III CZP 60/08

Sygn. akt III CZP 60/08 
 
 
POSTANOWIENIE 
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego 
 
Dnia 10 października 2008 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący) 
SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) 
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz 
SSN Jan Górowski 
SSN Irena Gromska-Szuster 
SSN Lech Walentynowicz 
SSN Kazimierz Zawada 
 
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 10 października 2008 r., 
przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej P. W. oraz Rzecznika Ubezpieczonych H. 
O., 
po rozważeniu zagadnienia prawnego przedstawionego 
przez Rzecznika Ubezpieczonych we wniosku z dnia 25 kwietnia 2008 r., RU/(…), 
 
„Czy ubezpieczyciel dokonując zwrotu kosztów pogrzebu, o których mowa w art. 446 § 1 
k.c. w ramach odpowiedzialności gwarancyjnej wynikającej z obowiązkowego 
ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych ma 
prawo zaliczyć na poczet tych kosztów zasiłek pogrzebowy wypłacany na podstawie art. 
77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń 
Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.)?” 
 
postanowił przedstawić pełnemu składowi Izby Cywilnej Sądu Najwyższego 
następujące zagadnienie prawne: 
"Czy zasiłek pogrzebowy wypłacony na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17 
grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych 

 
2 
(j.t.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) podlega uwzględnieniu przy ustalaniu 
odszkodowania dochodzonego na podstawie art. 446 § 1 k.c.?" 
 
Uzasadnienie 
 
Rzecznik Ubezpieczonych skierował do Sądu Najwyższego na podstawie art. 60 
§ 1 w zw. z art. 60 § 2 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. 
Nr 240; poz. 2052, ze zm. cyt. dalej jako „ustawa z dnia 23 listopada 2002 r.") wniosek o 
podjęcie uchwały mającej na celu udzielenie odpowiedzi na przedstawione we wniosku 
pytanie. Rzecznik wskazywał na to, że w orzecznictwie sądów powszechnych i Sądu 
Najwyższego ujawniły się rozbieżności w wykładni prawa w odniesieniu do możliwości 
uwzględnienia równowartości zasiłku pogrzebowego, wypłaconego przez ZUS na 
podstawie art. 77 in. ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z 
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (j.t.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., cyt. 
dalej jako „ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r.”), w przypadku dokonywania przez 
ubezpieczonych zwrotu kosztów pogrzebu osobom uprawnionym na podstawie art. 446 
§ 1 k.c. w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności posiadaczy 
pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów. 
Praktyka ubezpieczycieli prowadzących tzw. postępowanie likwidacyjne w tym zakresie 
jest niejednolita, co spowodowane zostało w dużej mierze rozbieżnościami w wykładni 
prawa przyjmowanej w orzeczeniach sądów powszechnych, powoływanych nierzadko 
dla uzasadnienia określonego stanowiska reprezentowanego przez ubezpieczyciela. 
Wskazane przez Rzecznika w uzasadnieniu wniosku orzeczenia Sądu Najwyższego i 
sądów powszechnych oraz dołączone do wniosku orzeczenia sądów powszechnych (45 
orzeczeń) przemawiają w sposób wystarczający za tym, że spełniony został wymóg 
przewidziany w art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. (por. np. postanowienie 
Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2006 r., III CZP 91/05, nieopubl.). Nie ma bowiem 
wątpliwości co do tego, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych 
pojawiły się dwie odmienne interpretacje przepisów o zasiłku pogrzebowym 
przewidzianym w art. 77 ustawy z dnia 1998 r., dotyczące ich relacji do przepisów o 
odpowiedzialności deliktowej za szkodę w postaci poniesienia zwrotu kosztów pogrzebu 
(art. 446 § 1 k.c.). 
Zgodnie 
z 
pierwszym 
stanowiskiem, 
ubezpieczyciel, 
czyniąc 
zadość 
przewidzianemu w art. 446 § 1 k.c. obowiązkowi zwrotu kosztów w ramach 

