III CZP 67/10

Sygn. akt III CZP 67/10 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 14 października 2010 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Mirosław Bączyk 
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz 
 
 
 
w sprawie z wniosku Mariusza K. 
przy uczestnictwie Krzysztofa C., Elżbiety K., Piotra K. i ASC K. sp. z o.o. w K. 
o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, 
na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej 
w dniu 14 października 2010 r., 
na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy  
postanowieniem z dnia 10 maja 2010 r.,  
 
„Czy złożenie przez spadkobiercę ustawowego – w toku 
postępowania o zmianę stwierdzenia nabycia spadku – w terminie 
otwartym dla tego spadkobiercy oświadczenia o przyjęciu spadku 
z  dobrodziejstwem inwentarza wywołuje skutki, o których mowa 
w  art. 1016 k.c. w stosunku do tych spadkobierców ustawowych, 
którzy w otwartym dla siebie terminie nie tylko nie złożyli żadnego 
oświadczenia w przedmiocie nabycia spadku, ale dodatkowo 
w  pierwszym 
postępowaniu 
o 
stwierdzenie 
nabycia 
spadku 
traktowani byli jako osoby przyjmujące spadek wprost na podstawie 
art. 1015 § 2 k.c.?” 
 
 
odmawia podjęcia uchwały. 
 
 
Uzasadnienie 

 
2 
 
Postanowieniem z dnia 27 kwietnia 207 r. Sąd Rejonowy stwierdził, że 
spadek po Ryszardzie K., zmarłym dnia 1 lutego 2005 r. w  N. na podstawie ustawy 
nabyli żona Elżbieta K. oraz syn Mariusz K. po ½ części. Kiedy Mariusz K. 
dowiedział się, że spadkodawca miał jeszcze jednego syna Piotra, wniósł o zmianę 
tego postanowienia. W toku postępowania uczestnika Piotra K. reprezentował 
kurator, który złożył w imieniu spadkobiercy oświadczenie o przyjęciu spadku 
z  dobrodziejstwem inwentarza. Postanowieniem z dnia 29 października 2009 r. 
Sąd Rejonowy zmienił swoje wcześniejsze postanowienie z dnia 27  kwietnia 2007 
r. wydane w sprawie I Ns 187/06 i stwierdził, że spadek po Ryszardzie na 
podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza nabyli żona Elżbieta K. oraz 
synowie Mariusz i Piotr K. 
Uczestnik postępowania Krzysztof C. wniósł apelację od postanowienia 
zmieniającego stwierdzenie nabycia spadku. Zarzucił w niej naruszenie prawa 
materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 1016 k.c., pomimo iż upłynął 
termin określony w art. 1015 § 2 k.c., a to doprowadziło do nabycia spadku wprost 
przez osoby, które nie złożyły oświadczenia o świadczenia o  przyjęciu spadku. 
Zdaniem wnoszącego apelację, sąd drugiej instancji naruszył także przepisy 
postępowania a wśród nich art. 677 § 1 k.p.c. przez umieszczenie w  treści 
orzeczenia sposobu nabycia spadku „z dobrodziejstwem orzekania”, mimo, iż 
przepis ten określa, że postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku powinno 
zawierać jedynie określenie spadkodawcy, spadkobierców oraz ich udziałów w 
spadku. 
Przy rozpoznaniu apelacji uczestnika, Sąd Okręgowy powziął wątpliwości 
zawierające się w przedstawionym zagadnieniu. W uzasadnieniu postanowienia 
o  przedstawieniu zagadnienia prawnego Sąd Okręgowy podniósł, że uczestnicy 
pierwszego postępowania o stwierdzenie nabycia spadku nie złożyli oświadczeń 
w  przedmiocie lub odrzucenia spadku. W postanowieniu z dnia 27 kwietnia 2007 r. 
Sąd Rejonowy nie określił sposobu nabycia spadku, co oznacza stwierdzenie 
„prostego nabycia” spadku. Zamieszczenie wzmianki o nabyciu spadku z 
dobrodziejstwem inwentarza stanowi, według sądu, stanowi wypełnienie § 145 ust. 
2 
regulaminu 
urzędowania 
sądów 
powszechnych 
wprowadzonego 

