III CZP 64/13

Sygn. akt III CZP 64/13 
 
 
UCHWAŁA 
Dnia 18 października 2013 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący) 
SSN Marta Romańska (sprawozdawca) 
SSN Bogumiła Ustjanicz 
 
Protokolant Bożena Kowalska 
 
w sprawie z powództwa E. B. 
przeciwko A. Z. 
o zachowek, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 18 października 2013 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny  
postanowieniem z dnia 28 czerwca 2013 r.,  
                                                                                                                            
"Czy możliwy jest upadek udzielonego zabezpieczenia, 
w oparciu o art. 7541 k.p.c., przed datą w której można stwierdzić 
prawomocność orzeczenia uwzględniającego roszczenie, które 
podlega zabezpieczeniu?" 
 
podjął uchwałę: 
 
Upadek zabezpieczenia roszczenia pieniężnego następuje    
w 
terminie 
określonym 
w 
art. 
7541 
k.p.c., 
liczonym 
od uprawomocnienia 
się 
orzeczenia 
uwzględniającego 
to 
roszczenie, chyba że Sąd postanowi inaczej. 
 
Uzasadnienie 

 
 
2 
 
Postanowieniem z 21 kwietnia 2009 r. Sąd Okręgowy w G. zabezpieczył 
dochodzone przez powódkę roszczenie o zapłatę zachowku poprzez obciążenie 
nieruchomości pozwanego hipoteką przymusową w kwocie 233.333 zł.  
Wyrokiem z 27 maja 2010 r. Sąd Okręgowy w G. uwzględnił zabezpieczone 
roszczenie i zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 233.333 zł z 
ustawowymi odsetkami od 29 kwietnia 2009 r. i kosztami procesu. 1 czerwca 2010 
r. pozwany złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia i doręczenie mu odpisu 
wyroku z uzasadnieniem, co nastąpiło 21 czerwca 2010 r., zaś 5 lipca 2010 r. 
wniósł od niego apelację z wnioskiem o zwolnienie go od kosztów sądowych. 
Postanowieniem z 9 września 2010 r. Sąd Okręgowy częściowo zwolnił pozwanego 
od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w sprawie. Pozwany skarżył 
rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie jego wniosków o zwolnienie od kosztów. 
Postanowieniem z 17 kwietnia 2012 r. Sąd Okręgowy w G. odrzucił apelację 
pozwanego od wyroku z 27 maja 2010 r. wobec jej nieopłacenia, a postanowieniem 
z 27 listopada 2012 r. Sąd Apelacyjny oddalił zażalenie pozwanego na to 
postanowienie.  
Umową przewłaszczenia na zabezpieczenie z 6 lipca 2011 r. pozwany 
przeniósł na swojego ojca własność nieruchomości obciążonej hipoteką 
przymusową na rzecz powódki. 
Postanowieniem z 19 grudnia 2012 r., w uwzględnieniu wniosku powódki 
złożonego 18 grudnia 2012 r., Sąd Apelacyjny nadał klauzulę wykonalności 
prawomocnemu wyrokowi Sądu Okręgowego w G. z 27 maja 2010 r. 
Postanowieniem z 22 stycznia 2013 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił wniosek 
powódki z 20 grudnia 2012 r. o przedłużenie skuteczności zabezpieczenia 
udzielonego jej roszczeniu, gdyż przyjął, że zabezpieczenie to upadło z mocy 
prawa 6 sierpnia 2010 r., czyli po upływie miesiąca od uprawomocnienia się wyroku 
uwzględniającego powództwo.  
Zażalenie na to postanowienie wniosła powódka i zarzuciła, że Sąd 
Okręgowy wydał je z naruszeniem art. 7541 § 1 k.p.c. a nadto błędnie wyłożył art. 
363 § 1 k.p.c., gdyż apelacja pozwanego została odrzucona z uwagi na jej 

 
 
3 
nieopłacenie a nie ze względu na uchybienie terminowi do jej złożenia. 
Wyrok  z 27 maja 2010 r. uprawomocnił się zatem 27 listopada 2012 r., to jest 
w dacie oddalenia przez Sąd Apelacyjny zażalenia pozwanego na postanowienie 
o odrzuceniu jego apelacji. 
Powódka wnosiła o zmianę zaskarżonego postanowienia i wyznaczenie 
nowego terminu upadku udzielonego jej zabezpieczenia.  
Postanowieniem z 26 lutego 2013 r. Sąd Okręgowy w G. stwierdził, że 
zabezpieczenie udzielone roszczeniu powódki postanowieniem tego Sądu 
z 21 kwietnia 2009 r. upadło 6 sierpnia 2010 r., to jest po upływie miesiąca od 
uprawomocnienia się wyroku wydanego w sprawie, w której dochodzone było 
to roszczenie.  
W zażaleniu na postanowienie z 26 lutego 2013 r. powódka zarzuciła, 
że zapadło ono z naruszeniem art. 7541 § 1 k.p.c. przez niezastosowanie art. 177 
§ 1 pkt 1 k.p.c. i wnosiła o jego uchylenie oraz przekazanie wniosku pozwanego do 
ponownego rozpoznania. 
Pozwany wniósł o oddalenie obu zażaleń. 
Przy rozpoznawaniu zażaleń powódki na postanowienia z 22 stycznia 
i 26 lutego 2013 r. powstało zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, 
które Sąd Apelacyjny postanowieniem z 28 czerwca 2013 r. przedstawił Sądowi 
Najwyższemu do rozstrzygnięcia (art. 390 § 1 k.p.c.), nadając mu formę pytania: 
„Czy możliwy jest upadek udzielonego zabezpieczenia, w oparciu o art. 7541 k.p.c., 
przed datą w której można stwierdzić prawomocność orzeczenia uwzględniającego 
roszczenie, które podlega zabezpieczeniu”. 
Sąd Apelacyjny przytoczył brzmienie art. 7541 § 1 i 2 k.p.c., z których 
wynika, że bieg terminu do upadku zabezpieczenia rozpoczyna się w chwili 
uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego zabezpieczone roszczenie. 
Przepis 
szczególny 
lub 
orzeczenie 
sądu 
może 
wprawdzie 
stanowić, 
że zabezpieczenie upadnie w innym terminie, ale wniosek zmierzający do 
uzyskania takiego rozstrzygnięcia nie może być uwzględniony już po upadku 
zabezpieczenia.  

 
 
4 
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, oznaczenie daty, z którą wyrok uwzględniający 
zabezpieczone roszczenie staje się prawomocny nie sprawia trudności, gdy nie 
przysługuje od niego środek zaskarżenia w toku instancji, gdy wyrok jest 
zaskarżalny, ale termin do wniesienia środka zaskarżenia upłynął bezskutecznie, 
a także wówczas, gdy doszło do zaskarżenia wyroku, jednakże środek zaskarżenia 
został cofnięty. W tych przypadkach data, z którą dochodzi do uprawomocnienia się 
wyroku jest też tożsama z datą, w której istnieje możliwość stwierdzenia jego 
prawomocności. 
Odmienna sytuacja ma miejsce, gdy strona wniosła w terminie przysługujący 
jej środek zaskarżenia, ale został on następnie odrzucony jako niedopuszczalny. 
W orzecznictwie dominuje stanowisko, że wniesienie środka zaskarżenia, który 
okazał się z innych przyczyn niedopuszczalny nie ma wpływu na datę 
uprawomocnienia się zaskarżonego nim orzeczenia. Nie jest nią wówczas dzień, 
z którym postanowienie odrzucające ten środek zaskarżenia stał się prawomocny, 
lecz pierwszy dzień po upływie terminu do jego wniesienia (tak Sąd Najwyższy 
w wyroku z 10 marca 1993 r., I CRN 19/93, OSNC 1993, nr 11, poz. 205). 
Do stwierdzenia prawomocności takiego orzeczenia może jednak dojść nie 
wcześniej niż z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o odrzuceniu środka 
zaskarżenia, którym je zaskarżono. W nauce i orzecznictwie prezentowane są 
też poglądy, że jeśli dochodzi do odrzucenia, co do zasady, dopuszczalnego środka 
zaskarżenia, to zaskarżone nim orzeczenie staje się prawomocne z chwilą 
uprawomocnienia się postanowienia, którym ten środek zaskarżenia odrzucono. 
Celem postępowania zabezpieczającego jest zwiększenie skuteczności 
postępowania 
cywilnego 
przez 
stworzenie 
warunków 
do 
skutecznego 
wykonania zapadłego orzeczenia lub wywołania innych właściwych mu skutków, 
przy uwzględnieniu tego, że należyte wyjaśnienie i rozstrzygnięcie sprawy cywilnej 
wymaga czasu. Ograniczenie w czasie skuteczności zabezpieczenia udzielonego 
uwzględnionemu w procesie roszczeniu (art. 7541 k.p.c.) ma zmotywować 
uprawnionego do jak najszybszego jego wyegzekwowania. Wniosek uprawnionego 
o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu, którym jest wyrok 
uwzględniający 
zabezpieczone 
roszczenie 
i 
o 
wydanie 
mu 
tytułu 
wykonawczego poprzedzający 
wszczęcie 
postępowania 
egzekucyjnego 

