III CZP 67/13

Sygn. akt III CZP 67/13 
 
 
 
UCHWAŁA 
Dnia 21 listopada 2013 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Jan Górowski (przewodniczący) 
SSN Marian Kocon 
SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca) 
 
Protokolant Bożena Kowalska 
 
w sprawie z powództwa Z. M. 
przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A. w Warszawie 
o zapłatę, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 21 listopada 2013 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w […] 
postanowieniem z dnia 19 lipca 2013 r.,  
 
"Czy 
zachodzi 
powaga 
rzeczy 
osądzonej 
w 
sprawie                
o dochodzone od zakładu ubezpieczeń odszkodowanie w związku                
z wypadkiem objętym umową ubezpieczenia odpowiedzialności 
cywilnej w sytuacji, gdy prawomocnym wyrokiem roszczenia 
te   zostały oddalone z uwagi na brak legitymacji biernej, wynikający                
z niedopuszczalności w uprzednim stanie prawnym możliwości 
dochodzenia roszczeń bezpośrednio od ubezpieczyciela?" 
 
 
podjął uchwałę: 
 
O powadze rzeczy osądzonej decyduje, poza identycznością 
stron 
oraz 
przedmiotu 
rozstrzygnięcia, 
także 
tożsamość 
podstawy sporu. 
 
 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
Sąd Okręgowy w P. postanowieniem z dnia 28 marca 2013 r. odrzucił pozew 
Z. M. przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Spółce 
Akcyjnej w Warszawie o zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia za 
krzywdę.  
Sąd  Okręgowy ustalił, że dochodzone roszczenia wynikają z następstw 
wypadku lotniczego, jakiemu powód uległ w 1978 r.  Stwierdził, że o roszczeniach 
tych orzekł już Sąd Rejonowy w L., który wyrokiem z dnia 8 października 1981 r., 
sygn. akt I C …/80, zasądził na rzecz powoda od Przedsiębiorstwa Usług 
Lotniczych kwotę 10.000 st. zł z ustawowymi odsetkami, ustalił odpowiedzialność 
tego pozwanego za skutki wypadku mogące powstać w przyszłości oraz oddalił 
powództwo wobec Państwowego Zakładu Ubezpieczeń. W  konsekwencji uznał, że 
pozew podlega odrzuceniu na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.  
Postanowienie powyższe zaskarżył zażaleniem powód, wnosząc o jego 
uchylenie. Zarzucił błąd w ocenie tożsamości roszczeń dochodzonych obecnie  
i w sprawie I C …/80 oraz naruszenie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. przez niezasadne 
przyjęcie, że w rozpoznawanej sprawie zachodzi powaga rzeczy osądzonej. 
Sąd Apelacyjny przy rozpoznawaniu zażalenia  powziął wątpliwości 
sformułowane w zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do 
rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Zaznaczył przy tym, że wątpliwości 
te dotyczą jedynie roszczenia o zapłatę kwoty 200.000 zł z tytułu zadośćuczynienia 
za krzywdę. W sprawie I C …/80 powód  domagał się zasądzenia z tego tytułu 
kwoty 10.000 st. zł i żądanie to zostało uwzględnione w stosunku do poprzednika 
prawnego pozwanej. Przedmiotem osądu w tamtej sprawie nie były natomiast 
zgłoszone obecnie roszczenia odszkodowawcze. Wprawdzie żądanie ustalenia 
odpowiedzialności na przyszłość za skutki wypadku zostało oddalone w stosunku 
do poprzednika prawnego pozwanego, jednak wyrok w tym zakresie nie ma powagi 
rzeczy osądzonej w odniesieniu do roszczeń o naprawienie szkody wynikłej z tego 
czynu niedozwolonego.  
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 

 
3 
 Zgodnie z art. 366 k.p.c., wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej 
tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot 
rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami Z przytoczonego  
przepisu wynika, że  granice powagi rzeczy osądzonej mają charakter podmiotowy 
i przedmiotowy.  Wątpliwości Sądu Apelacyjnego nie budzi jednak tożsamość stron 
obu procesów, lecz granice przedmiotowe powagi rzeczy osądzonej.  
W orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntował się pogląd, zgodnie z którym 
tożsamość przedmiotu uprzedniego orzeczenia oraz kolejnego powództwa, 
wykluczająca możliwość jego merytorycznej oceny, zachodzi w przypadku 
jednakowej podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia oraz ponownego żądania 
powoda, przy czym przesłanki te musza wystąpić kumulatywnie (zob. m.in. 
postanowienia: z dnia 9 czerwca 1971 r., II CZ 59/71, OSNCP 1971, nr 12, 
poz. 226; z dnia 25 sierpnia 1998 r. I PKN 266/98, OSNP 1999, nr 17, poz. 554; 
z dnia 3 lutego 2010 r., II CSK 414/09, nie publ; z dnia 11 lutego 2011 r., I CSK 
277/10, nie publ.; z dnia 8 kwietnia 2011 r., II CSK 493/10, Biul. SN 2011, nr 6, 
str. 11-12; z dnia 26 stycznia 2012 r., I UK 301/11, nie publ.  oraz wyroki:  z dnia 
22 kwietnia 1967 r., I CR 570/66, OSPiKA 1968, nr 7-8, poz. 158; z dnia 4 grudnia 
1998 r., III CKN 56/98, Biul. SN 1999, nr 4, str. 9; z dnia 14 lipca 2011 r., III UK 
196/10, OSNP 2012, nr 17-18, poz. 222 i z dnia 15 listopada 2012 r., V CSK 
515/11, nie publ.). 
W kontekście przedstawionego zagadnienia rozważenia wymaga tylko jeden 
z elementów określających przedmiotowe granice powagi rzeczy osądzonej, 
tj. tożsamość podstawy prawnej sporu, gdyż - jak zauważył Sąd Apelacyjny - Sąd 
Rejonowy w sprawie I C …/80 był zobligowany, na podstawie obowiązującego  
w  chwili orzekania art. 321 § 2 k.p.c., rozstrzygnąć o roszczeniu z tytułu 
zadośćuczynienia w takim rozmiarze, jaki wynikał z faktów przytoczonych przez 
powoda.  Powód nie mógł wtedy dochodzić przed sądem - na podstawie umowy 
ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej innej osoby - roszczeń  od Państwowego 
Zakładu  Ubezpieczeń (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego 
z dnia 24 stycznia 1972 r., III CZP 74/71, zasada prawna, OSNCP 1972, nr 7-8, 
poz. 122). Możliwość taka pojawiła się wraz z wejściem w życie, z dniem 1 stycznia 
1985 r., ustawy z dnia 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych 