 
3 
rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. (Dz. U. 
z  2007  r. Nr 38, poz. 249). 
Jednocześnie Sąd Okręgowy wyraził pogląd, że przyjęcie spadku 
z  dobrodziejstwem inwentarza przez jednego ze spadkobierców rozciąga się na 
pozostałych spadkobierców, pomimo upływu terminu do złożenia przez nich tego 
oświadczenia. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że Sąd Najwyższy udziela 
odpowiedzi na pytania prawne przedstawione do rozstrzygnięcia na podstawie 
art. 390 § 1 k.p.c. wówczas, gdy sformułowane w pytaniu zagadnienie prawne ma 
znaczenie dla rozstrzygnięcia tej sprawy, w której je przedstawiono. Konieczną 
przesłanką skorzystania z uprawnienia wynikającego z art. 390 § 1 k.p.c. jest 
wykazanie niezbędności oczekiwanej odpowiedzi dla rozstrzygnięcia sprawy. Z tej 
przyczyny rzeczą Sądu Najwyższego jest w pierwszej kolejności zbadanie, czy 
został spełniony ten warunek podjęcia uchwały (por. m. in. postanowienia Sądu 
Najwyższego z dnia 22 stycznia 2009 r., III CZP 120/08, niepubl.; z dnia 
20  listopada 2008 r. Sąd Najwyższy III CZP 113/08 niepubl.; z dnia 28 sierpnia 
2008 r., III CZP 67/08, niepubl.; z dnia 27 maja 2010 r., III CZP 32/10, niepubl.; 
z  dnia 9 kwietnia 2010 r. III CZP 17/10, niepubl.; z dnia 17 listopada 2009 r., 
III CZP 85/09). 
Oceniając w ten sposób przedstawione zagadnienie, należy przede 
wszystkim rozważyć, czy sąd w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku ma 
obowiązek orzec w sentencji postanowienia o nabycia spadku z dobrodziejstwem 
inwentarza. 
Przeciwko temu wypowiedział się uczestnik w apelacji konstruując zarzut 
naruszenia przez sąd pierwszej instancji art. 677 § 1 k.p.c. przez umieszczenie 
w  treści orzeczenia sposobu nabycia spadku „z dobrodziejstwem inwentarza”, 
pomimo że przepis ten określa, że postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku 
powinno zawierać jedynie określenie spadkodawcy, spadkobierców oraz ich 
udziałów w spadku. 
Sąd 
drugiej 
instancji 
wskazał 
w 
uzasadnieniu 
postanowienia 
o  przedstawieniu zagadnienia prawnego, że § 145 ust. 2 rozporządzenia Ministra 

 
4 
Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. Regulamin urzędowania sądów 
powszechnych (Dz. U. Nr 38, poz. 249, ze zm. wymienianego dalej jako regulamin 
sądowy) nakazuje zamieszczenie w treści postanowienia o stwierdzeniu nabycia 
spadku odpowiedniej wzmianki w przypadku nabycia spadku z dobrodziejstwem 
inwentarza, a brak tej wzmianki oznacza stwierdzenie nabycia spadku wprost. 
W  ten sposób Sąd Okręgowy opowiedział się za objęciem kognicją sądu spadku 
kwestii sposobu nabycia spadku. 
Analiza przepisów, które regulują zakres kognicji sądu w postępowaniu 
o  stwierdzenie nabycia spadku, a zwłaszcza art. 670 i 677 k.p.c., prowadzi jednak 
do odmiennych wniosków. 
Sąd Najwyższy w tej kwestii zajął dwukrotnie stanowisko. W postanowieniu 
z  dnia 19 kwietnia 2002 r. (sygn. akt III CKN 543/01 niepubl.) jednoznacznie 
stwierdził, że żaden przepis nie nakłada na sąd obowiązku zawarcia 
w  postanowieniu o stwierdzenie nabycia spadku określenia, w jaki sposób spadek 
został przyjęty przez spadkobierców. Treść postanowienia o stwierdzeniu nabycia 
spadku wyznacza art. 677 § 1 i 2 k.p.c. a wynika z niego, że w postanowieniu 
wymienia się osobę spadkodawcy, wszystkich spadkobierców, którym spadek 
przypadł, oraz określa się wysokość udziałów przypadających poszczególnym 
spadkobiercom. Jeżeli w skład spadku otwartego przed dniem 14 lutego 2001 r. 
wchodziło gospodarstwo rolne, sąd orzeka także o dziedziczeniu tego 
gospodarstwa na podstawie ustawy. Zgodnie z art. 670 k.p.c., sąd z urzędu bada, 
kto jest spadkobiercą i stwierdza nabycie spadku przez spadkobierców, choćby były 
nimi inne osoby niż wskazane przez uczestników. Na etapie stwierdzenia nabycia 
spadku poza zakresem kognicji sądu pozostają inne kwestie, takie jak: skład 
majątku 
spadkowego, 
obciążenie 
długami, 
zawarcie 
przez 
spadkodawcę 
w testamencie zapisów czy poleceń a także w jaki sposób spadek został przyjęty. 
Zawarcie tego ostatniego postanowienia nie jest także uzasadnione celem 
postępowania spadkowego, którym jest ustalenie kręgu spadkobierców wraz 
z wielkością ich udziałów. Ustalenie zakresu odpowiedzialności spadkobierców za 
długi spadkowe ma znaczenie dopiero na etapie realizacji przez wierzycieli 
przysługujących im roszczeń a samo określenie, że spadek został przyjęty 
z dobrodziejstwem 
inwentarza, 
nie 
przesądzałoby 
definitywnie 
zakresu 

