III CZP 67/12

Sygn. akt III CZP 67/12 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 7 listopada 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Marian Kocon 
SSN Anna Kozłowska 
 
Protokolant Bogumiła Gruszka 
 
 
w sprawie z powództwa A. D. 
przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń Wzajemnych TUW Spółce Akcyjnej                
w Warszawie 
o zapłatę, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 7 listopada 2012 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy w K.  
postanowieniem z dnia 29 czerwca 2012 r.,  
 
"Czy w świetle przepisu § 10 ust. 1 rozporządzenia Ministra 
Finansów z dnia 24 marca 2000 r. w sprawie ogólnych warunków 
obowiązkowego 
ubezpieczenia 
odpowiedzialności 
cywilnej 
posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku 
z ruchem tych pojazdów (Dz.U. Nr 26, poz. 310 ze zm.) zakład 
ubezpieczeń jest obowiązany do zapłacenia zadośćuczynienia 
za  krzywdę wyrządzoną osobie trzeciej, wobec której ubezpieczony 
ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 448 k.c. w zw. z art.        
24 § 1 k.c.?" 
podjął uchwałę: 

 
 
2 
 
 
Przepis § 10 ust. 1 rozporządzenia Ministra Finansów 
z  dnia 24 marca 2000 r. w sprawie ogólnych warunków 
ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów 
mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem 
tych  pojazdów (Dz.U. Nr 26, poz. 310 ze zm.) nie wyłączał 
z  zakresu 
ochrony 
ubezpieczeniowej 
zadośćuczynienia 
za  krzywdę 
osoby, 
wobec 
której 
ubezpieczony 
ponosił 
odpowiedzialność na podstawie art. 448 k.c. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Uzasadnienie 

 
 
3 
 
Wątpliwości ujęte w postanowieniu przedstawiającym Sądowi Najwyższemu 
do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne Sąd Okręgowy powziął przy rozpoznawaniu 
sprawy z apelacji pozwanego ubezpieczyciela, od którego Sąd pierwszej instancji 
zasądził na podstawie art. 448 k.c. zadośćuczynienie za naruszenie dobra 
osobistego powoda w związku ze śmiercią  brata w wypadku komunikacyjnym, 
który zdarzył się w październiku 2002 r. 
Sąd Okręgowy stwierdził, że przyjęty w judykaturze Sądu Najwyższego 
pogląd o możliwości skutecznego dochodzenia roszczenia o zadośćuczynienie 
z  tytułu naruszenia dobra osobistego na skutek śmierci osoby najbliższej, 
nie  przesądza odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń. Odpowiedzialność tę 
kształtował art. 822 k.c. oraz rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 24 marca 
2000 r. w sprawie ogólnych warunków ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej 
posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych 
pojazdów (Dz. U. Nr 26, poz. 310 ze zm.), mające zastosowanie w sprawie 
ze  względu na chwilę zdarzenia wyrządzającego szkodę. Zdaniem Sądu, „literalne 
brzmienie” przepisu  § 10 ust. 1 rozporządzenia  wyklucza przyjęcie, że zakład 
ubezpieczeń był zobowiązany do zapłaty zadośćuczynienia także w wypadku 
naruszenia dobra osobistego. Sąd Okręgowy dodał, że odpowiedzialność zakładu 
ubezpieczeń nie ma charakteru absolutnego, a zważywszy, iż zakres jego 
odpowiedzialności ma wpływ na kalkulację składki ubezpieczeniowej, rozszerzanie 
tej odpowiedzialności „w drodze niekorzystnej interpretacji przepisów prawa” 
godziłoby w zasadę bezpieczeństwa obrotu gospodarczego. 
Jednak, w ocenie Sądu, można bronić - dominującego w orzecznictwie 
sądów powszechnych - poglądu o objęciu ochroną ubezpieczeniową także 
roszczeń opartych na art. 448 w zw. z art. 24 § 1 k.c. Na rzecz takiego stanowiska 
przemawia to, że wszystkie niejasności należy rozstrzygać na korzyść 
ubezpieczonego jako konsumenta, jak również to, że wyłączenie odpowiedzialności 
zakładu ubezpieczeń za krzywdę trudno byłoby pogodzić z charakterem umowy 
ubezpieczenia, zwłaszcza, iż ubezpieczeni od odpowiedzialności cywilnej mieli 