 
4 
i osobowych (Dz. U. Nr 45, poz. 342 ze zm.; dalej: „u.u.m.o”). W art. 57 ust. 1 tej  
ustawy przyjęto jako zasadę, że uprawniony do odszkodowania w związku 
z wypadkiem objętym ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej może dochodzić 
roszczenia bezpośrednio od zakładu ubezpieczeń; podobne rozwiązanie  (actio 
directa) przewidziano w art. 822 § 4 k.c., wprowadzonym z dniem 1 stycznia 2004 r.  
oraz w art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach 
obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze 
Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. Nr 124, poz. 1152 ze zm.).  
  W orzecznictwie zarysowała się rozbieżność  co do tego, czy  art. 57 ust. 1 
u.u.m.o. stosuje się do roszczeń wynikłych ze zdarzeń objętych ubezpieczeniem, 
które miały miejsce przed wejściem w życie tej regulacji. Sąd Najwyższy na pytanie 
to udzielił odpowiedzi  twierdzącej w wyroku z dnia 8 kwietnia 1986 r., IV CR 44/86 
(OSNCP 1987, nr 5-6, poz. 84), nie wyjaśniając jednak bliżej motywów swojego 
stanowiska, natomiast w wyroku z dnia 9 września 1987 r., IV CR 275/87 (nie publ.) 
wyraził  zapatrywanie przeciwne, wskazując, że w ustawie z dnia 20 września 
1984 r. nie ma unormowania przewidującego stosowanie jej do roszczeń 
dochodzonych po 1 stycznia 1985 r.,  wynikających z wypadków zaistniałych przed 
tym dniem; do ich oceny stosuje się - zgodnie z art. 3 k.c. - przepisy 
dotychczasowe, tj. ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r. o ubezpieczeniach majątkowych 
i osobowych (Dz. U. Nr 72, poz. 357 ze zm.; dalej: „ustawa z dnia 2 grudnia 
1958 r.”) a innego wniosku nie uzasadnia analiza celów obu tych ustaw. 
 Odnosząc się do tej kwestii, należy uznać, że bardziej przekonujące 
jest   stanowisko 
wyrażone 
w 
drugim 
z 
przywołanych 
orzeczeń; 
opiera 
się  ono  na   trafnym założeniu, że actio directa jest samodzielnym prawem 
podmiotowym 
materialnym, 
przysługującym 
poszkodowanemu 
wobec 
wierzyciela  w razie ziszczenia się zdarzenia objętego umową ubezpieczenia.  
Również w  piśmiennictwie zdecydowanie przeważa pogląd, zgodnie z którym 
poszkodowanemu przysługuje roszczenie wynikające ze zdarzenia szkodzącego 
wobec odpowiedzialnego za naprawienie szkody oraz osobne roszczenie 
wobec ubezpieczyciela 
z 
tytułu 
ubezpieczenia 
odpowiedzialności 
cywilnej.  
Stojąc  na gruncie tego zapatrywania, nie można więc uznać, że w konkretnym 
stanie faktycznym powodowi  przysługuje roszczenia wprost wobec pozwanego 

 
5 
ubezpieczyciela. Stwierdzenie to nie przesądza jednak - do czego skłania się Sąd 
Apelacyjny - że w takiej sytuacji pozew obejmujący te roszczenia podlega 
odrzuceniu na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. Istnienie lub nieistnienie 
określonego prawa podmiotowego po stronie powoda nie warunkuje jego 
roszczenia procesowego.  
Skoro wyrok oddalający powództwo zapadł  pod rządem ustawy nie 
przewidującej 
możliwości 
dochodzenia 
przez 
poszkodowanego 
roszczenia 
bezpośrednio od ubezpieczyciela, a pozew w sprawie niniejszej został wniesiony 
w stanie prawnym dopuszczającym taką możliwość, to podstawa faktyczna 
i prawna obu tych sporów nie może być utożsamiana. Powód może w drugim 
procesie powoływać się na  działanie ustawy z 1984 r. wstecz albo utrzymywać, 
że  actio 
directa 
pozostaje 
wyłącznie 
instytucją 
prawa 
procesowego. 
To,  czy tego  rodzaju twierdzenia o faktach i prawie są  usprawiedliwione  podlega 
jednak merytorycznej ocenie sądu. W tych okolicznościach odrzucenie pozwu 
z powołaniem się na powagę rzeczy osadzonej nie znajduje dostatecznej 
podstawy. 
Rozważane zagadnienie prawne jest wycinkiem szerszego problemu, 
który stanowią  granice powagi rzeczy osądzonej, dlatego też należy uznać, 
że  granice  te  wyznacza 
- 
poza 
identycznością 
stron 
oraz 
przedmiotu 
rozstrzygnięcia - także tożsamość podstawy sporu. 
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. orzekł, jak 
w uchwale. 
 
   
jw