 
5 
odpowiedzialności. Jak podkreślił Sąd Najwyższy, trzeba mieć na uwadze, że 
w określonych sytuacjach (art. 1031 § 2 zd. 2 oraz art. 1032 § 2 k.c.) spadkobierca 
może utracić przywilej ograniczonej odpowiedzialności. 
Do kognicji sądu w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku Sąd Najwyższy 
odniósł się w uchwale z dnia 13 października zgadnie nim prawnym 2010 r. (sygn. 
akt III CZP 64/10, niepubl.) w związku z przedstawionym do rozstrzygnięcia 
zagadnieniem prawnym „Czy w sytuacji, gdy w postanowieniu o stwierdzeniu 
nabycia Sąd nie zaznaczył, iż nabycie spadku nastąpiło z dobrodziejstwem 
inwentarza, dopuszczalne jest wniesienie apelacji w tym przedmiocie”. Wyrażone 
w  uchwale stanowisko, że niedopuszczalna jest apelacja co do braku 
w  postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku wzmianki, że przyjęcie spadku 
nastąpiło z dobrodziejstwem inwentarza Sąd Najwyższy oparł między innymi na 
stwierdzeniu, że poza kognicją sądu w postępowaniu o stwierdzenie nabycia 
spadku pozostaje kwestia sposobu nabycia spadku. Podtrzymując argumenty 
zawarte w uzasadnieniu wcześniejszego postanowienia z dnia 12 lipca 2002 r., Sąd 
Najwyższy wskazał, że tylko w wyjątkowych sytuacjach (por. art. 961 k.c.), kiedy 
jest to niezbędne dla określenia części ułamkowych, w jakich spadkobiercy są 
powołani do spadku, sąd w tym postępowaniu ustala ogólnie skład majątku 
spadkowego. Inne, sporne między uczestnikami kwestie, podlegają rozstrzygnięciu 
w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, jeżeli mają istotne znaczenie 
dla rozstrzygnięcia. Dlatego poza zakresem badania i orzekania sądu pozostają 
zagadnienia istnienia zapisów, czy też uprawnienie do zachowku, które nie mają 
wpływu na sam fakt nabycia spadku. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na szczególną 
sytuację procesową w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku, jaka powstaje 
w  związku z treścią art. 1026 k.c. Według jego treści, stwierdzenie nabycia spadku 
nie może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku, chyba że 
wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu 
spadku. Tylko w tym ogólnym – bo niezależnym od sposobu przyjęcia spadku – 
i  ograniczonym przedziale czasowym, kwestia złożenia oświadczenia o przyjęciu 
lub odrzuceniu spadu może mieć znaczenie dla wydania postanowienia 
o  stwierdzeniu nabycia spadku. Sąd Najwyższy w wymienionej uchwale rozważył 
także aspekt materialno prawny zagadnienia. Złożenie oświadczenia o przyjęciu 

