III CZP 63/07

Sygn. akt III CZP 63/07 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 6 czerwca 2007 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Iwona Koper (przewodniczący) 
SSN Grzegorz Misiurek 
SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca) 
 
Protokolant Bożena Kowalska 
 
w sprawie  z powództwa "K. M." sp. z o.o. w L. 
przeciwko G. M., M. M., G. M., B. M. i A. M. 
o opróżnienie lokalu mieszkalnego, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 6 czerwca 2007 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w L. 
postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2006 r.,  
 
"Czy w razie zaniechania orzeczenia przez sąd w wyroku 
nakazującym opróżnienie lokalu mieszkalnego o prawie do lokalu 
socjalnego na skutek ustalenia, że zobowiązany do opróżnienia 
lokalu nie jest lokatorem w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy 
z dnia 
21 
czerwca 
2001 
r. 
o 
ochronie 
praw 
lokatorów, 
mieszkaniowym zasobie  gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (tekst 
jednolity Dz.U. z 2005 r., Nr  31, poz. 266 ze zmianami) 
dopuszczalna jest apelacja pozwanego zaskarżająca wyrok jedynie 
w części 
„nie 
przyznającej 
lokalu 
socjalnego" 
ze 
względu 
na zaniechanie orzeczenia o prawie do lokalu socjalnego, czy jako 
niedopuszczalna podlega odrzuceniu na podstawie art. 370 k.p.c. ?" 
 

 
 
2 
podjął uchwałę: 
 
Apelacja pozwanego od wyroku nakazującego opróżnienie 
lokalu mieszkalnego nie zawierającego rozstrzygnięcia o prawie 
do lokalu socjalnego ze względu na ustalenie, że pozwany nie 
jest lokatorem w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 
21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym 
zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (tekst jednolity 
Dz.U. z 2005 r., Nr 31, poz. 266 ze zm.) jest dopuszczalna również 
w razie wskazania w niej, że wyrok jest zaskarżony w części nie 
przyznającej lokalu socjalnego. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
3 
Uzasadnienie 
 
Zagadnienie prawne zostało przedstawione w sprawie o opróżnienie lokalu 
mieszkalnego składającego się z jednego pomieszczenia o pow. 16,56 m kw.  
I wydanie go powodowej Spółce jako właścicielowi nieruchomości. Uwzględniając 
powództwo wyrokiem z 25 kwietnia 2006 r. Sąd Rejonowy nakazał pozwanym - 
rodzinie pięcioosobowej składającej się z rodziców G. i M. M. oraz trojga 
niepełnoletnich dzieci, opróżnienie oznaczonego lokalu i wydanie go powodowi 
oraz zasądził koszty procesu. Sąd ustalił, że G. M. i M. M. zajmują lokal od 1992 r. 
bez tytułu prawnego, nie płacą wynagrodzenia za korzystanie, a  ich starania o 
zawarcie umowy najmu nie przyniosły rezultatu. 
 Z uzasadnienia wyroku wynika, że niezamieszczenie w sentencji wyroku 
jakiegokolwiek rozstrzygnięcia dotyczącego uprawienia do lokalu socjalnego jest 
wynikiem ustalenia, iż pozwani nigdy nie dysponowali tytułem prawnym do 
zajmowanego lokalu oraz wykładni art. 14 ust. 1 i art. 24  ustawy z dnia 21 czerwca 
2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie 
Kodeksu cywilnego (tekst jednolity z 2005 r., Dz.U. nr 31 poz. 266 – dalej: 
„u.o.p.l.”), zgodnie z którą obowiązek orzekania w przedmiocie uprawnienia do 
lokalu socjalnego, zawarty w art. 14 ust. 1 u.o.p.l.  dotyczy spraw przeciw lokatorom 
w rozumieniu art. 2  ust. 1 pkt 1, natomiast adresatem art. 24 nie jest sąd lecz 
gmina, 
przy 
czym 
zawarcie 
umowy motywowanej zasadami współżycia 
społecznego jest  jej uprawnieniem a nie obowiązkiem. Według oceny sądu, wyrok 
nie  mógł zawierać  rozstrzygnięcia w przedmiocie  przyznania pozwanym 
uprawnienia do lokalu socjalnego. 
Apelacja od tego wyroku wniesiona osobiście przez pozwanych stwierdza, 
że pozwani zaskarżają wyrok w części nieprzyznającej prawa do lokalu socjalnego. 
W uzasadnieniu apelacji zakwestionowano ustalenie, jakoby pozwani nigdy nie 
mieli statusu najemców twierdząc, że G. M. wstąpiła z mocy prawa w stosunek 
najmu. Skarżący wnosili o zmianę wyroku przez przyznanie im uprawnienia do 
lokalu socjalnego  