 
 
5 
zmierzającego 
do 
zaspokojenia 
zabezpieczonego 
roszczenia 
może 
być 
uwzględniony dopiero wtedy, gdy sąd jest w stanie stwierdzić prawomocność 
wyroku, gdyż ma pewność co do występowania decydujących o niej przesłanek. 
Oznaczenie momentu uprawomocnienia się wyroku, od którego wniesiono 
odrzucony środek zaskarżenia zgodnie z przytoczonym wyżej i uznanym 
za dominujący poglądem, powoduje, że wskazany w art. 7541 § 1 k.p.c. miesięczny 
termin do upadku zabezpieczenia może w praktyce upłynąć przed dniem, w którym 
jest 
możliwe 
nadanie 
klauzuli 
wykonalności 
wyrokowi 
uwzględniającemu 
zabezpieczone roszczenie i wszczęcie na jego podstawie egzekucji przeciwko 
obowiązanemu, który już wówczas ma status dłużnika.  
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nie można akceptować konsekwencji 
określenia daty upadku zabezpieczenia według daty uprawomocnienia się wyroku 
uwzględniającego zabezpieczone roszczenie, gdy strona wniosła w terminie 
środek  zaskarżenia, ale został on następnie odrzucony jako niedopuszczalny. 
Sąd Apelacyjny opowiedział się zatem za poglądem, że upadek zabezpieczenia, 
o którym stanowi art. 7541 § 1 i 2 k.p.c. nie może nastąpić przed datą, w której jest 
możliwe 
wydanie 
orzeczenia 
stwierdzającego 
prawomocność 
wyroku 
uwzględniającego zabezpieczone roszczenie. Inna wykładnia tego przepisu 
pozbawiałaby bowiem uprawnionego możliwości skorzystania z udzielonego 
zabezpieczenia, gdy w zakończonym postępowaniu rozpoznawczym potwierdzi się, 
że przysługiwało mu zabezpieczone roszczenie. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
1. Zabezpieczenie roszczenia stanowi jedną z najbardziej doniosłych form 
tymczasowej ochrony prawnej udzielanej dochodzącemu roszczenia na czas 
trwania sporu o nie. Po nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego ustawą 
z 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy Kodek postępowania cywilnego oraz niektórych 
innych ustaw (Nr 172, poz. 1804) postępowanie zabezpieczające ma charakter 
samodzielnego postępowania pomocniczego, którego celem jest natychmiastowe 
udzielenie uprawnionemu tymczasowej ochrony prawnej, skutecznej do momentu 
prawomocnego zakończenia postępowania o zabezpieczone roszczenie (art. 744 
k.p.c.) albo do czasu, aż minie termin, w którym uprawniony powinien przystąpić 

 
 
6 
do jego zaspokojenia (art. 7541, 757 k.p.c.). Postępowanie zabezpieczające, 
po znowelizowaniu przepisów określających jego charakter i ich wyodrębnieniu 
w części drugiej Kodeksu postępowania cywilnego, nie jest przy tym wyraźnie 
powiązane 
ani z 
postępowaniem 
rozpoznawczym, 
ani z 
egzekucyjnym, 
co nie znaczy, że nie mają w nim zastosowania instytucje stworzone przepisami 
o postępowaniu rozpoznawczym i egzekucyjnym.  
Ochrona udzielona uprawnionemu w postępowaniu zabezpieczającym ma 
charakter tymczasowy, co oznacza, że trwa do upadku zabezpieczenia. Jest to 
stan, gdy postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia traci moc. Z tym momentem 
zbędne staje się orzekanie o jego uchyleniu lub zmianie na podstawie art. 742 
k.p.c. Sytuacje, w których dochodzi do upadku zabezpieczenia w związku 
z wystąpieniem zdarzenia doniosłego dla wywołania tego skutku oznaczone zostały 
przez ustawodawcę w art. 744, 742 § 1, art. 7431 § 4, art. 7541 i 757 k.p.c. 
Zdarzeniem takim może być też upływ terminu, na który zabezpieczenie zostało 
ustanowione (art. 755 § 2 k.p.c. oraz art. 7541 i 757 k.p.c.) oraz sytuacje określone 
w przepisach szczególnych, jeśli na ich podstawie doszło do udzielenia 
zabezpieczenia.  
Art. 7541 k.p.c., w związku z wykładnią którego powstało rozważane 
zagadnienie prawne, został wprowadzony do systemu prawnego obowiązującą od 
5 lutego 2005 r., a powołaną wyżej ustawą z 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy 
Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw. Przepis ten 
znajduje zastosowanie w postępowaniu zakończonym orzeczeniem co do istoty 
sprawy (wyrokiem, postanowieniem kończącym postępowanie nieprocesowe), 
uwzględniającym 
zabezpieczone 
roszczenie 
o 
świadczenie 
pieniężne. 
Jego  odpowiednikiem w postępowaniu dotyczącym zabezpieczenia innych 
roszczeń niż pieniężne jest art. 757 k.p.c. Z uwagi na charakter sprawy, w której 
powstało rozważane zagadnienie prawne dalsze wywody zostaną ograniczone 
do wykładni art. 7541 k.p.c. oraz do sytuacji, gdy orzeczeniem uwzględniającym 
zabezpieczone roszczenie jest wyrok, choć będą one aktualne także w odniesieniu 
do postanowienia co do istoty sprawy kończącego postępowanie nieprocesowe 
i uwzględniającego zabezpieczone w tym postępowaniu roszczenie pieniężne oraz 

 
 
7 
do przypadków, gdy na mocy art. 757 k.p.c. dochodzi do upadku zabezpieczenia 
roszczenia innego niż pieniężne.  
2. Katalog środków służących zabezpieczeniu roszczeń pieniężnych jest 
zamknięty. W sprawach, w których zastosowano środki zabezpieczenia określone 
w art. 747 pkt 1 i 6 k.p.c., a zatem zajęto ruchomości, wynagrodzenie za pracę, 
wierzytelności z rachunku bankowego, inną wierzytelność lub inne prawo 
majątkowe albo ustanowiono zarząd przymusowy nad przedsiębiorstwem lub 
gospodarstwem rolnym obowiązanego względnie zakładem wchodzącym w skład 
przedsiębiorstwa 
lub 
jego 
częścią 
albo 
częścią 
gospodarstwa 
rolnego 
obowiązanego, zabezpieczenie upada, jeżeli uprawniony w terminie dwóch tygodni 
od uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego roszczenie nie wniósł 
o dokonanie 
dalszych 
czynności 
egzekucyjnych 
(art. 
7541 
§ 
2 
k.p.c.). 
Samo zastosowanie któregoś z powyższych sposobów zabezpieczenia nie chroni 
interesów uprawnionego. Cele postępowania zabezpieczającego zostają przez 
niego osiągnięte dopiero wtedy, gdy udzielone mu zabezpieczenie zostanie 
wykonane 
przy 
odpowiednim 
zastosowaniu 
przepisów 
o 
postępowaniu 
egzekucyjnym (arg. z art. 743 § 1 k.p.c.). Zajęcie któregoś z wymienionych wyżej 
składników majątku obowiązanego powoduje takie skutki, jak jego zajęcie 
egzekucyjne, lecz nie upoważnia komornika będącego organem wykonującym tego 
rodzaju zabezpieczenie do podejmowania takich dalszych czynności, które zgodnie 
z przepisami o postępowaniu egzekucyjnym prowadziłyby do zaspokojenia 
uprawnionego. Podjęcie tych czynności jest możliwe tylko na podstawie tytułu 
upoważniającego do wykonania stwierdzonego nim obowiązku. Z uwagi na 
brzemiennie 
art. 
754 
§ 
2 
k.p.c. 
po 
uprawomocnieniu 
się 
orzeczenia 
uwzględniającego zabezpieczone roszczenie, uprawniony, który chce skorzystać 
z udzielonego mu zabezpieczenia powinien przystąpić do wykonania tytułu 
egzekucyjnego stwierdzającego to roszczenie i zaopatrzonego w klauzulę 
wykonalności, pod rygorem upadku zabezpieczenia.  
Jasne określenie momentu, do którego składniki majątku obowiązanego 
pozostają zajęte w celu ewentualnego zaspokojenia z nich uprawnionego ma 
służyć pewności obrotu i porządkować czynności organu wykonującego 
zabezpieczenie, tak by mógł on bądź to zwrócić obowiązanemu (wówczas 