 
6 
spadku oraz treść tego oświadczenia, to istotne zdarzenia z punktu widzenia 
odpowiedzialności spadkobierców z tytułu tzw. długów spadkowych. Zakres tej 
odpowiedzialności powiązany jest wprawdzie z instytucją przyjęcia spadku, jednak 
problem ten poza sytuacją opisaną w art. 1026 k.c. nie jest przedmiotem 
zainteresowania w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Co więcej, także 
sąd w postępowaniu o dział spadku zajmuje się długami spadkowymi w zakresie 
ograniczonym do wzajemnych roszczeń współspadkobierców z tytułu spłaconych 
długów spadkowych (art. 686 in fine k.p.c.). W postępowaniu działowym sąd nie 
orzeka o długach spadkowych jeszcze niespłaconych, a gdyby nawet sąd dokonał 
podziału tych długów, to i tak orzeczenie w tym zakresie nie wywoływałoby skutków 
wobec 
wierzycieli. 
Rozważając 
problem 
kognicji 
sądu 
w 
postępowaniu 
o  stwierdzenie nabycia spadku, Sąd Najwyższy ocenił relacje przepisów kodeksu 
postępowania cywilnego do przepisu § 145 ust. 2 regulaminu sądowego. Wskazał, 
że regulamin sądowy jest aktem wykonawczym wydanym z upoważnienia 
ustawowego zawartego w art. 41 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo 
o  ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm. wymienianej dalej 
jako u.s.p.) skierowanym do sądów powszechnych a nie do uczestników 
postępowania, który może regulować jedynie kwestie o naturze porządkowej 
i  organizacyjnej, nie zaś zakres działania (kognicję) sądu. Tezę tę potwierdza 
wynikający z § 145 ust. 2 regulaminu sądowego obowiązek „zaznaczenia” 
w  postanowieniu, iż nabycie spadku nastąpiło z dobrodziejstwem inwentarza. 
O  porządkowym 
charakterze 
świadczy 
całość 
paragrafu 
145 
regulaminu 
sądowego. Zgodnie z ustępem pierwszym tego paragrafu, w postanowieniu 
o  stwierdzeniu nabycia spadku w razie dziedziczenia ustawowego należy podać, 
czy spadkobierca był małżonkiem spadkodawcy, czy jego krewnym i w jakim 
stopniu, a także wskazać imiona rodziców spadkobiercy, a przy dziedziczeniu 
testamentowym określić rodzaj testamentu i datę jego sporządzenia. Dostrzegając 
zalety wzmianki wymaganej w § 145 ust. 2 regulaminu sądowego Sad Najwyższy 
podkreślił, że nie sposób dokonanego „zaznaczenia traktować jako  rozstrzygnięcia 
sądu co do istoty tego zagadnienia, leżącego poza kognicją sądu w postępowaniu 
o  stwierdzenie nabycia spadku. 

 
7 
Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym przedstawione zagadnienie 
prawne podziela wyrażony w wymienionych orzeczeniach pogląd, że poza kognicją 
sądu w postępowania o stwierdzenie nabycia spadku leży kwestia sposobu nabycia 
spadku, jak również podziela argumenty, jakie zostały przytoczone dla jego 
uzasadnienia. 
Według przeważającego stanowiska piśmiennictwa, rozstrzygnięcie tej 
kwestii nie uznaje się za obowiązek sądu. 
Przede wszystkim trafnie podniósł Sąd Najwyższy, że zakres kognicji sądu 
w  postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku wyznaczają art. 670 i 677 k.p.c. 
a  wynika z nich, że sąd musi z urzędu zbadać kto i z jakiego tytułu jest 
spadkobiercą i wymienić w orzeczeniu wszystkich spadkobierców oraz ich udziały. 
Z tego punktu widzenia istotne jest tylko, czy spadkobierca nie odrzucił spadku -  
albowiem zgodnie z art. 1020 k.c. zostaje on wyłączony od dziedziczenia, tak jakby 
nie dożył otwarcia spadku - albo też, czy spadek przyjął. Okoliczności te stanowią 
przesłankę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Trzeba jednocześnie 
zwrócić uwagę na to, że w przypadku względnej nieważności oświadczenia 
o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku oraz niezłożenia żadnego oświadczenia 
w terminie wymaga się, aby uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia 
o  przyjęciu lub o odrzuceniu spadku oraz o uchylenie się od skutków prawnych 
niezachowania terminu zostało zatwierdzone przez sąd w  sentencji orzeczenia 
(art. 1019 § 3 k.c.). 
Natomiast poza zakresem kognicji sądu pozostają kwestie, które nie mają 
znaczenia dla ustalenia praw do spadku i osoby spadkobiercy, jak np. istnienie 
zapisów, uprawnienie do zachowku. Należy do nich także sposób przyjęcia spadku, 
bez względu na to, czy przyjęcie spadku nastąpiło przez złożenie oświadczenia 
(art. 1012 k.c.), czy też w drodze fikcji prawnej (art. 1015 § 2 k.c.). 
Od sposobu przyjęcia spadku zależy odpowiedzialność za długi spadkowe. 
Dlatego ta kwestia powinna być ustalana w sporze pomiędzy wierzycielem 
spadkowym a spadkobiercą. Przewidziane w art. 319 k.p.c. zastrzeżenie, 
że pozwanemu przysługuje prawo do powoływania się w toku postępowania 
egzekucyjnego na ograniczoną odpowiedzialność, odnosi się również do przyjęcia 
spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Sąd jest obowiązany zamieścić to 