 
 
4 
Wątpliwości Sądu Okręgowego, któremu przedstawiono sprawę do rozpoznania  
koncentrują się wokół dopuszczalności apelacji, ze względu na brak rozstrzygnięcia  
w omawianym przedmiocie. W szczegółowym uzasadnieniu Sąd Okręgowy 
przytoczył 
zapatrywanie 
utrwalone 
w 
orzecznictwie 
Sądu 
Najwyższego 
i w piśmiennictwie o niedopuszczalności środka odwoławczego od orzeczenia, 
które 
nie 
zostało 
wydane 
w 
całości 
jak 
i 
odnośnie 
do 
określonego 
niezamieszczonego rozstrzygnięcia. Sąd dostrzega jednak w tym wyroku 
merytoryczne rozstrzygnięcie negatywne dotyczące uprawnienia do lokalu 
socjalnego, co uzasadnia wątpliwość, czy dopuszczalne jest pozbawienie strony 
możliwości  jego zaskarżenia w tym trybie. 
Podejmując uchwałę Sąd Najwyższy zważył, co następuje:  
Poszukiwanie negatywnego orzeczenia w przedmiocie uprawnienia do lokalu 
socjalnego w wyroku, zredagowanym jak w rozpoznawanej sprawie,  nie prowadzi 
do zadowalającego rezultatu, ponieważ  nie zostało ono - jak to w przeszłości 
określano „wyrzeczone”, co oznaczało brak wypowiedzi w sentencji wyroku.  
Pamiętać należy, że sporządzenie wyroku na piśmie jest podstawowym warunkiem 
jego istnienia i możliwości zaskarżenia. Wyrok nieistniejący nie może być  
zaskarżony i tę zasadę, dostatecznie przez Sąd Okręgowy uzasadnioną, podziela 
również Sąd Najwyższy  w składzie rozpoznającym zagadnienie prawne odnosząc 
ją do całości jak i do części orzeczenia. 
Okolicznością istotną  wymagającą jednak uwzględnienia przy rozstrzyganiu 
przedstawionego zagadnienia prawnego jest obowiązek działania sądu z urzędu, 
w zakresie orzekania o otrzymaniu lokalu socjalnego. Obowiązek ten determinuje 
kognicję sądu oraz strukturę sentencji wyroku w sprawie o opróżnienie lokalu 
mieszkalnego. 
Obowiązek - niezależny od woli powoda domagającego się opróżnienia 
i wydania lokalu  został wyraźnie wskazany w art. 14 ust. 1 zdanie pierwsze u.o.p.l. 
stanowiącym, że w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu sąd orzeka 
o uprawnieniu do otrzymania lokalu socjalnego bądź o braku takiego uprawnienia 
wobec osób, których nakaz dotyczy. Gdyby zatem sąd orzekał o opróżnieniu lokalu 
przez lokatora w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 u.o.p.l., brak w sentencji wyroku 

 
 