 
3 
obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów 
mechanicznych, może zaliczyć na poczet tych kosztów zasiłek pogrzebowy wypłacony 
na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. U podstaw tego stanowiska, 
najogólniej mówiąc, leży założenie, że wspomniany zasiłek pogrzebowy pełni obecnie 
jednak funkcję odszkodowawczą, ponieważ przyznawany zostaje osobom, które 
poniosły koszty pogrzebu, w wysokości odpowiadającej rozmiarowi tych kosztów. 
Zasadniczą funkcją zasiłku jest naprawienie poniesionej szkody (w postaci 
wydatkowanych kosztów pogrzebu) i jest to funkcja tożsama z funkcją odszkodowania, 
przyznawanego osobie ponoszącej koszty pogrzebu na podstawie art. 446 § 1 k.c. 
Stanowisko przeciwne ujawniło się przede wszystkim w kilku istotnych 
rozstrzygnięciach Sądu Najwyższego (w tym - mającej w tym względzie znaczenie 
podstawowe - uchwale z dnia 27 marca 1981 r., III CZP 6/81, OSNC 1981, z. 10, poz. 
183), w literaturze i w dołączonych do wniosku Rzecznika 45 orzeczeniach sądów 
powszechnych. Decydujące znaczenie ma tu eksponowanie nieodszkodowawczego 
charakteru zasiłku pogrzebowego, odrębność podstaw prawnych przyznawania tego 
zasiłku i zwrotu kosztów pogrzebu. Pod wpływem judykatury Sądu Najwyższego (por. 
np. wyrok z dnia 25 maja 1970, l CR 209/70, OSNC 1971, z. 1, poz. 13) ukształtowana 
została interpretacja o prawnej odrębności świadczeń wypłaconych członkom rodziny 
zmarłego w ramach umowy ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków i 
zasiłku pogrzebowego. Odrębność ta wynika z odrębności podstaw prawnych i celów 
tych świadczeń. Świadczenia z tytułu ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych 
wypadków, podobnie jak zasiłek pogrzebowy, nie mają charakteru świadczeń 
odszkodowawczych. Celem takich świadczeń ubezpieczeniowych nie jest bowiem 
naprawienie szkody, lecz wypłata określonej w umowie ubezpieczenia sumy 
ubezpieczenia. Wypłata zasiłku pogrzebowego ma służyć natomiast udzieleniu 
uprawnionemu zabezpieczenia w postaci pomocy materialnej. 
Analizując obecny stan prawny w zakresie wypłacania zasiłku pogrzebowego, 
wskazane we wniosku orzecznictwo i literaturę, Rzecznik Ubezpieczonych przedstawił 
własne stanowisko z szeroką motywację prawną. Zasiłek pogrzebowy pełni odmienną 
funkcję niż świadczenie odszkodowawcze ubezpieczyciela służące pokryciu kosztów 
pogrzebu. Wypłacony jest on w ramach zabezpieczenia społecznego określonej grupy 
osób ze środków publicznych w razie nastąpienia zdarzenia w postaci śmierci osoby 
fizycznej. Zakres i reguły wypłacania zasiłku pogrzebowego zostały określone w 
ustawie. Reguły te świadczą o tym, że nie chodzi o wypłatę odszkodowania w 

 
4 
rozumieniu prawa cywilnego. Innym przykładem świadczenia wypłacanego w związku 
ze śmiercią pracownika według podobnych reguł jest odprawa pośmiertna przewidziana 
w art. 93 k.p. Wypłata zasiłku pogrzebowego następuje zawsze niezależnie od tego, czy 
istnieje deliktowy obowiązek odszkodowawczy naprawienia szkody obejmującej koszty 
pogrzebu (art. 446 § 1 k.c.). Rzecznik Ubezpieczonych zwraca także uwagę na 
odrębność podstaw prawnych zasiłku pogrzebowego i obowiązku zwrotu kosztów 
pogrzebu 
w 
ramach 
odpowiedzialności 
deliktowej, 
co 
powinno 
eliminować 
dopuszczalność zaliczenia wzajemnych świadczeń wypłacanych na podstawie różnych 
reżimów (tytułów) prawnych bez wyraźnego upoważnienia ustawowego. 
Prokurator Generalny bronił stanowiska o niedopuszczalności zaliczenia przez 
ubezpieczyciela zasiłku pogrzebowego, wypłacanego na podstawie ustawy z dnia 17 
grudnia 1998 r., na poczet odszkodowania obejmującego zwrot kosztów pogrzebu 
określonych w art. 446 § 1 k.c. Za stanowiskiem takim miałyby przemawiać przede 
wszystkim trzy zasadnicze argumenty. Po pierwsze, zasiłek pogrzebowy nie ma 
charakteru świadczenia odszkodowawczego. Po drugie, zasiłek pogrzebowy wypłaca 
się w ramach ubezpieczenia społecznego, które tworzy system zabezpieczenia 
członkom społeczeństwa bezpieczeństwa socjalnego, w tym – ochronę przed różnymi 
rodzajami ryzyka socjalnego, także związanego ze śmiercią członka rodziny. System 
ubezpieczeń społecznych opiera się ponadto na funduszach składkowych, przy czym 
składki te są opłacane przez osoby uprawnione następnie do uzyskania zasiłku 
pogrzebowego. Po trzecie, zasiłek pogrzebowy jako świadczenie z ubezpieczenia 
społecznego przysługuje podmiotom uprawnionym na innej, systemowo odmiennej 
podstawie prawnej niż odszkodowanie w rozumieniu przepisów prawa cywilnego. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
I. Z treści przedstawionego zagadnienia prawnego wynika, że chodzi o taką 
sytuację, w której uprawniony do uzyskania odszkodowania poniósł już koszty pogrzebu 
osoby zmarłej w wyniku wypadku komunikacyjnego i dochodzi ich zwrotu od 
ubezpieczyciela w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej 
posiadaczy pojazdów komunikacyjnych (art. 446 § 1 k.c.; art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 22 
maja 2003 r. o ubezpieczeniach komunikacyjnych, Ubezpieczeniowym Funduszu 
Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczeń Komunikacyjnych, Dz. U. Nr 124, poz. 
1252 ze zm., cyt. dalej jako „ustawa z dnia 22 maja 2003 r.”). Jeżeli uprawnionemu 
wypłacono już zasiłek pogrzebowy na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 
r. (i takiej sytuacji dotyczy przede wszystkim przedstawione zagadnienie prawne), 