 
 
8 
już dłużnikowi) zajęte składniki majątku, na których nastąpiło zabezpieczenie, bądź 
to spieniężyć je w celu przekazania uzyskanych w ten sposób środków 
uprawnionemu (wówczas już wierzycielowi) w celu zaspokojenia jego roszczenia. 
Dla uniknięcia upadku zabezpieczenia, którego wykonanie doprowadziło do zajęcia 
różnych składników majątku obowiązanego, wniosek byłego uprawnionego, a po 
zakończeniu postępowania rozpoznawczego – wierzyciela o wyegzekwowanie 
zasądzonego świadczenia musi zmierzać do jego wyegzekwowania sposobami 
odpowiadającymi zastosowanemu i wykonanemu zabezpieczeniu. Wniosek 
o wyegzekwowanie świadczenia musi być przy tym złożony przed upływem 
dwutygodniowego terminu od uprawomocnienia się wyroku zasądzającego 
świadczenie. 
Jeżeli po wykonaniu zabezpieczenia według odpowiednio stosowanych 
przepisów o postępowaniu egzekucyjnym i po uzyskaniu przez uprawnionego tytułu 
wykonawczego w sprawie, w której doszło do zabezpieczenia wszczęta zostanie 
egzekucja do rzeczy lub praw zajętych w związku z wykonaniem zabezpieczenia, 
czynności 
już 
raz 
dokonane 
(np. 
zajęcie) 
nie 
wymagają 
powtórzenia. 
Złożenie przez uprawnionego po wykonaniu zabezpieczenia, w warunkach, gdy 
ciągle skuteczne są zajęcia zabezpieczające (art. 7541 i 757 k.p.c.), tytułu 
wykonawczego, z którego wynika, że jest on wierzycielem zabezpieczonego 
obowiązku, 
uprawnia 
organ 
egzekucyjny 
do 
wszczęcia 
postępowania 
egzekucyjnego do zabezpieczonych składników majątku byłego obowiązanego, 
a po zakończeniu postępowania rozpoznawczego – dłużnika i zaspokojenie z nich 
wierzyciela.  
3. Sposoby zabezpieczenia roszczeń pieniężnych przewidziane w art. 747 
pkt 2, 3, 4 i 5 k.p.c. nie prowadzą do zajęcia nieruchomości, spółdzielczego 
własnościowego prawa do lokalu, statku lub statku w budowie lecz do powstania 
na nich ograniczonego prawa rzeczowego dającego uprawnionemu pierwszeństwo 
zaspokojenia z obciążonej nim rzeczy lub prawa względnie do zobligowania 
obowiązanego, by powstrzymał się od rozporządzenia prawem, z którego 
uprawniony może się zaspokoić. Zabezpieczenie roszczenia o świadczenie 
pieniężne sposobami, o których jest mowa w art. 747 pkt 2, 3, 4 i 5 k.p.c. upada po 
upływie 
miesiąca 
od 
uprawomocnienia 
się 
orzeczenia 
uwzględniającego 

 
 
9 
zabezpieczone roszczenie (art. 7541 § 1 k.p.c.). Z uwagi na charakter sprawy, 
w której powstało przedstawione zagadnienie prawne dalsze rozważania zostaną 
ograniczone do wykładni art. 747 pkt 2 w zw. z art. 7541 k.p.c., choć można 
je odpowiednio odnieść do upadku zabezpieczenia sposobami ustalonymi w art. 
747 pkt 3, 4 i 5 k.p.c. 
Zabezpieczenie roszczenia przez ustanowienie hipoteki przymusowej na 
nieruchomości obowiązanego nie ogranicza go w prawie rozporządzania nią 
zarówno w trakcie sporu o zabezpieczone roszczenia, jak i po jego zakończeniu. 
Wykonanie tego sposobu zabezpieczenia prowadzi do powstania na rzecz 
uprawnionego prawa pozwalającego na zaspokojenie się z obciążonej nim 
nieruchomości z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi aktualnego 
właściciela oraz przed wierzycielami, których wierzytelności zostały na niej 
zabezpieczone 
hipotekami 
z 
późniejszym 
pierwszeństwem 
zaspokojenia. 
Uprawniony - wierzyciel, którego wierzytelność została zabezpieczona hipoteką na 
nieruchomości obowiązanego - dłużnika tak długo korzysta z pierwszeństwa 
zaspokojenia się z obciążonej nieruchomości, jak długo istnieje ustanowione na 
jego rzecz ograniczone prawo rzeczowe. Także w tym przypadku zabezpieczenie 
udzielone uprawnionemu przez ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego 
i następnie powstanie tego prawa przez wpis do księgi wieczystej, co jest 
równoznaczne z wykonaniem zabezpieczenia zastosowanym sposobem, powinno 
tworzyć warunki do późniejszego zaspokojenia zabezpieczonej wierzytelności 
z nieruchomości, na której ustanowiono zabezpieczenie, choć nie można 
wykluczyć, że z różnych względów w interesie wierzyciela będzie leżało 
zaspokojenie 
tej 
wierzytelności 
z 
innych 
składników 
majątku 
dłużnika. 
Uregulowanie przewidziane w art. 825 pkt 4 k.p.c. nie stoi temu na przeszkodzie, 
Zaspokojenie 
wierzyciela 
wierzytelności 
zabezpieczonej 
hipoteką 
z przedmiotu zabezpieczenia wymaga złożenia wniosku egzekucyjnego przeciwko 
dłużnikowi (byłem obowiązanemu) o wyegzekwowanie wierzytelności z obciążonej 
nieruchomości. Wierzyciel mógłby o to skutecznie wystąpić na podstawie tytułu 
wykonawczego wydanego przeciwko dłużnikowi (obowiązanemu) w sprawie, 
w której udzielono mu zabezpieczenia przez ustanowienie hipoteki przymusowej, 
gdyby  dłużnik (obowiązany) nie rozporządził obciążoną nieruchomością przed jej 

 
 
10
zajęciem w postępowaniu egzekucyjnym. Skoro jednak zabezpieczenie w postaci 
hipoteki przymusowej ustanawiane jest po to, by - przy zagwarantowaniu ochrony 
interesów uprawnionego (wierzyciela) - nie ograniczać obowiązanego (dłużnika) 
w możliwości rozporządzania nieruchomością, to obowiązany może z tego 
uprawnienia 
skorzystać 
jeszcze 
przed 
zakończeniem 
postępowania 
o zabezpieczone roszczenie. Jeżeli własność nieruchomości, na której ustanowiono 
hipotekę przeszła na inną osobę niż dłużnik (obowiązany), przeciwko któremu 
wierzyciel (uprawniony) uzyskał zabezpieczenie, to w celu wszczęcia egzekucji 
z nieruchomości wierzyciel musi uzyskać tytuł wykonawczy przeciwko jej nowemu 
właścicielowi, 
jako 
odpowiedzialnemu 
rzeczowo 
za 
zaspokojenie 
jego 
wierzytelności. Oczywiście, uwzględnienie powództwa o zasądzenie od nowego 
właściciela nieruchomości świadczenia odpowiadającego długowi osobistemu 
poprzedniego właściciela nieruchomości w stosunku do wierzyciela, który 
w poprzednim procesie uzyskał jego zabezpieczenie przez ustanowienie hipoteki 
przymusowej jest możliwe tylko pod warunkiem, że nieruchomość będzie 
obciążona tym ograniczonym prawem rzeczowym w chwili zamknięcia rozprawy 
w procesie o zasądzenie świadczenia od jej nabywcy.  
Obowiązującą od 20 lutego 2011 r. ustawą z 26 czerwca 2009 r. o zmianie 
ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 
Nr 131, poz. 1075) konstrukcja hipoteki została istotnie zmieniona. Na skutek 
wprowadzonych zmian w miejsce hipoteki zwykłej, która zabezpieczała istniejące 
wierzytelności oraz hipoteki kaucyjnej, która zabezpieczała wierzytelności przyszłe, 
w tym wierzytelności zabezpieczone postanowieniem o udzieleniu zabezpieczenia, 
wprowadzony został jeden rodzaj hipoteki, która może zabezpieczać zarówno 
wierzytelności istniejące, jak i wierzytelności przyszłe. Zmiany te wyeliminowały 
wszelkie odrębności występujące między hipoteką zwykłą a kaucyjną. Ustawą 
tą skreślono między innymi art. 102-108 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach 
wieczystych i hipotece (tekst jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 707; dalej - u.k.w.h.), 
które odnosiły się do hipoteki kaucyjnej, uchylono też art. 108 u.k.w.h., 
upoważniający 
wierzyciela do wystąpienia do sądu wieczystoksięgowego 
z wnioskiem o zmianę treści hipoteki przymusowej kaucyjnej wpisanej na podstawie 
postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia na hipotekę przymusową zwykłą, 