5 
uwzględniającego powództwo orzeczenia w przedmiocie prawa do lokalu 
socjalnego podlegałby uzupełnieniu. Zakres podmiotowy przepisu art. 14 ust. 1   
dotyczy jednak tylko pozwanych będących lokatorami w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 
1 tej ustawy, natomiast nie obejmuje osób zajmujących lokal mieszkalny 
samowolnie. W stosunku do tej grupy pozwanych, w wyroku nakazującym 
opróżnienie lokalu mieszkalnego sąd nie orzeka o uprawnieniu do lokalu socjalnego 
(uchwała w składzie 7 sędziów z 20 maja 2005 r., III CZP 6/05, OSNC 2006/1/1), 
ponieważ art. 24 u.o.p.l. upoważniający przyznanie lokalu socjalnego osobom 
zajmującym lokal mieszkalny bezprawnie nie jest adresowany do sądów a tylko 
do gmin. 
Konsekwencją takiej konstrukcji ochrony pozwanego w sprawie  o opróżnienie 
lokalu przed bezdomnością na etapie postępowania rozpoznawczego, jest 
obowiązek wcześniejszego – w znaczeniu logicznym - rozstrzygnięcia przez sąd 
przesłanki  samowolnego zajmowania lokalu. Wykluczenia samowolności nakłada 
na sąd obowiązek badania i rozstrzygania znajdującego odzwierciedlenie 
w sentencji wyroku stosownie do art. 14 i 15 u.o.p.l., natomiast pozytywne ustalenie 
wstępnej przesłanki, tj. stwierdzenie stanu samowolnego zajmowania lokalu, 
zgodnie z powołaną uchwałą Sądu Najwyższego III CZP 6/05 pozbawia sąd  
orzekający merytorycznie  kompetencji do orzekania w tym przedmiocie a w razie 
istnienia legitymacji czynnej powoda prowadzi do uwzględnienia jego żądania 
opróżnienia i wydania lokalu. 
 
Przedstawiona struktura procesu decyzyjnego prowadzi do wydania wyroku 
eksmisyjnego, w którym  przyczyna braku wzmianki o prawie do lokalu socjalnego 
zostaje ujawniona dopiero w uzasadnieniu. Wówczas pozwany uzyskuje 
informację, czy wyrok oparto na ustaleniu stanu samowolnego zajęcia  lokalu, 
czy też został on uznany za lokatora ale wyrok jest niekompletny i nie zawiera 
jednego z koniecznych rozstrzygnięć  wymienionych w art. 14 ust. 1 zdanie 
pierwsze u.o.p.l. W pierwszym wypadku wyrok jest kompletny i nie może być 
uzupełniony, ponieważ sąd orzekał tylko w granicach żądania powoda i orzekł 
o całości, a w żadnej części nie utrzymuje się stan zawisłości sprawy, który 
istniałby, gdyby sąd zakwalifikował pozwanego do kategorii lokatorów i mimo to nie 

 
 
6 
zamieścił orzeczenia  w przedmiocie lokalu socjalnego, stosownie do wymagań art. 
14 ust. 1 u.o.p.l.  
Wyrok  nakazujący eksmisję, oparty na przesłance samowolnego zajęcia nie 
jest obojętny dla interesu pozwanego, nawet godzącego się z koniecznością 
opróżnienia lokalu, ponieważ obniża poziom ochrony dłużnika do pomieszczenia 
zastępczego (art. 1046 § 4 i 5 k.p.c.). a nie ma wątpliwości, że również w tego 
rodzaju sprawach pozwany musi wykazać aktywność odnośnie do wykorzystania 
środków prawnej obrony (uchwała 7 sędziów SN  z 19 maja  2000 r., III CZP 4/00, 
OSNC 2000/11/195). Odpowiadając na pytanie, czy służy mu zwykły, powszechny 
środek odwoławczy (art. 367 § 1 k.p.c.), najpierw trzeba zwrócić uwagę na brak 
przepisu, który zabraniałby tego wyraźnie. Tak samo brak przepisu, który w razie 
ustalenia 
statusu 
samowolnego 
zajęcia 
lokalu 
dopuszczałby 
orzekanie 
w przedmiocie uprawnienia do lokalu socjalnego (np. na podstawie art. 14 ust. 1). 
 
Argumentem przemawiającym za dopuszczalnością apelacji jest również 
przedmiotowy zakres rozpoznania sprawy decydujący o zakresie objętym powagą 
rzeczy osądzonej. Sąd w składzie rozpoznającym przedstawione zagadnienie 
prawne podziela wywody uzasadnienia uchwały składu siedmiu sędziów Sądu 
Najwyższego z 25 lutego 1999 r., III ZP 34/98, OSNP 2000/2/44 stwierdzające, 
że o granicach przedmiotowych powagi rzeczy osądzonej prawomocnego wyroku 
decyduje  m.in. faktyczny w danej sprawie przedmiot rozstrzygnięcia, a nie żądanie 
powoda zgłoszone w pozwie lub podczas procesu. W przepisie art. 366 k.p.c. 
nie ma bowiem żadnej wzmianki o żądaniu powoda lub żądaniach stron, a jedynie 
przedmiot 
rozstrzygnięcia 
sądu 
został 
powiązany 
z 
"podstawą 
sporu". 
Przez tę podstawę należy zaś rozumieć zespół okoliczności faktycznych, z których 
wynikły roszczenia powoda. W rozpoznawanej sprawie należy do nich m.in. 
samowolny albo zgodny z prawem charakter władania lokalem przez pozwanych. 
Zmiana rozstrzygnięcia objętego powagą rzeczy osądzonej może być dokonana 
w wyniku rozpoznania środka odwoławczego (tu apelacji), a nie na skutek wniosku 
o uzupełnienie wyroku otwierającego drogę do uzyskania orzeczenia w tym samym 
postępowaniu. 