 
 
4 
pod  rządem rozporządzenia uzasadnione podstawy do przyjęcia, że zakład 
ubezpieczeń naprawi wyrządzoną szkodę. 
Sąd Najwyższy rozważył, co następuje. 
Przedstawione 
do 
rozstrzygnięcia 
zagadnienie 
prawne 
dotyczy 
odpowiedzialności ubezpieczyciela z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności 
cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku 
z  ruchem pojazdów. Ujęta w art. 822 k.c. istota takiego ubezpieczenia polega 
na  przejęciu przez ubezpieczyciela obowiązku odszkodowawczego w razie zajścia 
wypadku, w wyniku którego po stronie ubezpieczonego powstał obowiązek 
odszkodowawczy. Ponieważ odpowiedzialność ubezpieczyciela sięga tak daleko, 
jak odpowiedzialność cywilna ubezpieczonego, ustalenie zakresu zobowiązania 
ubezpieczyciela wymaga najpierw ustalenia zakresu świadczeń, do których 
zobowiązany 
jest 
ubezpieczony. 
Z 
tego 
względu 
rozstrzygnięcie, 
czy  odpowiedzialność ubezpieczyciela obejmowała  oparte na podstawie art. 448 
k.c.  zadośćuczynienie za krzywdę doznaną przez osoby bliskie zmarłego musi być 
poprzedzone ustaleniem, że odpowiedzialność taką ponosił ubezpieczony. 
Zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę doznaną z powodu naruszenia 
dobra osobistego zostało w obecnym kształcie unormowane w art. 448 k.c. 
w wyniku nowelizacji, dokonanej ustawą z dnia 23 sierpnia 1996 r. o zmianie 
ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 114, poz. 542). Nie oznacza to, by zostało tym 
samym 
przesądzone, 
że  przepis 
ten 
stanowi 
podstawę 
roszczenia 
o zadośćuczynienie z tytułu krzywdy (szkody niemajątkowej) doznanej przez 
bliskich zmarłego. Kodeks cywilny nie przejął unormowania zawartego w art. 166 
k.z., który przewidywał możliwość przyznania najbliższym członkom rodziny 
zmarłego stosownej sumy pieniężnej jako zadośćuczynienia za doznaną przez nich 
„krzywdę moralną”. W art. 446 § 3 k.c. przewidziano jedynie możliwość przyznania 
najbliższym członkom rodziny zmarłego stosownego odszkodowania, jeżeli wskutek 
jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej. Orzecznictwo na 
tle tego przepisu było niejednolite i zmienne, lecz w nowszej judykaturze 
zdecydowanie przeważyło stanowisko uznające mieszany charakter roszczenia 
opartego na art. 446 § 3 k.c. i  dopuszczające możliwość kompensowania na jego 

 
 