 
 
11
z zachowaniem wszystkich praw wynikających z uprzedniego ustanowienia hipoteki 
przymusowej kaucyjnej. 
Zmienione przepisy stosuje się jednak do hipotek powstałych po wejściu 
w życie ustawy z 26 czerwca 2009 r., zgodnie bowiem z przepisem art. 10 ust. 1 i 2 
tej ustawy do hipotek zwykłych (kaucyjnych) powstałych przed jej wejściem w życie 
stosuje się przepisy ustawy o księgach wieczystych i hipotece w dotychczasowym 
brzmieniu. Hipoteka przymusowa ustanowiona w celu zabezpieczenia przed 
20 lutego 2011 r. podlega zatem przepisom sprzed nowelizacji. Skoro hipoteka 
powstaje z chwilą jej wpisu, nie zaś z chwilą zaistnienia zdarzenia stanowiącego 
podstawę wpisu (art. 67 u.k.w.h.), to o stosowaniu do hipoteki przymusowej 
ustanowionej na podstawie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia przepisów 
w poprzednim brzmieniu decyduje data wpisu hipoteki do księgi wieczystej, który 
to wpis ma moc wsteczną od chwili złożenia wniosku o jego dokonanie (art. 29 
u.k.w.h.), nie zaś data postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia. 
Hipoteka przymusowa powstała przez wpis do księgi wieczystej dokonany na 
podstawie postanowienia o zabezpieczeniu roszczenia ze wzmianką o wykonalności 
(art. 110 i art. 1101 u.k.w.h.) istnieje dopóty, dopóki nie upadnie zabezpieczenie, 
w związku z udzieleniem którego powstała. Przedstawione zagadnienie prawne 
dotyczy 
problemów 
z 
oznaczeniem 
daty 
upadku 
zabezpieczenia 
przez 
ustanowienie hipoteki przymusowej w warunkach określonych w art. 7541 § 1 k.p.c. 
Poza zakresem rozważań muszą zatem pozostać te problemy, które przyjdzie 
rozstrzygać sądowi wieczystoksięgowemu w postępowaniu nieprocesowym, gdyby 
okazało się, że udzielone uprawnionemu zabezpieczenie nie upadło, a wierzyciel 
(poprzednio – uprawiony), dysponujący już tytułem wykonawczym potwierdzającym 
istnienie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką przymusową ustanowioną w celu 
zabezpieczenia, podjął starania o utrzymanie prawa zabezpieczającego jego 
wierzytelność 
do 
czasu 
jej 
zaspokojenia 
z 
przedmiotu 
zabezpieczenia 
w postępowaniu egzekucyjnym.  
4. Przez wprowadzenie rozwiązania mającego podstawę w art. 7541 k.p.c. 
ustawodawca zamierzał spowodować, że uprawnieni będą czynić użytek 
z udzielonego im zabezpieczenia niezwłocznie po zakończeniu postępowania 

 
 
12
wyrokiem, który potwierdza jego istnienie, gdyż w przeciwnym razie muszą 
liczyć  się z upadkiem zabezpieczenia. Celem tego unormowania jest też 
jednoznaczne oznaczenie daty, do której zachowa skuteczność postanowienie 
zabezpieczające roszczenie pieniężne, którego istnienie potwierdza prawomocny 
wyrok. Do upadku zabezpieczenia w sytuacji unormowanej w art. 7541 k.p.c. 
dochodzi 
z  upływem 
stosunkowo 
krótkiego, 
bo 
dwutygodniowego 
lub 
miesięcznego, terminu, którego bieg verba legis rozpoczyna się w dacie 
uprawomocnienia się wyroku uwzględniającego zabezpieczone roszczenie. 
Wierzyciel zabezpieczonego roszczenia pieniężnego może nie obawiać się skutków 
upływu terminów oznaczonych w art. 7541 § 1 i 2 k.p.c., jeżeli przed ich upływem 
dokona czynności opisanych wyżej, w pkt 2 i 3. 
W art. 7541 k.p.c. ustawodawca odwołuje się do pojęcia „prawomocność 
orzeczenia” nie po to, by wskazać na określone w art. 365 i art. 366 k.p.c. skutki, 
które przypisał prawomocnemu orzeczeniu, lecz z zamieram określenia daty, 
w której dochodzi do ich wyzwolenia. Art. 7541 § 1 i 2 k.p.c. dotyczy zatem 
formalnego aspektu prawomocności wyroku, wiążącego się z odpowiedzią na 
pytanie, w którym momencie wyrok staje się prawomocny. Prawomocne formalnie 
stają się wszystkie orzeczenia sądowe, ale dla stosowania art. 7541 k.p.c. 
znaczenie ma tylko określenie momentu, w którym stają się prawomocne 
orzeczenia rozstrzygające o istocie sprawy – wyroki i postanowienia co do istoty 
sprawy wydawane w postępowaniu nieprocesowym oraz nakazy zapłaty.  
Prawomocność, w tym i formalna, to atrybut, z którego rozstrzygający 
w sporze wyrok ma korzystać na przyszłość i przez z góry nieokreślony czas. 
Odpowiedzi na pytanie o to, kiedy wyrok staje się prawomocny należy poszukiwać 
w art. 363 § 1 k.p.c. W świetle tego przepisu orzeczenie staje się prawomocne, gdy 
nie przysługuje od niego środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia. 
Brzmienie art. 363 § 1 k.p.c. jest podstawą do zrównywania prawomocności 
formalnej orzeczenia z jego niezaskarżalnością w drodze środka odwoławczego lub 
innego środka zaskarżenia w toku instancji albo z niemożnością jego zmiany lub 
uchylenia wynikającą z niezaskarżalności tymi środkami zaskarżenia. Nie oznacza 
ona zatem całkowitej niewzruszalności wyroku, gdyż formalnie prawomocny wyrok 
może być jednak wzruszony poza tokiem instancji, w drodze skargi kasacyjnej 

 
 
13
(art. 3981 k.p.c.), skargi o wznowienie postępowania (art. 399 k.p.c.), wniosku 
o unieważnienie prawomocnego orzeczenia oraz - wyjątkowo i jedynie przy okazji 
jej zasadniczej funkcji - skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem 
prawomocnego orzeczenia (art. 42411 § 3 k.p.c.).  
5. Sytuacje, gdy od wyroku nie przysługuje zwykły środek zaskarżenia 
można wyliczyć i usystematyzować. Jest tak przede wszystkim wtedy, gdy nie 
przewiduje go ustawa. Postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne 
(art. 176 ust. 1 Konstytucji), a zatem od wyroku wydanego przez sąd pierwszej 
instancji 
musi 
przysługiwać 
zwyczajny 
środek 
zaskarżenia; 
od 
uznania 
ustawodawcy zależy jednak, czy przewidzi go także od wyroku sądu drugiej 
instancji. 
W dwuinstancyjnym postępowaniu cywilnym orzeczenia wydane przez sąd 
drugiej instancji (poza tymi, o których mowa w art. 394 § 1, § 11, § 2 i art. 3942 § 1 
k.p.c.) stają się prawomocne z chwilą ogłoszenia, a jeżeli nie podlegają ogłoszeniu 
– z chwilą podpisania sentencji orzeczenia wydanego na posiedzeniu niejawnym. 
Czas 
niezbędny 
do 
doręczenia 
stronom 
odpisu 
orzeczenia 
wydanego 
na posiedzeniu niejawnym nie ma wpływu to, kiedy stało się prawomocne zarówno 
to orzeczenie, jak i ewentualnie - w razie cofnięcia apelacji - zaskarżony nią wyrok 
sądu pierwszej instancji.  
Jeżeli ustawa nie przewiduje apelacji od wyroku, co dotyczy wyroków 
wydanych przez sąd drugiej instancji w wyniku rozpoznania apelacji od wyroku 
sądu pierwszej instancji, to jej wniesienie nie może mieć wpływu na ocenę, z jaką 
datą stał się prawomocny zarówno wyrok sądu drugiej instancji, jak i wyrok sądu 
pierwszej instancji wydany w tej samej sprawie. Ewentualnie wniesienie środka 
zaskarżenia na postanowienie odrzucające środek zaskarżenia nieprzewidziany 
ustawą i z tej przyczyny niedopuszczalny, nie ma wpływu na oznaczenie daty, 
z którą uprawomocnił się zaskarżony nim wyrok. Atrybut ten nabył on bowiem 
z mocy ustawy i jakakolwiek czynność strony nie może go wzruszyć. 
W świetle art. 363 § 1 k.p.c. wyrok sądu pierwszej instancji staje się 
prawomocny z chwilą bezskutecznego upływu terminu do wniesienia apelacji. 
Skoro prawo do wniesienia apelacji przysługuje każdej stronie procesu 