 
5 
powstaje kwestia, czy ubezpieczyciel może odpowiednio pomniejszyć (zredukować) 
przysługujące poszkodowanemu odszkodowanie obejmujące zwrot kosztów pogrzebu 
(art. 446 § 1 k.c.) o równowartość uzyskanego wcześniej przez tę osobę od ZUS zasiłku 
pogrzebowego. Tak też zagadnienie to przedstawił Rzecznik Ubezpieczonych w trakcie 
posiedzenia w dniu 10 października 2008 r. Problem ten zatem pojawi się wówczas, gdy 
śmierć osoby fizycznej i w związku z tym – konieczność poniesienia kosztów pogrzebu 
zmarłego stanowiły następstwo wypadku komunikacyjnego (art. 436 k.c. i 446 § 1 k.c.). 
Zagadnienie prawnej relacji odszkodowania obejmującego zwrot kosztów 
pogrzebu (art. 446 § 1 k.c.) i zasiłku pogrzebowego wypłaconego na podstawie 
odrębnych przepisów pojawiło się w judykaturze Sądu Najwyższego w latach 70-tych i 
80-tych ubiegłego stulecia. 
II. Nieodszkodowawczy charakter zasiłku pogrzebowego został wyeksponowany 
przede wszystkim w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 1981 r., III CZP 6/81 
(OSNC 1981, z. 10, poz. 183). Chodziło o zasiłek pogrzebowy przewidziany w art. 36-41 
nieobowiązującej już ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z 
ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. Nr 34, poz. 188 ze 
zm. cyt. dalej jako „ustawa z dnia 17 grudnia 1974 r.). Na podobnych zasadach 
uregulowano zasiłek pogrzebowy także w przepisach art. 49-52 ustawy z dnia 23 
stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin 
(Dz. U. Nr 3, poz. 6 ze zm.). Analizując te przepisy, Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, 
że przeznaczeniem tego zasiłku (w odniesieniu do osób najbliższych, art. 38 ust. 1 
ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r.) jest nie tylko zwrot kosztów pogrzebu, ale także - choć 
w ograniczonym zakresie - dostarczenie pomocy finansowej w trudnej sytuacji życiowej, 
spowodowanej śmiercią. Obowiązujący system prawa cywilnego nie uzasadnia, 
zdaniem Sądu, przyjęcia ogólnej zasady zaliczania wszelkich świadczeń wypłacanych 
na podstawie różnych tytułów prawnych na poczet m.in. roszczeń o naprawienie szkody 
na osobie (art. 446 k.c.). Takie zaliczenie mógłby uzasadniać wyraźny przepis prawa. 
W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 1981 r., IV CR 120/81 
(nieopubl.) wyrażono pogląd, że zasiłek pogrzebowy (przewidziany w art. 35 pkt 5 
ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r.), wypłacony dzieciom zmarłego w wyniku wypadku 
komunikacyjnego, nie podlega zaliczeniu na poczet należnego im odszkodowania na 
podstawie art. 446 § 1 k.c. w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności 
cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych. To samo odnosi się do sytuacji, w której 

