III CZP 6/09

Sąd Najwyższy2009-03-05
SNCywilneprawo rzeczoweWysokanajwyższy
nakładynieruchomośćużyczeniewłasnośćroszczenieSąd Najwyższyzagadnienie prawne

Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały w sprawie zwrotu nakładów poczynionych przez użytkownika na nieruchomość, uznając, że zastosowanie przepisów o użyczeniu jest nieuzasadnione w świetle ustaleń faktycznych.

Sprawa dotyczyła zwrotu nakładów poczynionych przez powódkę i jej zmarłego męża na nieruchomość teściów, na podstawie umowy użyczenia. Sąd Rejonowy zasądził część kwoty, ale Sąd Okręgowy powziął wątpliwości prawne dotyczące podstawy prawnej roszczenia i podmiotu zobowiązanego do zwrotu nakładów. Sąd Najwyższy, analizując stan faktyczny, uznał, że umowa użyczenia nie miała zastosowania, a nakłady zostały poczynione we własnym imieniu i na własną rzecz powódki i jej męża, w przekonaniu o przyszłym nabyciu własności. W związku z tym, że zagadnienie prawne dotyczyło przepisów nie mających zastosowania w sprawie, Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały.

Sąd Najwyższy rozpatrywał zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Okręgowy w sprawie dotyczącej zwrotu nakładów poczynionych przez powódkę Wandę D. i jej zmarłego męża na nieruchomość teściów, na podstawie rzekomej umowy użyczenia. Powódka domagała się zwrotu wartości nakładów, które zwiększyły wartość nieruchomości. Sąd Rejonowy częściowo uwzględnił powództwo, ale Sąd Okręgowy, rozpoznając apelacje, powziął wątpliwości, czy posiadacz nieruchomości na podstawie użyczenia, który poczynił nakłady, może dochodzić ich zwrotu od obecnych właścicieli, oraz czy podstawą roszczenia są przepisy o użyczeniu, czy też przepisy o rozliczeniu nakładów (art. 226 k.c. w zw. z art. 230 k.c.). Sąd Najwyższy, analizując stan faktyczny, ustalił, że powódka i jej mąż zamieszkali z teściami na stałe z zamiarem rozbudowy domu własnym kosztem, tworząc dla siebie odrębne mieszkanie, w przekonaniu, że właściciele przeniosą na nich własność tej części nieruchomości. W związku z tym Sąd Najwyższy uznał, że nakłady te nie zostały poczynione w ramach umowy użyczenia, lecz we własnym imieniu i na własną rzecz, w interesie powódki i jej męża, a nie właścicieli. W takich okolicznościach, przepisy dotyczące umowy użyczenia (art. 710 k.c. i nast., art. 753 § 2 w zw. z art. 713 k.c.) nie miały zastosowania. Sąd Najwyższy wskazał, że w zależności od treści obietnicy właścicieli, mogłyby mieć zastosowanie przepisy o rozliczeniu nakładów (art. 226 w zw. z art. 230 k.c.) lub nawet art. 405 k.c. Ponieważ zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Okręgowy dotyczyło wykładni przepisów, które w świetle ustaleń faktycznych nie miały zastosowania w sprawie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c., odmówił podjęcia uchwały.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Sąd Najwyższy nie podjął uchwały, uznając, że zagadnienie prawne dotyczy przepisów, które nie mają zastosowania w stanie faktycznym sprawy.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy stwierdził, że w okolicznościach faktycznych sprawy, gdzie nakłady zostały poczynione we własnym imieniu i na własną rzecz powódki i jej męża, w przekonaniu o przyszłym nabyciu własności, umowa użyczenia nie miała zastosowania. W związku z tym, nie można było rozstrzygać o podstawach prawnych zwrotu nakładów w ramach tej umowy.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

odmawia podjęcia uchwały

Strony

NazwaTypRola
Wanda D.osoba_fizycznapowódka
Teresa D.osoba_fizycznapozwana
Piotr D.osoba_fizycznapozwany
Grażyna A.osoba_fizycznapozwana
Krzysztof A.osoba_fizycznapozwany

Przepisy (11)

Główne

k.p.c. art. 390

Kodeks postępowania cywilnego

Podstawa prawna dla Sądu Najwyższego do podjęcia uchwały w odpowiedzi na zagadnienie prawne.