 
 
14
indywidualnie, jako jej własne prawo podmiotowe, to zaskarżalny apelacją wyrok 
staje się prawomocny dopiero wtedy, gdy termin do jego zaskarżenia minie dla 
wszystkich uprawnionych. Wyrok zyskuje ten atrybut w momencie, który 
trzeba ustalić po zbadaniu, czy któryś z uprawnionych nie wniósł od wyroku 
apelacji. Gdyby tak się stało, to rozważyć trzeba nadto, jak kształtują się jej granice 
w świetle art. 363 § 3 k.p.c., a zatem czy wniesienie apelacji nie spowodowało, 
że sprawa 
może 
być 
rozpoznana 
przez 
sąd 
drugiej 
także 
w 
części 
nią niezaskarżonej, zarówno w jej aspekcie podmiotowym, jak i przedmiotowym 
(por. szerzej, szczególnie co do podmiotowych granic zaskarżenia i jego 
dopuszczalności, w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z 24 czerwca 1998 r., 
I PKN 169/98, OSNP 1999, nr 13, poz. 323).  
Wniesienie apelacji od wyroku jest czynnością procesową strony, a sama 
apelacja – kwalifikowanym pismem procesowym. Czynność procesowa podjęta 
przez stronę po upływie terminu przewidzianego dla jej dokonania jest 
bezskuteczna (art. 167 k.p.c.). Uchybienie terminowi przewidzianemu dla 
wniesienia apelacji powoduje zatem bezskuteczność czynności polegającej na jej 
wniesieniu. Czynność dokonana w taki sposób nie może mieć wpływu 
na określenie daty, z którą wyrok stał się prawomocny. Wypada jednak zauważyć, 
że wyrok nie stanie się prawomocny, jeśli choćby jeden z uprawnionych do jego 
zaskarżenia wniósł w terminie apelację. Wydanie postanowienie odrzucającego 
apelacje wniesione bezskutecznie nie ma w tym przypadku wpływu na konieczność 
uznania wyroku za nieprawomocny.  
Dla określenia daty, z którą wyrok stał się prawomocny nie ma też znaczenia 
wniesienie od niego apelacji przez podmiot, którego legitymację do zaskarżenia 
wyroku wyłączył ustawodawca. 
W opisanych wyżej przypadkach ustawa wymaga, by bezskutecznie 
wniesiona apelacja została odrzucona przez sąd pierwszej lub drugiej instancji, jako 
niedopuszczalna (art. 370 i 373 k.p.c.). Powyższe braki powodujące, że apelacja 
jest niedopuszczalna nie mogą być sanowane działaniami strony podjętymi 
na  wezwanie przewodniczącego (uchybienie terminowi) albo w ogóle nie mogą 
być sanowane (niedopuszczalność środka zaskarżenia, brak legitymacji do 

 
 
15
jego  wniesienia). Postanowienie orzekające w powyższych okolicznościach 
o odrzuceniu apelacji kończy ten tok czynności procesowych, które zainicjowane 
zostały przez wniesienie niedopuszczalnego środka zaskarżenia od wyroku, 
który prawomocny formalnie stał się już wcześniej. Wydanie takiego postanowienia 
nie przekłada się na to, w którym momencie zaskarżony apelacją wyrok stał się 
prawomocny i z jaką okolicznością należy wiązać uzyskanie przez wyrok tego 
atrybutu. Decyduje o tym bowiem niezaskarżalność wyroku (obiektywnie lub dla 
określonej osoby) oraz upływ czasu. Taki pogląd przeważa też w nauce 
i orzecznictwie (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z 10 marca 1993 r., I CRN 
19/93, OSNP 1993, nr 11, poz. 205; z 8 sierpnia 1995 r., II CRN 83/95, OSNC 
1995, nr 11, poz. 167; postanowienia Sądu Najwyższego z 27 lutego 2008 r., 
III CZP 131/07, nie publ.; z 7 kwietnia 2010 r., I BP 13/09, nie publ.).  
6. Zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia powstało w innym 
niż rozważone wyżej stanie faktycznym, a mianowicie w sytuacji, gdy wyrok sądu 
pierwszej instancji był zaskarżalny, a apelację od niego wniósł legitymowany 
podmiot w otwartym dla siebie terminie.  
Wyrok zaskarżony apelacją, którą uznano za dopuszczalną i nadano jej bieg 
uprawomocni się nie wcześniej niż w momencie wydania orzeczenia kończącego 
postępowanie wywołane przez jej wniesienie. Co do zasady, z uwagi na cel 
i charakter apelacji, jako środka zaskarżenia, powinno to być orzeczenie co do 
istoty sprawy – wyrok, niezaskarżalny już dalszym zwykłym środkiem zaskarżenia, 
a zatem - prawomocny, przez co prawomocny stanie się także wyrok sądu 
pierwszej instancji (art. 385 i art. 386 § 1 k.p.c.). Trzeba odnotować, że rozpoznanie 
apelacji może prowadzić do wydania orzeczenia wzruszającego wyrok sądu 
pierwszej instancji i przekazującego sprawę temu sądowi do ponownego 
rozpoznania (art. 386 § 2 i 4 k.p.c.). Orzeczenie takie staje się wprawdzie formalnie 
prawomocne według zasad rozważanych wyżej, a zatem z upływem terminu do 
wniesienia zażalenia, którym jest zaskarżalne (art. 3941 § 11 k.p.c.) lub 
w momencie jego oddalenia, ale wydanie takiego orzeczenia powoduje wzruszenie 
wypowiedzi o istocie sprawy zawartej w wyroku sądu pierwszej instancji. W tym 
przypadku orzeczenie kasatoryjne wydane przez sąd drugiej instancji zyska 
wprawdzie 
formalną 
prawomocność, 
ale 
zarazem 
przestanie 
istnieć 

 
 
16
wyrok uwzględniający zabezpieczone roszczenie, co sprawi, że przypadek ten nie 
podlega rozważeniu ani w kontekście art. 7541 k.p.c., ani w kontekście art. 744 § 1 
k.p.c. (nie wiąże się on z upadkiem zabezpieczenia udzielonego roszczeniu, które 
ciągle pozostaje przedmiotem sporu). Wydanie w wyniku rozpoznania apelacji 
postanowienia uchylającego zaskarżony wyrok i umarzającego postępowanie lub 
odrzucającego pozew (art. 386 § 3 k.p.c.) także nie podlega rozważeniu 
w kontekście art. 7541 k.p.c., gdyż tę sytuację reguluje art. 744 § 1 k.p.c. 
Prawidłowo złożoną apelację uprawniony może cofnąć. Nie ma wątpliwości, 
że w takim przypadku zaskarżony apelacją wyrok staje się prawomocny 
z  chwilą umorzenia postępowania wywołanego przez jej wniesienie, bowiem 
wydanie tego postanowienia prowadzi do zakończenia postępowania apelacyjnego 
i oznacza, że w postępowaniu tym nie zapadnie orzeczenie o istocie sprawy 
(art. 354 i art. 355 § 1 k.p.c.).  
Do wydania wymienionych wyżej orzeczeń kończących postępowanie 
apelacyjne i powodujących albo wzruszenie, albo uprawomocnienie się wyroku 
wydanego przez sąd pierwszej instancji dochodzi po nadaniu biegu apelacji, 
a zatem gdy spełnia ona wszystkie przesłanki dopuszczalności zaskarżenia i może 
spowodować merytoryczne rozpoznanie zaskarżonego nią wyroku. 
Odrębnego przeanalizowania wymaga przypadek, gdy od zaskarżalnego 
wyroku została wniesiona w terminie i przez uprawniony podmiot apelacja, 
dotknięta jednak brakami formalnymi i fiskalnymi. Takiej apelacji nie może być 
nadany bieg przed uzupełnieniem jej braków albo też zanim strona nie uzyska 
orzeczenia zwalniającego ją od obowiązku ich uzupełnienia. Braki apelacji jako 
kwalifikowanego pisma procesowego (art. 368 k.p.c.) podlegają usunięciu 
w wyznaczonym przez  przewodniczącego terminie (art. 370 in fine k.p.c.).  
Jeżeli 
apelację 
wnosi 
strona 
reprezentowana 
przez 
fachowego 
pełnomocnika, to wówczas ten środek zaskarżenia powinien być należycie 
opłacony (art. 1301 § 1 k.p.c.). Obowiązek opłacenia apelacji nie ma jednak 
charakteru bezwzględnego w tym sensie, że zwolnienie od niego może wynikać 
z ustawy albo z orzeczenia sądu wydanego z inicjatywy apelującego (por. art. 100 
ust. 1 i 2 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, 