 
8 
zastrzeżenie z urzędu (tak też Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 22  października 
1977 r., II CR 335/77, OSNC 1978/9/159; z dnia 7 maja 1971 r., I  PR 426/70, 
OSNC 1972/4/67; z dnia 9 września 1976 r., IV PR 135/76, OSNC 1977/4/80; por. 
też wyrok z dnia 28 czerwca 1977 r., III CRN 102/77, niepubl.). Podobne 
uregulowanie zawarte zostało w art. 792 k.c., który ma zastosowanie 
w  postępowaniu klauzulowym. Na tej podstawie, jeżeli został wydany tytuł 
egzekucyjny przeciwko spadkodawcy, sąd na wniosek jego spadkobiercy, który 
przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, zastrzega w klauzuli wykonalności 
prawo do powoływania się w toku postępowania na ograniczoną odpowiedzialność. 
Ponieważ sposób nabycia spadku nie jest objęty kognicją sądu 
w  postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, przewidzianego w § 145 ust. 2 
regulaminu 
sądowego 
„zaznaczenia”, 
że 
doszło 
do 
nabycia 
spadku 
z  dobrodziejstwem inwentarza, nie można traktować jako rozstrzygnięcia sądu co 
do istoty. Zgodnie z art. 366 k.p.c. w zw. z art. 13 § k.p.c., powaga rzeczy 
osądzonej dotyczy tego, co w związku podstawą sporu - a w postępowaniu 
nieprocesowym, co w związku z kognicją sądu - stanowi przedmiot rozstrzygnięcia. 
Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 17 listopada 1998 r. (sygn. akt 
III CKN 108/98, Biul. SN z 1999/5/5), postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku 
ma powagę rzeczy osądzonej w tym zakresie, który stanowił przedmiot 
rozstrzygnięcia. Dlatego kwestia odpowiedzialności spadkobiercy za długi 
spadkowe może być samodzielnie rozstrzygana w innych postępowaniach i to 
także wtedy, gdy w postanowieniu o  stwierdzeniu nabycia spadku „zaznaczono” 
nabycie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. 
W uzasadnieniu uchwały z dnia 13 października 2010 r. Sąd Najwyższy zasadnie 
uznał, ze § 145 ust. 2 regulaminu sądowego jest normą porządkową 
i  organizacyjną i nie modyfikuje kognicji sądu w postępowaniu sądowym 
o  stwierdzenie nabycia spadku. Odmienna ocena tej kwestii oznaczałaby 
wykroczenie  poza  delegację ustawową  zawartą  w  art.  41 § 1 u.s.p.  obejmującą  

 
9 
„....wewnętrzną organizację i porządek funkcjonowania sądów, porządek czynności 
w  sądach...” a zatem nie wkraczającą w sferę kompetencji sądu rozstrzygającego 
o  stwierdzeniu nabycia spadku. 
Wobec uznania, że kwestia sposobu nabycia spadku nie jest objęta kognicją 
sądu w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, a problematyka 
odpowiedzialności za długi spadkowe podlega rozważeniu w innym postępowaniu, 
w tym o zasądzenie wykonania obowiązku przez spadkobiercę jako następcę 
prawnego spadkodawcy, należy przyjąć, że przedstawione do rozstrzygnięcia 
zagadnienie nie powinno być przedmiotem badania sądu zwracającego się o jego 
rozstrzygnięcie. 
Ze tego względu, wobec braku wskazanej na wstępie przesłanki 
uzasadniającej podjęcie uchwały rozstrzygającej przedstawione zagadnienie 
prawne Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. 
o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) orzekł jak w sentencji.