 
6 
z roszczeniem na podstawie art. 446 § 1 k.c. występuje żona zmarłego ponosząca 
koszty jego pogrzebu. 
Rozważając zagadnienie relacji prawnej roszczenia o zwrot kosztów pogrzebu na 
podstawie art. 446 § 1 k.c. i roszczenie o wypłatę sumy ubezpieczenia z umowy 
ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków (NNW), Sąd Najwyższy stwierdził, 
że wypłacone świadczenie ze wspomnianej umowy nie powinno być zaliczone na poczet 
odszkodowania obejmującego zwrot kosztów pogrzebu dochodzonego na podstawie art. 
446 § 1 k.c. (wyrok z dnia 25 maja 1970 r., l CR 209/70, OSNC 1971, z. 1, poz. 13). 
Świadczenie wypłacone uprawnionemu z ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych 
wypadków oraz zwrot kosztów pogrzebu pełnią odmienne funkcje (to pierwsze nie ma 
charakteru odszkodowawczego), toteż wykluczone jest zaliczanie jednego z tych 
świadczeń na poczet drugiego. Podobne stanowisko wypowiedziane zostało w wyroku 
Sądu Najwyższego z dnia 31 sierpnia 1981 r. IV CR 293/81 (OSN 1982, z. 2/3, poz. 40). 
Zdaniem Sądu, możliwości zaliczenia świadczenia uzyskanego na podstawie umowy 
ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków na poczet odszkodowania 
obejmującego zwrot kosztów pogrzebu (art. 446 § 1 k.c.) stoją na przeszkodzie 
odmienny charakter i funkcji obu roszczeń. 
W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 1978 r., II CZP 55/78 (OSN 1979, 
z. 4, poz. 62) przyjęto (na tle obowiązujących wówczas przepisów o obowiązkowych 
ubezpieczeniach komunikacyjnych), że świadczenie ubezpieczyciela, wypłacone na 
podstawie takiego ubezpieczenia, zalicza się na poczet zwrotu kosztów pogrzebu. 
Reguła ta wynikała z wyraźnych przepisów regulujących wypłatę odszkodowań z 
ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków. Przewidywano w nich m.in. 
tzw. jednorazowe świadczenie pośmiertne, przysługujące min. osobie ponoszącej koszty 
pogrzebu, którego wypłacenie miało także na celu kompensowanie poniesionych 
kosztów pogrzebu. Nie było wówczas podstaw do ich dochodzenia na podstawie art. 
446 § 1 k.c. 
W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 października 1973 r., II CZ 549/73 
(nieopubl.) wyraźnie zaakcentowano wpływ wypłaty zasiłku pogrzebowego na fakt 
istnienia szkody w postaci wyłożonych już kosztów pogrzebu. Otóż w ocenie Sądu, 
uprawniony do zwrotu kosztów pogrzebu na podstawie art. 446 § 1 k.c. nie może 
domagać się zwrotu takich kosztów w zakresie, w jakim koszty te już zostały pokryte 
wypłaconym zasiłkiem pogrzebowym. W takiej sytuacji szkoda w postaci kosztów 
pogrzebu została już naprawiona właśnie do wysokości otrzymanego zasiłku. 

