40 z 1982 r., 
poz.  268 ze zm.) następcy pozostającemu w związku małżeńskim 
i  ustroju wspólności majątkowej skutkuje w każdej sytuacji objęciem 
przekazanego gospodarstwa wspólnością ustawową w rozumieniu  
art. 31 k.r.o. (w brzmieniu obowiązującym  przed dniem 20 stycznia 
2005 r.), czy też skutek taki następuje jedynie w wyniku, 
odzwierciedlonego 
w 
treści 
czynności 
prawnej, 
zastrzeżenia 
odmiennego od reguły wyrażonej w art. 33 pkt 2 k.r.o.?" 
podjął uchwałę: 

 
 
2 
 
Gospodarstwo rolne przekazane na podstawie ustawy z dnia 
14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników 
indywidualnych i członków ich rodzin (tekst jedn. Dz. U. z 1989 r. 
Nr 24, poz. 133 ze zm.) następcy pozostającemu w ustroju 
wspólności majątkowej wchodzi w skład majątku wspólnego 
małżonków. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Uzasadnienie 

 
 
3 
 
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie 
prawne powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy w L. apelacji 
uczestniczki od postanowienia wstępnego Sądu Rejonowego, wydanego w sprawie 
o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej. 
W  postanowieniu 
tym 
Sąd 
Rejonowy 
ustalił 
skład 
majątku 
wspólnego 
wnioskodawcy i uczestniczki, nie zaliczając do jego przedmiotów spornego 
gospodarstwa rolnego, czemu dał wyraz w uzasadnieniu postanowienia. 
W  związku z podniesionym przez uczestniczkę w apelacji zarzutem naruszenia 
art. 31 § 1 k.r.o. przez przyjęcie, że gospodarstwo to nie wchodziło do majątku 
wspólnego małżonków, Sąd Okręgowy w L. powziął istotne wątpliwości prawne 
wywołane - jak wskazał - rozbieżnościami w orzecznictwie Sądu Najwyższego 
odnośnie do tego, czy gospodarstwo rolne przekazane na podstawie ustawy z dnia 
14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych  i  
członków  ich  rodzin  (Dz.  U.  Nr  40 z 1982 r., poz. 268 ze zm. - dalej jako 
u.u.s.r.) następcy pozostającemu w związku małżeńskim i ustroju wspólności 
majątkowej skutkuje w każdej sytuacji objęciem tego gospodarstwa wspólnością 
ustawową w rozumieniu art. 31 k.r.o., czy też skutek taki następuje jedynie w 
wyniku, odzwierciedlonego w treści czynności prawnej, zastrzeżenia odmiennego 
od reguły wyrażonej w art. 33 pkt 2 k.r.o. 
W stanie faktycznym sprawy gospodarstwo rolne zostało przekazane 
wnioskodawcy przez rodziców na podstawie umowy o przekazanie gospodarstwa 
rolnego następcy zawartej w dniu 16 lipca 1990 r., w formie aktu notarialnego. 
W  czasie zawierania umowy wnioskodawca i uczestniczka pozostawali w związku 
małżeńskim i w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej. Stroną umowy był tylko 
wnioskodawca i tylko on jako właściciel nieruchomości wchodzących w skład 
gospodarstwa rolnego został wpisany do prowadzonych dla nich ksiąg 
wieczystych. 
 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 

 
 