5 
podstawie  nie tylko szkody majątkowej, ale także ściśle powiązanego z nią 
uszczerbku niemajątkowego, znajdującego wyraz w znacznym pogorszeniu sytuacji 
życiowej poszkodowanego (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 
24 października 2007 r., IV CSK 192/07, OSNC-ZD 2008, z. C, poz. 86  oraz 
niepublikowane wyroki z dnia 15  października 2002 r., II CKN 985/00, z dnia 
25 lutego 2004 r., II CK 17/03, z  dnia 30 czerwca 2004 r., IV CK 445/03,  z dnia 
22 lipca 2004 r., II CK 479/03  i  z  dnia 16 kwietnia 2008 r., V CSK 544/07). 
Należy jednak zastrzec, że nawet przy szerokiej wykładni przepis ten nie był 
traktowany jako podstawa do  kompensowania samej tylko szkody niemajątkowej 
(krzywdy), spowodowanej śmiercią najbliższego członka rodziny. 
Radykalna zmiana  nastąpiła w  dniu 3 sierpnia 2008 r., czyli z chwilą wejścia 
w życie ustawy z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz 
niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 731), gdyż  wprowadzony przez nią 
art. 446 § 4 k.c. wyraźnie przewiduje, że sąd może także przyznać najbliższym 
członkom rodziny zmarłego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia 
pieniężnego za doznaną krzywdę. 
W tym kontekście ustawowym powstał spór o to,  czy w okresie pomiędzy 
wejściem w życie art. 448 k.c. w obecnym brzmieniu, a wejściem w życie art. 446 
§  4 k.c., pierwszy z tych przepisów mógł stanowić podstawę  przyznania 
zadośćuczynienia za krzywdę  osobom bliskim zmarłego. Rozstrzygnięcie tej 
kontrowersji wiązało się z próbą zdefiniowania dobra osobistego, podlegającego 
ochronie i naruszonego przez sprawcę  śmierci osoby bliskiej. W nowszej 
judykaturze odstąpiono od ujmowania krzywdy jako cierpienia z powodu utraty 
osoby bliskiej, na rzecz koncepcji odrębnego dobra osobistego w postaci 
szczególnej emocjonalnej więzi rodzinnej pomiędzy osobami najbliższymi, 
podlegającego ochronie na podstawie art. 23 i 24 k.c. oraz art. 448 k.c. Obecnie 
jednolicie ukształtowane i utrwalone w judykaturze Sądu Najwyższego jest 
stanowisko, że spowodowanie śmierci osoby bliskiej mogło stanowić naruszenie 
dobra osobistego członków rodziny zmarłego w postaci szczególnej więzi rodzinnej 
i uzasadniać przyznanie im zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c., jeżeli 
śmierć nastąpiła na skutek deliktu , który miał miejsce przed dniem 3 sierpnia 
2008  r.  (por. uchwały z dnia 22 października 2010 r., III CZP 76/10, OSNC-ZD 

 
 
6 
2011, z. B, poz. 42 i z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP 32/11, OSNC  2012, z. 1, 
poz.  10 oraz wyroki z dnia 14 stycznia 2010 r., IV CSK 307/09, OSNC-ZD 2010, 
z.  C, poz. 91, z dnia 25 maja 2011 r., II CSK 537/10, niepubl., z dnia 10 listopada 
2010 r., II CSK 248/10, OSNC 2011-ZD, z. B, poz. 44,  z dnia 11 maja 2011 r., 
I  CSK 621/10, niepubl. i z dnia  15 marca 2012 r., I CSK 314/11, niepubl.). 
W  orzeczeniach tych bliżej sprecyzowano i rozwinięto pojęcie i charakter tego 
dobra osobistego oraz przesłanki jego ochrony, przy uwzględnieniu, że treść tego 
prawa musi być zawsze zindywidualizowana. Wynika z nich również, że Sąd 
Najwyższy uznał za dopuszczalne udzielenie ochrony w zakresie kompensacji 
szkód niemajątkowych wynikłych z naruszenia dóbr osobistych na ogólnej 
podstawie, jaką jest art. 448 k.c. W niektórych orzeczeniach Sąd Najwyższy 
wyeksponował pogląd, że w rozważanych sytuacjach chodzi o własne dobro 
osobiste osób najbliższych i że zadośćuczynienie przysługuje z tytułu własnej 
krzywdy  tych osób, poszkodowanych bezpośrednio przez spowodowanie śmierci 
osób bliskich (por. uchwała z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP 32/11 oraz wyrok z dnia 
25 maja 2011r., II CSK 537/10 i z dnia 15 marca 2012 r., I CSK 314/11).   
Zgodnie zatem ze stanowiskiem wypracowanym w judykaturze Sądu 
Najwyższego, odpowiedzialność ubezpieczonego obejmowała także oparte 
na  podstawie art. 448 k.c. zadośćuczynienie za krzywdę z tytułu naruszenia dóbr 
osobistych członków rodziny 
zmarłego. Należy podkreślić, że wszystkie 
wymienione orzeczenia zapadły w sprawach, w których roszczenia były skierowane 
przeciwko ubezpieczycielom, a Sąd Najwyższy nie wyraził żadnych wątpliwości 
co  do 
tego, 
iż 
zakres 
ich 
odpowiedzialności 
odpowiada 
zakresowi 
odpowiedzialności ubezpieczonych. W wyroku z dnia 2 grudnia 2009 r., I CSK 
149/09 (niepubl.) Sąd Najwyższy  wprost odrzucił stanowisko, że ubezpieczenie 
odpowiedzialności cywilnej nie obejmuje odpowiedzialności za naruszenie dobra 
osobistego w postaci utraty relacji pomiędzy ojcem i synem. 
Z tego, że odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń w ramach ubezpieczenia 
odpowiedzialności cywilnej posiadacza lub kierującego pojazdem mechanicznym 
jest wyznaczana, zarówno co do zasady, jak i granic, odpowiedzialnością 
ubezpieczonego, wynika, iż obowiązek ubezpieczonego zapłaty zadośćuczynienia 
osobom bliskim zmarłego na podstawie art. 448 k.c. zostaje przejęty przez 