 
7 
Z treści uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 1975 r., II CR 
419/75 (OSNC 1976, z. 718, poz. 169) wynika, że obowiązujące w czasie wydawania 
tego wyroku przepisy, dotyczące obowiązkowych ubezpieczeń OC i ubezpieczeń od 
następstw nieszczęśliwych wypadków, przewidywały możliwość zaliczania wypłaconego 
już zasiłku pogrzebowego na poczet wypłaconych świadczeń ubezpieczeniowych (np. 
przewidywano niezwracanie przez ubezpieczyciela udowodnionych kosztów pogrzebu w 
tej ich części, która została wypłacona z innych źródeł państwowych lub innego 
ubezpieczenia). Regulacja taka miała na celu unikanie naprawienia konkretnej szkody 
(kosztów pogrzebu) jednocześnie z kilku odrębnych źródeł. Jeżeli takie koszty pokryte 
już zostały z innych funduszy, powodowało to wyłączenie legitymacji do żądania ich 
zwrotu po raz drugi przez ubezpieczyciela. W konkluzji Sąd Najwyższy sformułował 
ogólną tezę, że zasiłek pogrzebowy, wypłacony rodzinie osoby zmarłej w wyniku 
wypadku komunikacyjnego, podlega potrąceniu przy zwrocie przez ubezpieczyciela za 
sprawę szkody poniesionych kosztów pogrzebu. 
W orzecznictwie Sądu Najwyższego analizowano także konstrukcyjne i 
funkcjonalne różnice pomiędzy instytucją zasiłku pogrzebowego i odprawy pośmiertnej 
(art. 93 k.p.). W wyroku z dnia 3 marca 1980 r., II CR 148/80 (OSNC 1981, nr 2-3, poz. 
29) Sąd Najwyższy stwierdził, że odprawa pośmiertna nie podlega zaliczeniu na poczet 
świadczenia przysługującego z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego. 
Odprawa 
taka 
nie 
ma 
bowiem 
charakteru 
odszkodowawczego, 
przysługuje 
uprawnionym osobom niezależnie od przyczyny śmierci pracownika, obciąża ona zakład 
pracy zmarłego i jej celem jest niesienie pomocy rodzinie pracownika w okresie po jego 
śmierci. W odróżnieniu od odprawy pośmiertnej zasiłek pogrzebowy wiąże się ściśle z 
kosztami pogrzebu pracownika i podlega zaliczeniu na poczet świadczenia 
zasądzonego obejmującego zwrot kosztów pogrzebu na podstawie art. 446 § 1 k.c. 
III. De lege lata zasiłek pogrzebowy wypłacony przez ZUS na podstawie art. 77-
81 z dnia 17 grudnia 1998 r. Zasadniczo nie odbiega on konstrukcyjnie od zasiłku 
pogrzebowego, wypłaconego na podstawie obowiązujących wcześniej i już uchylonych 
przepisów, przytaczanych w orzeczeniach Sądu Najwyższego (pkt II uzasadnienia). 
Zasiłek pogrzebowy przysługuje tylko z jednego tytułu, a w razie zbiegu prawa do 
zasiłku pogrzebowego, określonego ustawą z dnia 17 grudnia 1998 r. z prawem do 
takiego zasiłku ustalonym na podstawie odrębnych ustaw, przysługuje tylko jeden 
zasiłek (art. 99 ustawy; por. np. art. 35 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu 
społecznym rolników, j.t.: Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.). Zasiłek pogrzebowy 

 
8 
wypłaca się w razie śmierci osób wymienionych w art. 77 ust. 1 pkt 1-4 ustawy i może 
go uzyskać podmiot ponoszący koszty pogrzebu (art. 76 ust. 1 i 2 ustawy). Przewidziano 
maksymalny pułap zasiłku pogrzebowego (ryczałt określony w art. 80 ustawy). W razie 
poniesienia kosztów pogrzebu przez osoby niebędące członkami rodziny osoby zmarłej 
(i podmioty wymienione w art. 79 ust. 1 in fine) zasiłek przysługuje w wysokości 
udokumentowanych kosztów pogrzebu, nie wyżej jednak niż w kwocie maksymalnej 
przewidzianej w art. 80 ustawy. Członkom rodziny osoby zmarłej, ponoszącym tylko 
część kosztów pogrzebu, przysługuje zasiłek pogrzebowy w wysokości określonej w art. 
80. Zasiłek pogrzebowy wypłaca się na wniosek uprawnionego, zgłoszony w ciągu 12 
miesięcy od chwili śmierci osoby, po której zasiłek taki przysługuje. 
Przedstawiona pokrótce ogólna regulacja zasiłku pogrzebowego pozwala na 
sformułowanie kilku zasadniczych cech tej instytucji. Po pierwsze, w ustawie 
przewidziano podstawowe warunki powstania uprawnienia do wypłaty zasiłku na 
wniosek uprawnionego, przy czym jednym z tych warunków jest śmierć określonego w 
ustawie kręgu osób, niezależnie od przyczyny śmierci. Po drugie, chodzi tu o 
samodzielny tytuł do wypłaty kwoty zasiłku. Po trzecie, uprawnionym do uzyskania 
zasiłku może być tylko podmiot faktycznie pokrywający koszty pogrzebu. Po czwarte, 
zasiłek wypłaca się osobom uprawnionym w zasadzie w granicach udokumentowanych 
kosztów pogrzebu (w rozmiarze nieprzekraczającym jednak kwoty maksymalnej 
określonej w ustawie). Po piąte, w uprzywilejowanej sytuacji są członkowie rodziny 
zmarłego, ponieważ mogą oni otrzymać zasiłek w wysokości określonej w ustawie 
(zryczałtowanej) także w razie poniesienia jedynie części kosztów pogrzebu. Po szóste, 
określenie wysokości zasiłku w sposób ryczałtowy może powodować ten skutek, że 
wypłacony zasiłek pogrzebowy skompensuje tylko część faktycznie poniesionych 
kosztów pogrzebu lub będzie świadczeniem przewyższającym równowartość tych 
kosztów. W tym drugim przypadku z pewnością ujawnia się wyraźnie funkcja zasiłku 
jako świadczenia z zakresu ubezpieczenia społecznego (funkcja socjalna). 
IV. Nie sposób zaakceptować wprost de lege lata ogólnej tezy, że zasiłek 
pogrzebowy przewidziany w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. ma charakter 
odszkodowawczy ze wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami prawnymi. Jak już 
wspomniano, zasiłek ten został skonstruowany w sposób uniwersalny i uprawnienie do 
jego wypłaty może pojawić się nie tylko w razie poniesienia kosztów pogrzebu w wyniku 
popełnienia czynu niedozwolonego. Nie istnieje też ścisły związek pomiędzy rozmiarem 
poniesionych faktycznie kosztów a wysokością przyznanego zasiłku. Taki związek może 