4 
Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich 
rodzin z dnia 14 grudnia 1982 r. została uchylona przez art. 122 ustawy 
z  20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. 1991 r. Nr 7, poz. 24 
ze zm. - dalej jako u.s.r.). Według przepisów uchylonej ustawy ustala się jednak 
skutki prawne zawartej na jej podstawy umowy o nieodpłatne przekazanie 
gospodarstwa rolnego następcy (art. 119 ust. 1 u.s.r.). Do oceny w sprawie 
rozpoznawanej przez Sąd Okręgowy, czy sporne gospodarstwo rolne weszło 
do  majątku wspólnego byłych małżonków będą mieć zastosowanie - zgodnie 
z  art.  5 ust. 2 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r., nowelizującej z dniem 
20  stycznia  2005 r.  kodeks  rodzinny  i  opiekuńczy (Dz. U.  Nr  162,  poz.  1691) 
- przepisy art. 31 i 33 k.r.o. w obecnym brzmieniu. 
Kluczowe znaczenia dla rozstrzygnięcia powstałej wątpliwości prawnej, 
stanowiącej przedmiot sformułowanego przez Sąd Okręgowy zagadnienia, 
ma  kwestia charakteru prawnego umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego 
zawartej na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., a w konsekwencji 
zastosowania do jej skutków art. 33 pkt 2 k.r.o. 
Zagadnienie to było przedmiotem sporu w piśmiennictwie już na tle 
wcześniejszej ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla 
rolników i ich rodzin z dnia 27 października 1977 r., (Dz. U. Nr 32, poz. 140 - dalej 
jako ustawa z 1977 r.), w którym prezentowane były dwa zasadnicze 
przeciwstawne poglądy. Według pierwszego, umowa o przekazanie gospodarstwa 
rolnego jest cywilnoprawną pozakodeksową umową nazwaną o swoistym 
charakterze, ściśle określoną co do przedmiotu, podmiotów i formy, której celem 
nie jest obdarowanie następcy, lecz uzyskanie świadczenia od państwa. 
Ten  charakter nie pozwala na stosowanie do niej, także w drodze analogii, 
w  zakresie w jakim kolidowałoby to z istotą i celami przekazania gospodarstwa 
rolnego następcy, przepisów kodeksu cywilnego oraz kodeksu rodzinnego 
i  opiekuńczego, 
dotyczących 
darowizny. 
Przekazane 
na 
jej 
podstawie 
gospodarstwo rolne nie jest więc objęte wyłączeniem z art. 33 pkt 2 k.r.o. i wchodzi 
w skład majątku wspólnego małżonków pozostających w ustroju wspólności 
majątkowej, zgodnie z zawartą w art. 31 § 1 k.r.o. regułą nabywania praw do tego 
majątku. Drugi z poglądów głosi natomiast, że mamy do czynienia z umową 

 
 
5 
darowizny w rozumieniu art. 888 i nast. k.c., a uzyskanie świadczeń przez 
przekazującego pozostaje bez wpływu na taki jej charakter, gdyż nie następuje to 
kosztem darczyńcy, lecz osoby trzeciej (państwa). Gospodarstwo rolne przekazane 
następcy, jako przedmiot wymieniony w art. 33 pkt 2 k.r.o. z mocy samego prawa 
wchodzi więc do jego majątku odrębnego. 
W judykaturze Sądu Najwyższego przeważa pierwszy z przytoczonych 
poglądów (zob. następujące orzeczenia Sądu Najwyższego: uchwały z dnia 
16  lipca 1980 r., III CZP 44/80, OSNCP 1981, nr 2-3, poz. 24, z dnia 17 września 
1980 r., II UZP 20/80 OSNCP 1981, nr 2- 3 poz. 27, z dnia 19 lutego 1991 r., III 
CZP 4/91, OSNCP 1991, nr 8-9, poz. 103, z dnia 29 września 1992 r., III CZP 
98/92, OSNCP nr 3, poz. 35, dnia 25 marca 1992 r., III CZP 19/92, OSNCP 1992, 
nr 9, poz. 163, z dnia 14 października 1992 r., III CZP 125/92, OSNCP 1993, nr 4, 
poz.  58, z dnia 8 września 1993 r., III CZP 121/93, OSNC 1994, nr 5, poz. 97, 
wyroki z dnia 19 listopada 1996 r., III CKN 9/96 LexPolonica nr 402167, z dnia 
19  lutego 1997 r., III CKN 9/97, Lex nr 50765, z dnia 18 grudnia 2000 r., I CKN 
992/98, Lex nr 50826 postanowienie z dnia 4 października 2001 r., I CKN 402/00 
OSNC 2002, nr 6, poz. 79). Zapatrywanie to podzielił Sąd Najwyższy w podjętej 
w  powiększonym składzie siedmiu sędziów uchwale z dnia 25 listopada 2005 r., 
III  CZP 59/05, (OSNC 2006, nr 5, poz. 79), w której odnosząc się 
do  występujących w orzecznictwie Sądu Najwyższego rozbieżności w omawianej 
kwestii, w oparciu o szczegółową analizę kolejnych ustaw regulujących 
przekazanie gospodarstwa rolnego następcy (w tym także ustawy z dnia 
14  grudnia 1982 r.) i poszerzoną argumentację odwołującą się do zasad 
i  przepisów prawa rodzinnego regulujących ustrój majątkowy małżeński w kształcie 
nadanym ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r., zmieniającą kodeks rodzinny 
i  opiekuńczy przyjął, że gospodarstwo rolne przekazane na podstawie ustawy 
z  dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych 
świadczeniach dla rolników i ich rodzin następcy pozostającemu w ustawowej 
wspólności majątkowej małżeńskiej, należy do majątku wspólnego małżonków. 
W  uzasadnieniu uchwały wskazał między innymi na to, że mimo utrzymującego się 
sporu co do charakteru umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy 
ustawodawca dokonując w 2004 r. daleko idących zmian kodeksu rodzinnego 