 
 
17
Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.; dalej - u.k.s.c.). Wprawdzie złożenie 
wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oraz wniesienie środka odwoławczego 
od postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych nie wstrzymuje 
biegu toczącego się postępowania (art. 112 ust. 1 u.k.s.c.), ale dopóki od apelacji 
nie zostanie uiszczona należna opłata, dopóty - mimo nieodrzucenia - nie może być 
jej nadany bieg. Sprostanie obowiązkowi uzupełnienia braków formalnych apelacji 
jako pisma procesowego zależy wyłącznie od aktywności strony, ale obowiązek jej 
opłacenia może być uzależniony od decyzji sądu. W sytuacji, gdy strona w piśmie 
będącym nośnikiem apelacji lub w odrębnym piśmie złożonym przed upływem 
terminu do jej opłacenia, zgłosi wniosek o zwolnienie od obowiązku ponoszenia 
kosztów sądowych, to ocena skuteczności apelacji uzależniona będzie od tego, 
jakie stanowisko zajmie sąd w przedmiocie wniosku strony i czy w związku 
z decyzją sądu opłaci ona środek odwoławczy, czy braku tego nie uzupełni. 
Gdyby sąd uwzględnił w całości wniosek apelującego o zwolnienie od kosztów 
sądowych, to jego środek odwoławczy należy uznać za wniesiony skutecznie mimo 
braku opłaty. Zgodnie zaś z art. 112 ust. 2 i 3 u.k.s.c., jeżeli wniosek o zwolnienie 
od kosztów został prawomocnie oddalony, przewodniczący wzywa stronę do 
opłacenia złożonego pisma na podstawie art. 130 k.p.c., zaś w sytuacji gdy pismo 
podlegające opłacie zostało złożone przez profesjonalnego pełnomocnika termin 
do jego opłacenia biegnie od dnia doręczenia stronie postanowienia lub od dnia 
jego ogłoszenia, gdy postanowienie zostało wydane na posiedzeniu jawnym. 
Dopiero nieuiszczenie w wyznaczonym terminie opłaty należnej od apelacji może 
skutkować stwierdzeniem, że podlega ona odrzuceniu jako nieopłacona.  
Dla zarządzenia o zwrocie pisma procesowego ustawodawca stworzył 
regulację przewidującą jego wsteczne skutki (art. 130 § 2 zdanie drugie k.p.c.). 
Z przepisu tego wynika, że po bezskutecznym upływie terminu do uzupełnienia 
pisma przewodniczący zwraca je stronie; pismo zwrócone nie wywołuje żadnych 
skutków, jakie ustawa wiąże z jego wniesieniem do sądu. Jest to zasada ogólna 
dotycząca pism procesowych, ale nie środków odwoławczych i innych środków 
zaskarżenia, które – nieuzupełnione w zakreślonym terminie – nie podlegają 
zwróceniu przez przewodniczącego, lecz odrzuceniu postanowieniem sądu 
(co do apelacji - art. 370 i 373 k.p.c.). Powstaje zatem kwestia, czy postanowieniu o 

 
 
18
odrzuceniu apelacji można przypisać wywoływanie wstecznych skutków, takich 
samych, 
jakie 
wywołuje 
zarządzenie 
o 
zwrocie 
pisma 
procesowego. 
Pozytywna odpowiedź na to pytanie zaważyła na poglądzie prawnym wyrażonym 
w uzasadnieniu wyroku z 10 marca 1993 r., I CRN 19/93 (OSNP 1993, nr 11, 
poz. 205), w którym Sąd Najwyższy uznał, że postanowienie o odrzuceniu apelacji 
ma takie właśnie wsteczne działanie, a podstawę ku temu dostrzegł w art. 130 § 2 
zdanie drugie k.p.c. Sąd Najwyższy przyjął, że środek odwoławczy lub inny środek 
zaskarżenia, którego braków formalnych strona nie uzupełniła lub uzupełniła 
po   upływie 
zakreślonego 
terminu 
nie 
zapobiega 
uprawomocnieniu 
się 
zaskarżonego nim orzeczenia. Orzeczenie takie staje się zatem prawomocne 
następnego dnia po upływie terminu do jego zaskarżenia, gdyż czynność strony 
polegająca na wniesieniu środka zaskarżenia, którego braków strona nie 
uzupełniła, jako bezskuteczna, nie może sprawić, że zaskarżone nią orzeczenie 
stanie się prawomocne w innym terminie niż obliczony zgodnie z przepisami 
określającymi długość terminu do zaskarżenia orzeczenia. Takie samo stanowisko 
w tej kwestii zajął Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z 8 sierpnia 
1995 r., II CRN 83/95 (OSNC 1995, nr 11, poz. 167). 
Odmiennie 
problem 
ten 
został 
oceniony 
przez 
Sąd 
Najwyższy 
w uzasadnieniu wyroku z 12 stycznia 1996 r., II PRN 12/95 (OSNP 1996, nr 13, 
poz. 183), gdzie Sąd Najwyższy przyjął, że wyrok sądu pierwszej instancji 
zaskarżony wówczas jeszcze rewizją, uprawomocnił się z chwilą uprawomocnienia 
się postanowienia odrzucającego ten środek zaskarżenia. W uzasadnieniu wyroku 
z 24 czerwca 1998 r., I PKN 169/98 (OSNP 1999, nr 13, poz. 323), Sąd Najwyższy 
stwierdził natomiast, że zaskarżenie wyroku przez jednego z pozwanych w części 
oddalającej powództwo w stosunku do drugiego z nich, choć niedopuszczalne, 
powoduje jednak, że wyrok nie uprawomocnia się także w tej zaskarżonej w sposób 
niedopuszczalny części i skutek ten następuje dopiero po odrzuceniu apelacji; nie 
jest bowiem możliwe przyjęcie, iż mimo formalnego (choćby niedopuszczalnego) 
zaskarżenia, że wyrok się uprawomocnił.  
W ocenie Sądu Najwyższego w składzie podejmującym niniejszą uchwałę, 
brak jest podstaw do przypisana wstecznego skutku postanowieniu o odrzuceniu 
apelacji. Ma ona wprawdzie charakter pisma procesowego, ale jest to pismo 

 
 
19
kwalifikowane, którego braki, o ile nie zostaną uzupełnione, uzasadniają wydanie 
orzeczenia o jego odrzuceniu przez sąd (art. 370 i art. 373 k.p.c.), nie zaś 
zarządzenia o jego zwrocie przez przewodniczącego. Gdyby ustawodawca 
zamierzał przypisać postanowieniu o odrzuceniu apelacji (i pozostałych środków 
zaskarżenia) wsteczne działanie, to powinien to uczynić przez wyraźne 
uregulowanie tej kwestii lub przez odesłanie do art. 130 § 2 zdanie drugie k.p.c. 
w przepisach będących podstawą do wydania tego rodzaju rozstrzygnięcia. 
Wydanie postanowienia o odrzuceniu apelacji z powodu nieuzupełnienia jej braków 
oznacza, że nie będzie się toczyło postępowanie zmierzające do ponownego 
merytorycznego rozpoznania sprawy skutecznie wszczęte przez jej wniesienie. 
Postanowienie to - jak wszystkie postanowienia wydawane w postępowaniu 
cywilnym, dla których ustawodawca nie przewidział regulacji szczególnej - wywołuje 
skutki działające na przyszłość, a nie wstecz. Skoro tak, to dopiero wydanie go 
sprawia, że prawidłowo wszczęte postępowanie apelacyjne trzeba uznać za 
zakończone, chyba że istnieją podstawy do jego prowadzenia w związku z apelacją 
skutecznie wniesioną przez innego uprawnionego albo w związku z apelacją, 
która może być jeszcze wniesiona, bo dla któregoś z uprawnionych nie minął termin 
do jej wniesienia.  
7. Skoro możliwość przypisania wyrokowi formalnej prawomocności należy 
wiązać z zakończeniem postępowania apelacyjnego wszczętego przez uprawniony 
podmiot w związku z wniesieniem w terminie apelacji, to powstaje kwestia, 
czy w przypadku, gdy postępowanie zainicjowane zostało następnie odrzuconą 
apelacją wniesioną przez tylko jeden uprawniony do jej złożenia podmiot, mement 
uprawomocnienia się zaskarżonego nią wyroku należy oznaczyć na podstawie daty 
wydania postanowienia o odrzuceniu apelacji w związku z nieuzupełnieniem 
jej braków, czy też według daty prawomocności tego postanowienia. Ten sam 
problem powstaje przy próbie odpowiedzi na pytanie o datę, w której uprawomocni 
się wyrok sądu pierwszej instancji w razie zakończenia postępowania apelacyjnego 
postanowieniem o jego umorzeniu w związku z cofnięciem apelacji,  
W myśl art. 360 k.p.c. postanowienie staje się skuteczne w takim zakresie 
i w taki sposób, jaki wynika z jego treści, z chwilą ogłoszenia, a jeżeli ogłoszenia nie 
było - z chwilą podpisania sentencji. Postanowienie o odrzuceniu apelacji lub 