 
9 
nastąpić tylko w odniesieniu do podmiotów nienależących do kręgu członków rodziny 
zmarłego (art. 77 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.), ponieważ członkowie ci mogą 
uzyskać zryczałtowany zasiłek nawet wówczas, gdy w minimalnej części ponieśli koszty 
pogrzebu. Oznacza to położenie akcentu na pomocową (socjalną) funkcję zasiłku 
przynajmniej wówczas, gdy uprawnionymi do niego pozostają członkowie rodziny 
zmarłego. Jeżeli jednak uprawnienie do otrzymywania zasiłku pojawia się w razie 
śmierci osoby fizycznej w wyniku popełnienia czynu niedozwolonego (nastąpienia 
wypadku komunikacyjnego, art. 436 k.c. i art. 446 § 1 k.c.), nie sposób byłoby 
przyjmować, że fakt ten nie pozostaje bez żadnego znaczenia w sferze dochodzenia 
roszczenia odszkodowawczego przewidzianego w art. 446 § 1 k.c. 
Zgodnie z art. 446 § 1 k.c., poniesione koszty pogrzebu stanowią szkodę 
majątkową w rozumieniu art. 361 k.c. Roszczenie o naprawienie tej szkody może być 
skierowane przez ponoszącego koszty pogrzebu wobec osoby zobowiązanej do jej 
naprawienia. Także w przepisach dotyczących zasiłku pogrzebowego uprawnienie do 
tego zasiłku wyraźnie powiązane zostało z faktem poniesienia kosztów pogrzebu przez 
uprawnionego (art. 78 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.). Oznacza to, że wypłata 
zasiłku uzależniona pozostaje od faktu poniesienia kosztów pogrzebu, a nie tylko od 
samego faktu śmierci osoby fizycznej. Pojawia się tu zatem, choć nie zawsze w pełnym 
zakresie, pewien element o charakterze kompensacyjnym. Można zatem twierdzić, że 
taki element kompensacyjny (w różnym natężeniu) leży u podstaw konstrukcji prawnej 
zasiłku pogrzebowego jako instytucji prawa ubezpieczeń społecznych. Przewidziany w 
art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. zasiłek pogrzebowy można by chyba jednak 
zaliczyć, mówiąc najogólniej, do instrumentów kompensacyjnych funkcjonujących 
w systemie prawa publicznego. 
Dostrzeganie 
w 
konstrukcji 
zasiłku 
pogrzebowego 
także 
elementów 
kompensacyjnych pozwala na pewno na stwierdzenie tożsamości celu prawnego obu 
świadczeń: świadczenia obejmującego wypłatę zasiłku pogrzebowego i świadczenia 
odszkodowawczego wynikającego z art. 446 § 1 k.c. Zmierzają one do pokrycia (zwrotu) 
kosztów pogrzebu faktycznie poniesionych przez uprawnionego. Różni je tylko forma 
prawna, sposób i szybkość wypłaty świadczenia. Chodzi tu zatem o przyjęcie przez 
ustawodawcę rożnych instrumentów prawnych służących do osiągnięcia tego samego 
celu. Publicznoprawny instrument (zasiłek pogrzebowy) zapewnia z pewnością szybsze 
uzyskanie świadczenia (choć w zryczałtowanym zakresie) osobie uprawnionej niż 
uruchomienie drogi postępowania cywilnego. Z punktu widzenia wspomnianego celu nie 