 
 
6 
i  opiekuńczego w zakresie ustrojów majątkowych małżeńskich nie dostrzegł 
potrzeby rozszerzenia katalogu wyłączeń określonych w art. 33 k.r.o., 
pozostawiając 
rozstrzygniecie 
co 
do 
charakteru 
umowy 
o 
przekazanie 
gospodarstwa rolnego następcy praktyce orzeczniczej, która opowiada się 
niezmiennie za traktowaniem takiej umowy jako wyodrębnionej umowy prawa 
cywilnego różnej od umowy darowizny. Pogląd wyrażony w uchwale utrzymał się 
także na gruncie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. w kontynuujących przyjęty w niej 
kierunek wykładni dalszych orzeczeniach Sądu Najwyższego (postanowienie z dnia 
22 lutego 2007 r., III CSK 344/06, OSNC 2008 nr 1, poz. 12, uchwała z dnia 
21  czerwca 2012 r., III CZP 29/12, dotychczas niepublikowana). 
Sąd Najwyższy w składzie obecnie orzekającym podziela wyrażone 
w  przytoczonych orzeczeniach konsekwentne i utrwalone już w judykaturze 
stanowisko charakteryzujące umowę przekazania gospodarstwa rolnego następcy, 
jako ustawowo wyodrębnioną swoistą umowę cywilnoprawną odmienną od umowy 
darowizny oraz wyrażone w nich zapatrywanie, że umowa o przekazaniu 
gospodarstwa rolnego następcy zachowała taki swój szczególny charakter także 
w  ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników 
indywidualnych i członków ich rodzin. Nie mają do niej więc zastosowania, zarówno 
wprost, jak i drodze analogii przepisy kodeksu cywilnego o darowiźnie. 
Uznając 
trafność 
uzasadniającej 
je 
argumentacji 
wskazać 
trzeba 
w  nawiązaniu do niej, że umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy 
stanowi integralny składnik systemu emerytalnego i rentowego rolników, o czym 
świadczy uregulowanie jej w ramach ustawy dotyczącej tego zagadnienia. Celem 
jej zawarcia jest uzyskanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego, z czym wiąże 
się wzajemna zależność umowy i decyzji w przedmiocie tych świadczeń polegająca 
na  tym, że utrata mocy jednej pociąga za sobą utratę mocy drugiej z tych 
czynności. Tego rodzaju powiązanie czynności rolnika, następcy i państwa 
(świadczeniodawcy) sprawia, że umowa przekazania gospodarstwa następcy 
nie  mieści się w katalogu umów uregulowanych w kodeksie cywilnym. Wspólną 
cechą umowy przekazania własności gospodarstwa rolnego następcy i umowy 
darowizny jest jedynie nieodpłatność świadczenia, nie będąca jednak atrybutem, 
ani nawet dominującą cechą umowy przekazania, do której essentialia negotii 

 
 
7 
należą przede wszystkim: ograniczony krąg podmiotów, którym gospodarstwo 
można przekazać, praca osoby otrzymującej gospodarstwo w tym gospodarstwie 
oraz 
konieczność 
przekazania 
gospodarstwa 
dla 
otrzymania 
świadczeń 
z  ubezpieczenia 
społecznego. 
Oparcie umowy 
przekazania 
gospodarstwa 
następcy na konstrukcji swoistej umowy, odmiennej od umowy darowizny 
podyktowane było celem socjalnym w postaci zapewnienia środków utrzymania 
rolnikom, 
a 
przy 
tym 
dążeniem 
do 
zwiększenia 
rentowności 
często 
niskoprodukcyjnych gospodarstw poprzez wymianę pokoleń i powierzenia ich 
następcy, jako rodzinnego warsztatu pracy, bez obciążenia spłatami. Odrębność tej 
umowy potwierdza treść art. 119 ust. 2 u.s.r. ustanawiającego - na szczególnych 
warunkach - ochronę rolnika przekazującego gospodarstwo następcy, na wypadek 
zachowań dających się określić mianem niewdzięczności, który ma zastosowanie 
również do umów zawartych na podstawie poprzednio obowiązujących ustaw 
z  1977 r. i 1982 r. Przyjęcie, że na gruncie ustawy z 14 grudnia 1982 r. mamy 
do  czynienia z umownym przeniesieniem własności gospodarstwa rolnego 
na  następcę pod tytułem nieodpłatnym na tyle podobnym do umowy darowizny, 
że  należałoby do niego stosować w drodze analogii przepisy kodeksu cywilnego 
i  innych ustaw o umowie darowizny (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 
30  stycznia 2009 r., II CSK 450/08, Lex nr 599753) czyniłoby, z uwagi na treść 
art.  898 § 1 k.c., zbędnym ustanawianie ochrony, polegającej na możliwości 
rozwiązania umowy. Odrębną instytucję uznania następcy za niegodnego przejęcia 
gospodarstwa rolnego przewidywał art. 49 u.u.s.r., określający jego przesłanki. 
Odosobniony charakter ma na tle przedstawionego, dominującego kierunku 
judykatury, stanowisko prezentowane w powołanym wyżej postanowieniu z dnia 
30  stycznia 2009 r., II CSK 450/08 oraz w postanowieniach Sądu Najwyższego 
z  dnia 18 kwietnia 2008 r., II CSK 647/07 (Lex nr 518174) i w wyroku Sądu 
Najwyższego z dnia 24 listopada 2010 r., II CSK 274/10, Lex nr 707865), zgodnie 
z  którym pogląd sformułowany w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu 
Najwyższego z dnia 25 listopada 2005 r., III CZP 59/05, odnośnie do przyjętej 
w  nich o kwalifikacji prawnej umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy 
na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. jest nieaktualny na gruncie 
ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. Stanowisko to oparte zostało na niedostatecznie 