 
 
20
o umorzeniu postępowania apelacyjnego, tak samo jak każde inne, dla którego 
ustawodawca nie stworzył regulacji szczególnej, de lege lata wywołuje właściwe mu 
skutki zanim się uprawomocni. Osobną kwestią jest wyznaczenie „zakresu 
i sposobu” manifestowania się „skutków” postanowień, których dotyczy art. 360 
k.p.c. Skutkiem wydania postanowienia o odrzuceniu apelacji albo o umorzeniu 
postępowania apelacyjnego jest zaprzestanie podejmowania przez sąd czynności, 
które by zmierzały do jej merytorycznego rozpoznania. Skutek ten bezpośrednio 
odnosi się do sądu, który miałby nadać bieg apelacji, a jego działanie ogranicza się 
do tej apelacji, która została odrzucona albo tej, która została skutecznie cofnięta. 
Wyżej parokrotnie stwierdzono, że wydanie postanowienia o odrzuceniu apelacji 
nie jest zdarzeniem, którego wystąpienie determinuje moment, w którym 
zaskarżony nią wyrok sądu pierwszej instancji staje się formalnie prawomocny. 
Atrybut ten można bowiem przypisać wyrokowi, gdy – obiektywnie oceniając – nie 
podlega on zaskarżeniu zwyczajnym środkiem zaskarżenia. Jeśli minęły terminy do 
wniesienia apelacji dla każdego z uprawnionych, a apelacja wniesiona przez 
któregoś z nich w terminie została wprawdzie odrzucona postanowieniem sądu 
z uwagi na nieuzupełnienie jej braków lub nieopłacenie, to pewność, co do tego, 
że wyrok sądu pierwszej instancji pozostanie niezmieniony lub nieuchylony można 
mieć nie wcześniej niż z chwilą uprawomocnienia się postanowienia odrzucającego 
apelację, choć jego wcześniejsza skuteczność (art. 360 k.p.c.) uzasadni 
powstrzymanie się przez sądy obu instancji od ponownego, merytorycznego 
rozpoznania sprawy do czasu, póki postanowienie to nie stanie się prawomocne lub 
póki nie zostanie wzruszone. W chwili odrzucenia apelacji, o ile postanowienie 
zawierające w sobie to rozstrzygnięcie może być zaskarżone, stan prawomocności 
zaskarżonego nią wyroku nie jest jeszcze ustalony w sposób trwały, gdy 
tymczasem wyrok staje się prawomocny, gdy istnieje procesowa pewność, 
że stronie nie przysługuje od niego środek odwoławczy. 
Podobnie w tej kwestii wypowiedział się Sąd Najwyższy w uzasadnieniu 
postanowienia z 17 listopada 2005 r., I CZ 130/05 (nie publ.), w którym stwierdził, 
że przewidziana w art. 360 k.p.c. skuteczność postanowienia o odrzuceniu apelacji 
wyraża się w zaistnieniu samego orzeczenia i wywołaniu stanu pewności co do 
określonego stanowiska sądu. Skutek w postaci procesowego wyeliminowania 

 
 
21
złożonej apelacji następuje dopiero z chwilą oddalenia zażalenia na odrzucenie 
apelacji lub bezskutecznego upływu terminu do zaskarżenia postanowienia 
o odrzuceniu apelacji. Dopiero wówczas wniesiona apelacja, jako środek 
odwoławczy przestaje istnieć w sensie procesowym,   
8. Reasumując wątki rozważone w pkt 5-7 należy stwierdzić, że w świetle 
art. 363 k.p.c., prawomocność formalną należy postrzegać i opisywać obiektywnie, 
jako atrybut przynależący orzeczeniu sądowemu będącemu aktem wywodzącym 
swoją moc z imperium państwowego, wydanym przez organ mający status sądu 
w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji, a zatem rozstrzygający spory w sposób 
niezawisły i bezstronny. Orzeczenie zyskuje ten atrybut, gdy każdy z potencjalnie 
uprawnionych nie może wykorzystać własnego prawa do złożenia od niego 
zwyczajnego środka zaskarżenia, o ile taki środek był przewidziany obowiązującymi 
przepisami.  
Wykładnia analizowanego pojęcia uwzględniająca także brzmienie art. 363 
§ 2 i 3 k.p.c. prowadzi do wniosku, że wyrok staje się formalnie prawomocny 
następnego dnia po upływie terminu do wniesienia apelacji. Jeśli uprawnionych do 
zaskarżenia wyroku jest więcej, to staje się on formalnie prawomocny następnego 
dnia po dniu, w którym upłynął termin do wniesienia apelacji dla strony, 
która najpóźniej mogła wnieść ten środek odwoławczy. Wyrok zaskarżony w części 
nie staje się w pozostałej części formalnie prawomocny, jeżeli sąd drugiej instancji 
może z urzędu rozpoznać sprawę także w części niezaskarżonej. Możliwość 
wniesienia apelacji jako zwyczajnego środka odwoławczego od wyroku wydanego 
przez sąd pierwszej instancji oznacza, że legitymowany do jej wniesienia podmiot 
może zapobiec uprawomocnieniu się wyroku o określonej treści przez dokonanie 
tej czynności i do czasu, aż nie skończy się postępowanie wywołane 
jej wniesieniem. Oznacza to, że dopóki istnieje możliwość rozpoznania przez sąd 
drugiej instancji sprawy rozstrzygniętej wyrokiem sądu pierwszej instancji, dopóty 
wyrok tego sądu nie staje się formalnie prawomocny. Wyrok nie staje się zatem 
formalnie prawomocny, gdy uprawniony podmiot, w terminie wniósł od niego 
apelację i nie zyskuje tego atrybutu przez czas, w którym istnieje możliwość, że 
dojdzie do ponownego merytorycznego rozpoznania rozstrzygniętej nim sprawy 
przez sąd drugiej instancji. Ta możliwość zostaje wyłączona z momentem 

 
 
22
odrzucenia apelacji wniesionej w terminie, przez uprawniony podmiot albo z 
momentem umorzenia postępowania wywołanego jej wniesieniem, pod warunkiem 
jednak, że brak jest podstaw do prowadzenia postępowania apelacyjnego w 
związku z apelacjami innych uprawnionych podmiotów.  
W 
kontekście 
rozważanego 
zagadnienia 
istotne 
jest 
także 
to, że postanowienia, 
którymi 
sąd 
reguluje 
bieg 
skutecznie 
wszczętego 
postępowania apelacyjnego mają charakter konstytutywny w tym sensie, 
że określoną sytuację procesową sprowadza ich wydanie, a nie samo złożenie 
określonego oświadczenia przez stronę albo samo zaistnienie pewnego zespołu 
okoliczności faktycznych, które usprawiedliwiają ich wydanie. Postanowienia takie, 
co do zasady, nie powodują też skutków działających wstecz lecz jedynie na 
przyszłość. Dopóki istnieje możliwość sanowania braków apelacji lub uzyskania 
zwolnienia z obowiązku ich sanowania, dopóty trudno jest mówić, że w relacjach 
między stronami postępowania istnieje takie rozstrzygnięcie o istocie sporu, 
które korzysta ze względnej stabilności (trwałości), bo nie może zostać zmienione 
lub uchylone w toku kontroli instancyjnej. 
9. W art. 364 k.p.c. ustawodawca określił tryb postępowania, w którym może 
dojść do stwierdzenia prawomocności orzeczenia. Trzeba zauważyć, że poza tym 
trybem, istnieje konieczność zbadania, czy i kiedy orzeczenie stało się formalnie 
prawomocne przesłankowo, między innymi w celu ustalenia, czy może mu być 
nadana klauzula wykonalności albo czy możliwe jest stwierdzenie upadku 
zabezpieczenia roszczenia, o którym rozstrzygnięto w wyroku, w warunkach 
określonych w art. 744 i 7541 k.p.c.  
Data, w której dochodzi do uprawomocnienia się wyroku teoretycznie 
powinna być tożsama z tą, w której istnieje możliwość jej stwierdzenia zgodnie 
z art. 364 k.p.c. albo stwierdzenia jako przesłanki dla wydania takiego orzeczenia, 
którego treść zależy od prawomocności wyroku. Jest to jednak założenie 
teoretyczne, gdyż w praktyce w zdecydowanej większości przypadków (z uwagi np. 
na unormowanie przewidziane w art. 165 § 2 k.p.c.), stwierdzenie prawomocności 
wyroku jest możliwe później niż w dacie, którą ostatecznie uzna się za datę jego 
prawomocności.  