 
10
ma już znaczenia sama prawna podstawa uruchomienia danego instrumentu, ani 
różnice konstrukcyjne dotyczące sposobu i możliwego czasu uzyskania obu świadczeń. 
Oba instrumenty prawne przysługują temu samemu podmiotowi lub kilku podmiotom, 
które poniosły te same koszty pogrzebu (art. 77 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.) 
i z reguły podmiot uprawniony skorzysta w pierwszej kolejności z możliwości uzyskania 
zasiłku (np. choćby z racji rocznego terminu zgłoszenia wniosku o jego wypłatę, art. 81 
ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.). 
W związku z wypłatą zasiłku przez ZUS i dochodzeniem wobec ubezpieczyciela 
świadczenia ubezpieczeniowego obejmującego zwrot kosztów pogrzebu powstaje 
kwestia możliwości posłużenia się wypracowaną w judykaturze konstrukcją compesatio 
lucri cum damno. Niezbędne wymogi zastosowania tej konstrukcji to, mówiąc 
najogólniej, tożsamość prawna zdarzenia, które jest jednocześnie źródłem powstania 
uszczerbku i korzyści po stronie poszkodowanego, przy czym uszczerbek ten i korzyści 
powinny pozostawać normalnym następstwem wspomnianego zdarzenia (por. np. 
uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2005 r., I CK 185/05, 
OSNC 2006, z. 7/8 poz. 133 i powołane tam orzecznictwo; uzasadnienie wyroku Sądu 
Najwyższego z dnia 7 marca 2002 r., II CKN 72/99, nieopubl.). Zastosowanie tej 
konstrukcji 
prawa 
odszkodowawczego 
pozwala 
na 
odpowiednie 
zmniejszenie 
odszkodowania przysługującego poszkodowanemu o wartość korzyści, jaką uzyskał 
poszkodowany (por. np. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 
2008 r. II CSK 405/07, nieopubl.). Trzeba zwrócić uwagę na to, że niekiedy w 
orzecznictwie 
Sądu 
Najwyższego 
jako 
korzyść 
przesądzającą 
o możliwości 
zastosowania konstrukcji compensatio lucri cum damno przyjmuje się też powstanie 
określonego roszczenia (np. roszczenie subrogacyjnego poręczyciela, wobec którego 
bank bezpodstawnie wystawił bankowy tytuł ezgezkucyjny i przeprowadził egzekucję; 
por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2006 r., III CK 325/05, Prawo 
Bankowe 2006, z. 11, s. 11). Jednocześnie w judykaturze wskazuje się sytuacje, w 
których z pewnością nie zachodzi wspomniana tożsamość prawna zdarzenia będącego 
jednocześnie źródłem powstania szkody i korzyści dla poszkodowanego (np. 
dobrowolne naprawienie przez osobę trzecią na własny koszt uszkodzonego w wypadku 
samochodu, dobrowolne świadczenia osób trzecich, poza wypadkami określonymi w art. 
356 § 2 k.c.; por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2005 r., I CK 
185/05; wypłacenie poszkodowanemu kwoty z funduszu pochodzącego ze składek 

 
11
koleżeńskich; tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 1964 r. I R 244/62, 
OSNCP 1964, z. 1, poz. 11). 
W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2004 r., I CK 557/03 (nieopubl.) 
przyjęto, że nie występują zasadniczo żadne okoliczności uzasadniające wyłączenie 
zastosowania konstrukcji compensatio lucri cum damno w sytuacji, w której w miejsce 
podmiotu wyrządzającego szkodę do jej naprawienia zobowiązany jest ubezpieczyciel. 
W uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 1 października 1997 r., I CKN 246/97 
(nieopubl.) stwierdzono ogólnie, że w judykaturze i piśmiennictwie prawniczym 
utrwalone jest stanowisko, zgodnie z którym, wszelkie świadczenia z ubezpieczenia 
społecznego przypadające z tytułu zdarzenia, które uzasadnia odpowiedzialność 
odszkodowawczą, podlegają zaliczeniu na poczet należnego odszkodowania. Dotyczy 
to w szczególności renty inwalidzkiej otrzymywanej przez poszkodowanego z ZUS i 
renty wyrównawczej (art. 444 § 2 k.c.). 
Posługując się zatem konstrukcją compensatio lucri cum damno, można by 
stwierdzić, że śmierć osoby fizycznej w związku z wypadkiem komunikacyjnym 
powoduje jednocześnie (jako to samo zdarzenie prawne) powstanie szkody w postaci 
poniesionych przez osobę uprawnioną do odszkodowania kosztów pogrzebu zmarłego i 
prowadzi do uzyskania przez tę osobę korzyści w postaci wypłaty zasiłku pogrzebowego 
przez ZUS na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. Poniesienie kosztów 
pogrzebu i uzyskanie zasiłku pogrzebowego stanowią zarazem normalne następstwa 
śmierci osoby fizycznej w wyniku wypadku komunikacyjnego. Prowadzi to do wniosku, 
że wypłacony zasiłek pogrzebowy powinien być jednak uwzględniony przy określaniu 
wysokości odszkodowania obejmującego zwrot kosztów pogrzebu (art. 446 § 1 k.c.) 
osobie uprawnionej w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności 
cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych. 
V. Należy jednak podkreślić, że we wniosku Rzecznika Ubezpieczonych oraz w 
piśmie z dnia 30 września 2008 r. precyzującym stanowisko Prokuratora Generalnego 
przedstawiono istotne argumenty prawne mogące przemawiać na rzecz poglądu, że 
zasiłek pogrzebowy, wypłacony uprawnionemu na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17 
grudnia 1998 r., nie powinien być uwzględniony przy określaniu wysokości świadczenia 
ubezpieczeniowego obejmującego zwrot kosztów pogrzebu i wypłaconego w ramach 
obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów 
mechanicznych. Można bowiem bronić stanowiska o odmiennej jednak funkcji prawnej 
roszczenia o zwrot kosztów pogrzebu (art. 446 § 1 k.c.) i uprawnienia do otrzymania 