 
 
7 
ubezpieczyciela. Skuteczne odrzucenie tej tezy na rzecz poglądu, że w takim 
wypadku  zakres odpowiedzialności ubezpieczyciela nie pokrywa się z zakresem 
odpowiedzialności ubezpieczonego,  musiałoby znajdować oparcie w konkretnej 
prawnej podstawie wyłączenia odpowiedzialności  ubezpieczyciela.  
Wypowiedź 
Sądu 
Okręgowego, 
że 
uznanie 
odpowiedzialności 
ubezpieczyciela w rozważanym wypadku „godziłoby w zasadę bezpieczeństwa 
obrotu” 
jest 
oceną 
tyleż 
wyolbrzymioną, 
co 
pozaprawną, 
a 
argument, 
iż  odpowiedzialność ubezpieczyciela „nie ma charakteru absolutnego” jest 
chybiony, bowiem pojęcie to dotyczy zasady, a nie zakresu odpowiedzialności. 
W  rezultacie, uzasadnienie przedstawionej przez Sąd Okręgowy wątpliwości  
sprowadza się do tego, że „literalne brzmienie” § 10 rozporządzenia z dnia 
24  marca 2000 r. wyklucza przyjęcie odpowiedzialności ubezpieczyciela z tytułu 
zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych. Brak rozwinięcia tej myśli nie 
pozwala na odtworzenie sposobu odczytania przepisu, który doprowadził Sąd do 
tak kategorycznej wypowiedzi. 
Przepis ten, zamieszczony w rozdziale 3 rozporządzenia „Zakres ochrony 
ubezpieczeniowej”, stanowił, że z ubezpieczenia OC przysługuje odszkodowanie, 
jeżeli posiadacz lub kierujący pojazdem są zobowiązani do odszkodowania 
za  wyrządzoną w związku z ruchem tego pojazdu „szkodę, której następstwem jest 
śmierć, uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia” albo określone szkody w mieniu. § 10 
rozporządzenia został zastąpiony przez identycznej treści art. 34 ust. 1 ustawy 
z  dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym 
Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych 
(Dz.  U. Nr 124, poz. 1152 ze zm.), którego redakcja uległa zmianie poczynając 
od  dnia 11 lutego 2012 r. 
Stanowisko Sądu Najwyższego w rozważanej kwestii pozostaje zatem 
miarodajne niezależnie od tego, pod rządem którego z przepisów zapadły 
konkretne orzeczenia. Z powołanych uchwał i wyroków, wydanych w sprawach, 
w  których zawsze pozwanymi byli ubezpieczyciele,  wynika, iż Sąd Najwyższy 
pośrednio, lecz bez wątpliwości i konsekwentnie uznawał, że oparte na art. 448 k.c. 
roszczenia osób bliskich zmarłego w wypadku komunikacyjnym są objęte ochroną 

 
 