 
 
8 
przekonującym - na tle przepisów tej ustawy, w tym w szczególności jej rozdziału 4 
- Przekazywanie  gospodarstw  rolnych  i  wcześniej  przedstawionej  ich  wykładni 
- założeniu, że ustawa ta tak dalece zbliżyła reżim prawny umowy przekazania 
gospodarstwa rolnego do umowy darowizny, iż nie jest uzasadnione, aby 
odmiennie traktować skutki tych czynności w świetle przepisów odwołujących się 
do  darowizny. 
Zgodnie z art. 50 ust. 1 u.u.s.r, w brzmieniu uzyskanym po jego zmianie 
ustawą z dnia 24 lutego 1990 r., gospodarstwo rolne mogło być przekazane według 
wyboru rolnika jednemu albo kilku następcom. Odstąpienie przy dokonywaniu tej 
zmiany od wcześniejszego uregulowania, według którego gospodarstwo mogło być 
przekazane jednemu następcy, a jeżeli ten pozostawał w związku małżeńskim, 
także obojgu małżonkom nie eliminowało małżonka następcy z grona osób 
uprawnionych do nabycia gospodarstwa w trybie przekazania (uchwała Sądu 
Najwyższego z dnia 18 maja 1995 r., III CZP 58/95, OSNC 1995, nr 10, poz. 139). 
Dokonany w ramach art. 50 ust. 1 przed jego zmianą przez rolnika wybór co do 
przekazania gospodarstwa tylko następcy, pozostającemu w związku małżeńskim 
nie przesądzał o przynależności gospodarstwa do jego majątku osobistego 
(wcześniej odrębnego). Przepis art. 50 ust. 1 u.u.s.r. nie jest bowiem przepisem 
szczególnym w stosunku do art. 33 k.r.o. i nie rozszerza zamkniętego katalogu 
przedmiotów stanowiących majątek osobisty (odrębny) małżonka (postanowienie 
Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2001 r., I CKN 402/00, dotyczące tej 
samej kwestii na gruncie ustawy z 1977 r.). 
Podstawą oceny przynależności gospodarstwa rolnego przekazanego 
małżonkom w trybie omawianej ustawy pozostają przepisy art. 31 i 33 k.r.o. w myśl 
których w małżeństwie, w którym obowiązuje ustrój wspólności ustawowej, 
przynależność nabytych składników majątkowych do majątków osobistych 
małżonków ma wyjątkowy charakter. Zasadą jest, że wszelkie przedmioty 
majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności majątkowej przez oboje małżonków 
lub przez jednego z nich wchodzą do majątku wspólnego małżonków. Decydujące 
znaczenie dla określenia czy przekazane następcy gospodarstwo rolne stanowi 
majątek wspólny małżonków ma czas nabycia i obowiązujący ich ustrój majątkowy. 
Jeżeli następca, któremu przekazane zostało gospodarstwo pozostawał w ustroju 

 
 
9 
wspólności ustawowej, to nabyte w czasie jej trwania gospodarstwo , na podstawie 
art. 31 § 1 kro, stanowi majątek wspólny małżonków. 
Z tych względów podjęto uchwalę jak na wstępie (art. 390 § 1 k.p.c.). 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
es