 
12
świadczenia pieniężnego (zasiłku pogrzebowego) na podstawie art. 77 ustawy z dnia 17 
grudnia 1998 r. Zasiek pogrzebowy można by traktować jako świadczenie uzyskiwane 
w ramach zabezpieczenia społecznego w związku ze śmiercią członka rodziny (funkcja 
pomocowa zasiłku). Tę funkcję zasiłku może dodatkowo wzmacniać argumentacja 
akcentująca tworzenie systemu ubezpieczeń społecznych na podstawie funduszy 
składkowych. Argument płacenia odpowiednich składek przez poszkodowanego, 
podnoszono w literaturze prawa ubezpieczeń, właśnie dla uzasadnienia stanowiska o 
dopuszczalności kumulacji świadczeń z ubezpieczenia osobowego z odszkodowaniem 
należnym na podstawie przepisów k.c. (por. np. M. Śmiegiel, Zasada compensatio lucri 
cum damno a świadczenie z ubezpieczeń gospodarczych, PUG 2001, z. 4, s. 15-16). 
Można twierdzić, że myśl ta powinna tym bardziej pozostać aktualna w zakresie relacji 
prawnej świadczeń z ubezpieczenia społecznego i odszkodowania przewidzianego 
w prawie cywilnym. 
Nie bez znaczenia może okazać się też wskazywanie na systemowo odmienną 
podstawę prawną zasiłku pogrzebowego i odszkodowania klasycznego, co może 
świadczyć o prawnej autonomiczności obu tych systemów ze wszystkimi wynikającymi 
stąd konsekwencjami. Przewidziany w art. 77-81 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. 
obowiązek wypłaty zasiłku pogrzebowego ma bowiem charakter bezwzględny w tym 
sensie, że w przepisach tych nie wspomina się o tym, jaki wpływ na istnienie tego 
obowiązku miałoby pokrycie kosztów pogrzebu (tej samej osoby zmarłej) w inny 
spsobób (np. właśnie w wyniku uzyskania przez uprawnionego świadczenia na 
podstawie art. 446 § 1 k.c.). Wspomina się w tych przepisach jedynie o tym, że zasiłek 
pogrzebowy wypłaca się tylko z jednego tytułu (art. 77 ust. 4) i możliwe jest uzyskanie 
jednego zasiłku w razie zbiegu tytułów prawnych do jego uzyskania (art. 99). Taka 
regulacja prawna może prowadzić do wniosku, że zasiłek pogrzebowy powinien być w 
zasadzie zapłacony zawsze, gdy wystąpią przewidziane w ustawie przesłanki do jego 
wypłacenia na rzecz osoby uprawnionej. Podmiot ponoszący koszty pogrzebu ma zatem 
możliwość prawną uzyskania zasiłku pogrzebowego z ubezpieczenia społecznego i jego 
uprawnienia nie mogą modyfikować (umniejszać) reguły prawa cywilnego, w tym – 
konstrukcja compensatio lucri cum damno. 
Kierując się istotnym znaczeniem dla praktyki sądowej rozstrzygnięcia 
zagadnienia prawnego, zgłoszonego przez Rzecznika Ubezpieczonych, Sąd Najwyższy 
przedstawił na podstawie art. 61 § 2 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. pełnemu 
składowi Izby Cywilnej tego Sądu zagadnienie prawne jak w sentencji.