8 
ubezpieczeniową z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Ani treść 
przepisu, ani inne względy nie uzasadniają odstąpienia od tej linii orzeczniczej 
Sądu Najwyższego, z którą też w zgodzie pozostają w większości wyroki sądów 
powszechnych.  
Reguła, że odpowiedzialność ubezpieczyciela w ramach ubezpieczenia 
od  odpowiedzialności 
cywilnej 
jest 
wyznaczana 
przez 
zasadę 
i 
zakres 
odpowiedzialności ubezpieczonego, może być skorygowana przez przepisy 
o  ubezpieczeniach. 
Wyrazem 
tego 
było 
wyłączenie 
odpowiedzialności 
ubezpieczyciela 
w 
wypadkach 
enumeratywnie 
wymienionych 
w 
§ 
13 
rozporządzenia z dnia 24 marca 2000 r.; wyłączeniem nie objęto rozważanego 
świadczenia (podobnie, jak nie zawiera go odpowiednik § 10 – art. 38 ustawy z dnia 
22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych (…).  
Świadczenie pieniężne, które wypłaca ubezpieczyciel, jest ustalane według 
reguł rządzących cywilnym prawem odszkodowawczym, a więc o rodzaju 
i  wysokości świadczeń należnych od ubezpieczyciela decydują przepisy kodeksu 
cywilnego. Nie ma zatem wątpliwości, że pojęcie szkody rozumie się szeroko, jako 
obejmujące wszelkie uszczerbki, zarówno majątkowe, jak i niemajątkowe 
i  że  krzywdę uważa się za niemajątkową postać szkody; konsekwentnie - w skład 
odszkodowania przypadającego z tytułu ubezpieczenia od odpowiedzialności 
cywilnej wchodzi zarówno odszkodowanie za szkody majątkowe na osobie i mieniu, 
jak i zadośćuczynienie za krzywdę. 
Jak już wyjaśniono, Sąd Najwyższy stoi na stanowisku, że przez śmierć 
danej osoby zostaje (może zostać) naruszone własne dobro osobiste jej 
najbliższych, w postaci prawa do więzi rodzinnej oraz dopuszcza udzielenie 
ochrony na ogólnej podstawie art. 448 k.c. Zadośćuczynienie jest w tym wypadku 
instrumentem umożliwiającym wyrównanie własnej szkody niemajątkowej osoby 
bliskiej zmarłego 
 Odpowiedzialność w ramach ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej 
posiadacza pojazdu obejmuje zatem obowiązek zapłaty zadośćuczynienia w razie 
powstania uszczerbku niemajątkowego, czyli krzywdy spowodowanej ruchem 
pojazdu mechanicznego.  Podobnie, jak w odniesieniu do innych uszczerbków, 

 
 
9 
także w wypadku zadośćuczynienia nie ma podstaw do różnicowania zakresu 
odpowiedzialności ubezpieczonego i ubezpieczyciela.  Oznacza to, że skutki 
naruszenia dobra osobistego przez spowodowanie śmierci osoby bliskiej 
w  wypadku 
komunikacyjnym 
są 
objęte 
odpowiedzialnością 
gwarancyjną 
ubezpieczyciela.  
Pomimo nieudolności redakcyjnej § 10 rozporządzenia z dnia 24 marca 
2000  r., wynika z niego, że ubezpieczyciel jest z tytułu ubezpieczenia OC 
zobowiązany do naprawienia szkody komunikacyjnej , polegającej na śmierci, 
uszkodzeniu ciała lub rozstroju zdrowia (szkody majątkowej i niemajątkowej 
na  osobie) oraz szkody w mieniu (majątkowej). Odczytując ten przepis nie można 
przeoczyć, że w rozważanej sytuacji odszkodowania może dochodzić tylko osoba 
żyjąca, pozostająca w określonej relacji ze zmarłym. Postacią odszkodowania 
za  szkodę niemajątkową na osobie jest w takim wypadku zadośćuczynienie 
za  własną krzywdę osoby bliskiej zmarłego, wyrządzoną przez spowodowanie 
śmierci uczestnika  wypadku komunikacyjnego. Ta szkoda niemajątkowa (krzywda) 
mieści się w ramach odpowiedzialności za szkodę związaną ze śmiercią w związku 
z ruchem pojazdu.  
Odnosząc się do wątpliwości Sądu Okręgowego należy więc stwierdzić, 
że  analizowane świadczenie nie zostało przez rozporządzenie wyłączone 
z  zakresu ochrony ubezpieczeniowej wprost,  ani  wyłączenia takiego nie można 
doszukać się w przepisie § 10, określającym ogólny zakres ochrony 
ubezpieczeniowej z tytułu ubezpieczenia OC posiadacza lub kierującego pojazdem.  
Rezultat rozważenia przedstawionego zagadnienia  pozostaje w zgodzie 
z  celem 
i 
charakterem 
ubezpieczenia 
odpowiedzialności 
cywilnej 
oraz 
współczesną tendencją udzielania szerokiej ochrony osobom, które poniosły 
szkodę w związku z ruchem pojazdów mechanicznych. 
Z omówionych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c. orzekł, 
jak w uchwale. 
 
 
es