 
 
7 
 Według uwag zawartych w uzasadnieniach uchwały III CZP 6/05 z 20 maja 
2005 r., a przedtem uchwały z 17 czerwca 2003 r., III CZP 41/03 brak pozytywnego 
orzeczenia o uprawnieniu do lokalu socjalnego upoważniałby dłużnika do 
wytoczenia powództwa o ustalenie uprawnienia do zawarcia z gminą umowy 
o najem lokalu socjalnego. Należy wszakże pamiętać o art. 23 ust. 2 in principio  
ustawy, z którego wynika, że gmina może lecz nie musi zawrzeć umowy o najem 
lokalu z osobą, której przyznanie lokalu socjalnego byłoby w świetle zasad 
współżycia społecznego szczególnie usprawiedliwione. Rezygnacja z możliwości 
wykazywania błędu odnośnie do podstawy wydanego orzeczenia wiązałoby się 
zatem z ryzykiem utraty uprawnienia do lokalu socjalnego. 
Podważanie negatywnych ustaleń odnośnie do przesłanki istotnej dla 
ukształtowania treści rozstrzygnięcia pozytywnego – na tle rozstrzygnięć 
dokonywanych obok lub ponad żądanie powoda - budziło od dawna wątpliwości. 
Podobieństwo  do przedstawionego zagadnienia można upatrywać w  uchwale 
z 26 lutego 1969 r. sygn. III CZP 136/68, OSNC 1969/7-8/132 wyjaśniającej, 
iż rewizja od postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku może być oparta na tej 
podstawie, że sąd pierwszej instancji w sentencji postanowienia nie orzekł 
o dziedziczeniu należącego do spadku gospodarstwa rolnego. Podobieństwo 
to polega na obowiązku rozstrzygania przez sąd o całości spadku (łącznie 
z gospodarstwem rolnym) oraz braku orzeczenia w tym przedmiocie i odmiennych 
twierdzeniach uczestnika wnoszącego środek odwoławczy. Rozstrzygnięcie  
uchwały z 1969 r. opiera się na konstatacji, iż mimo wyodrębnienia środka  
prawnego umożliwiającego zmianę niekorzystnego orzeczenia, uczestnikowi służył 
zwykły środek odwoławczy  zmierzający do nadania zaskarżonemu orzeczeniu 
odmiennej treści, zwrócony przeciw całemu istniejącemu postanowieniu a nie 
przeciw jego nieistniejącej części. 
 Ponieważ w  rozpoznawanej sprawie nie doszło w ogóle do orzekania 
w przedmiocie uprawnienia do lokalu socjalnego, znajdujący się w apelacji  zwrot 
o zaskarżeniu (sporządzonego, podpisanego i ogłoszonego) wyroku Sądu 
Rejonowego z 25 kwietnia 2006 r. w części w części nie przyznającej lokalu 
socjalnego, ma taki skutek, że z zakresu zaskarżenia pozwani wyłączają 
orzeczenie nakazujące opróżnienie lokalu i wydanie go powódce. Apelacja dotyczy 

 
 
8 
zatem istniejącego wyroku, który zdaniem skarżących powinien mieć częściowo 
odmienną treść, ponieważ w przekonaniu skarżących wydany wyrok jest wadliwy – 
oparty na błędnej podstawie dotyczącej uprawnienia do zajmowania lokalu. 
Tę samą myśl wyraża wniosek apelacji.  
Kierując się przytoczonymi argumentami Sąd Najwyższy na podstawie art. 
390 § 1 i 2 k.p.c. podjął uchwałę przytoczoną na wstępie.