 
 
23
Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, ustalenie, że orzeczenie stało się 
formalnie prawomocne może sprawiać te same problemy w sytuacji, gdy dojdzie 
do odrzucenia środka odwoławczego lub innego środka zaskarżenia z uwagi na 
uchybienie terminowi przewidzianemu dla jego wniesienia albo dlatego, że nie 
przysługiwał on od określonego orzeczenia lub nie przysługiwał osobie, która go 
złożyła, jak i wtedy, gdy strona wniosła wprawdzie w terminie przysługujący jej 
środek zaskarżenia, który następnie został odrzucony jako niedopuszczalny 
z uwagi na jego nieopłacenie lub nieuzupełnienie innych jego braków formalnych. 
To, że orzeczenie stało się formalnie prawomocne jest takim jego atrybutem, 
którego uzyskanie nie musi być bowiem prostą konsekwencją odrzucenia albo 
nieodrzucenia 
środka 
zaskarżenia 
złożonego 
przez 
którąś 
ze 
stron. 
Przed stwierdzeniem prawomocności orzeczenia trzeba ustalić, czy orzeczenie 
w ogóle podlega zaskarżeniu zwykłym środkiem zaskarżenia, a jeśli tak, to kto jest 
legitymowany do jego wniesienia, w jakiej dacie rozpoczął się bieg terminu do 
wniesienia środka zaskarżenia dla każdego z uprawnionych i kiedy minął termin 
wypadający najpóźniej. Jeśli w wyznaczonym w taki sposób przedziale czasu od 
orzeczenia nie został wniesiony żaden środek zaskarżenia, to sąd może 
niewątpliwie stwierdzić jego prawomocność. Nie oznacza to oczywiście, że ten 
atrybut nie zostanie następnie odjęty orzeczeniu wskutek przywrócenia terminu do 
wniesienia środka zaskarżenia (por. uchwałę Sądu Najwyższego z 16 lutego 
1959 r., I CO 37/58, OSNCK 1959, nr 4, poz. 91) albo wskutek uwzględnienia 
nadzwyczajnego środka zaskarżenia od tego orzeczenia.  
Postępowanie wywołane wnioskiem o przywrócenie terminu z reguły traktuje 
się jako wpadkowe względem postępowania głównego, a samo jego wszczęcie 
nie ma znaczenia dla oznaczenia momentu, w którym wyrok się uprawomocni 
(por. uchwałę Sądu Najwyższego z 24 lutego 2009 r., III CZP 127/08, OSNC 2009, 
nr 12, poz. 165), choć jego zakończenie może taki wpływ wykazywać przez 
zniweczenie formalnej prawomocności uzyskanej już wcześniej. Nie oznacza 
to jednak, że przywrócenie terminu do wniesienia zwykłego środka zaskarżenia 
wyroku zniweczy wszystkie skutki jego formalnej prawomocności uzyskanej 
uprzednio. Jeśli w związku z upływem terminu określonego w art. 7541 k.p.c., 
obliczonego od uprawomocnienia się wyroku uwzględniającego zabezpieczone 

 
 
24
roszczenie, upadnie zabezpieczenie udzielone temu roszczeniu, to przywrócenie 
terminu do zaskarżenia wyroku nie spowoduje wzruszenia tego skutku, bo 
musiałoby się ono wiązać z przywróceniem zabezpieczenia w formie, w której go 
udzielono. Przywrócenie terminu do wniesienia środka zaskarżenia od orzeczenia, 
o ile nastąpi w otwartym terminie do upadku zabezpieczenia, może natomiast 
przerwać bieg miesięcznego terminu ustalonego w art. 7541 k.p.c. To samo odnosi 
się do wzruszenia formalnej prawomocności wyroku w związku z jego uchyleniem 
po rozpoznaniu nadzwyczajnych środków zaskarżenia.  
Od 20 marca 2007 r. postanowienie stwierdzające prawomocność 
orzeczenia nie może być przy tym wzruszone na podstawie art. 359 § 1 k.p.c. 
w związku ze wzruszeniem formalnej prawomocności wyroku, gdyż na podstawie 
art. 394 § 1 pkt 42 k.p.c. w brzmieniu nadanym mu ustawą z 16 listopada 2006 r. 
(Dz. U. Nr 235, poz. 1699) postanowienie to jest zaskarżalne zażaleniem, co ma 
swoje konsekwencje także dla możliwości jego zmiany z uwagi na zmianę 
okoliczności faktycznych decydujących o dopuszczalności jego wydania. 
Następcze wzruszenie prawomocności formalnej orzeczenia nie ma 
też znaczenia dla skuteczności tych orzeczeń, dla których stwierdzona uprzednio 
formalna prawomocność innego orzeczenia była tylko jedną z przesłanek 
koniecznych do rozważenia przed ich wydaniem (np. nadanie tytułowi 
egzekucyjnemu klauzuli wykonalności, stwierdzenie upadku zabezpieczenia).  
W świetle powyższego trzeba stwierdzić, że nie ma dostatecznych racji 
za zastąpieniem użytego w art. 7541 k.p.c. pojęcia „uprawomocnienie się” wyroku, 
od którego ustawodawca każe liczyć bieg terminu do upadku zabezpieczenia, 
proponowanym 
przez 
Sąd 
Apelacyjny 
pojęciem 
„możliwość 
stwierdzenia 
prawomocności”, bo ustalenie sytuacji mieszczących się w zakresie tego drugiego 
obarczone jest tymi samymi (o ile nie większymi) trudnościami, jak określenie 
sytuacji mieszczących się w zakresie pierwszego. Dla udzielenia odpowiedzi 
na pytanie, kiedy „możliwe było stwierdzenie prawomocności wyroku” trzeba 
najpierw ustalić, kiedy zyskał on ten atrybut, co powinno następować według reguł 
przedstawionych w pkt 5-8 i wiąże się z przedstawionymi tam wątpliwościami, 
a  następnie dopiero rozważyć kolejną dyskusyjną kwestię, a mianowicie kiedy 

 
 
25
można było stwierdzić, że wyrok stał się prawomocny. W tym przypadku do różnych 
odpowiedzi dochodzi się z uwzględnieniem czynnika podmiotowego, gdyż w innym 
momencie taką możliwość może mieć sąd, który zastosował zabezpieczenie, 
w innym sąd, który orzekał w sprawie w drugiej instancji, a w jeszcze innym 
terminie możliwość taką ma uprawniony i zobowiązany. 
Brzmienie art. 7541 § 1 k.p.c. potwierdza, że moment, do którego 
zabezpieczenie ma trwać może określić sam sąd w postanowieniu o udzieleniu 
zabezpieczenia. Póki zabezpieczenie nie upadnie, na wniosek uprawnionego sąd 
może wydać postanowienie o określeniu momentu, do którego udzielone 
uprawnionemu zabezpieczenie ma być skuteczne. Wystąpienie z takim wnioskiem 
będzie zasadne zwłaszcza wtedy, gdyby z jakichś nieprzewidywanych przy 
udzieleniu 
zabezpieczenia 
przyczyn 
uprawniony 
przewidywał 
trudności 
z uzyskaniem po prawomocnym zakończeniu postępowania tytułu wykonawczego 
pozwalającego na wszczęcie egzekucji zabezpieczonego roszczenia.  
Skoro już ustawodawca w art. 7541 k.p.c. przyjął, że termin do upadku 
zabezpieczenia ma być liczony od momentu, gdy wyrok stanie się formalnie 
prawomocny, to wydaje się jednak, że łatwiej jest uprawnionemu na podstawie akt 
sprawy stwierdzić, kiedy minie termin do wniesienia apelacji dla osób uprawnionych 
do jej złożenia i wystąpić albo o nadanie wyrokowi, jako tytułowi egzekucyjnemu 
klauzuli wykonalności, albo o określenie innego momentu upadku zabezpieczenia 
niż data prawomocności wyroku, niż prognozować, czy w ogóle, i z jaką datą, może 
dojść do prawomocnego odrzucenia apelacji wniesionych od tego wyroku.  
Mając powyższe na uwadze, podjęto uchwałę w brzmieniu jak na wstępie.