Ustawa o Sądzie Najwyższym art. 61 § § 1

Podstawa prawna dla Sądu Najwyższego do odmowy podjęcia uchwały.

Pomocnicze

k.c. art. 710

Kodeks cywilny

Umowa użyczenia, jednostronnie zobowiązująca, w której biorący korzysta z rzeczy użyczającego bezpłatnie. Nakłady czynione w ramach użyczenia są dla korzyści użyczającego.

k.c. art. 713

Kodeks cywilny

Nakłady poczynione przez użyczającego w ramach umowy użyczenia mogą być dochodzone jako prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia.

k.c. art. 753 § § 2

Kodeks cywilny

Odsyła do przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia w zakresie rozliczenia nakładów w umowie użyczenia.

k.c. art. 226

Kodeks cywilny

Przepis dotyczący zwrotu nakładów poczynionych przez posiadacza w dobrej wierze, który zwiększają wartość rzeczy.

k.c. art. 230

Kodeks cywilny

Przepis stanowiący, że do roszczeń właściciela o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy, o zwrot pożytków lub innych przychodów uzyskanych z rzeczy, o zwrot nakładów na rzecz, jak również o naprawienie szkody za uszkodzenie, zniszczenie lub uszczerbek rzeczy (art. 224-229) stosuje się odpowiednio przepisy o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia.

k.c. art. 405

Kodeks cywilny

Przepis dotyczący bezpodstawnego wzbogacenia.

k.c. art. 361 § § 2

Kodeks cywilny

Dotyczy zakresu odszkodowania.

k.c. art. 471

Kodeks cywilny

Przepis dotyczący odpowiedzialności dłużnika za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania.

k.p.c. art. 233 § § 1

Kodeks postępowania cywilnego

Dotyczy oceny dowodów przez sąd.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Nakłady zostały poczynione we własnym imieniu i na własną rzecz powódki i jej męża, a nie w ramach umowy użyczenia. Przepisy dotyczące umowy użyczenia nie mają zastosowania w sprawie. Zagadnienie prawne dotyczy przepisów, które nie mają zastosowania w stanie faktycznym sprawy.

Godne uwagi sformułowania

nie ma uniwersalnego, abstrakcyjnego modelu roszczenia o zwrot nakładów roszczenie powinno być oceniane w kontekście poszczególnych instytucji prawa cywilnego, z których wynika nakłady czynione nie dla siebie, lecz dla użyczającego, dla jego korzyści nie sposób przyjąć, że czynili nakłady w ramach stosunku użyczenia. Dokonywali ich bowiem we własnym imieniu i na swoją rzecz, we własnym interesie, a nie w interesie właścicieli nieruchomości.

Skład orzekający

Irena Gromska-Szuster

przewodniczący, sprawozdawca

Marian Kocon

członek

Dariusz Zawistowski

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Określenie podstawy prawnej roszczeń o zwrot nakładów w zależności od charakteru stosunku prawnego łączącego strony i celu poczynienia nakładów."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji faktycznej, gdzie nakłady zostały poczynione w przekonaniu o przyszłym nabyciu własności, a nie w ramach typowego użyczenia.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa pokazuje, jak kluczowe jest prawidłowe zakwalifikowanie stosunku prawnego (tutaj: użyczenia) do określenia podstawy roszczeń o zwrot nakładów, co jest częstym problemem w praktyce.

Czy budowa własnego mieszkania na gruncie teściów to użyczenie? Sąd Najwyższy wyjaśnia, kiedy przepisy o użyczeniu nie mają zastosowania.

Dane finansowe

WPS: 51 000 PLN

zwrot nakładów: 25 289,33 PLN

zwrot nakładów: 25 289,33 PLN

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
Sygn. akt III CZP 6/09 
 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 5 marca 2009 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Marian Kocon 
SSN Dariusz Zawistowski 
 
Protokolant Iwona Budzik 
 
w sprawie z powództwa Wandy D. 
przeciwko Teresie D., Piotrowi D., Grażynie A.                             i Krzysztofowi A. 
o zwrot nakładów, 
na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej 
w dniu 5 marca 2009 r., 
na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy w Ł. 
postanowieniem z dnia 15 grudnia 2008 r. :  
 
"Czy posiadacz nieruchomości, który posiadał ją na podstawie 
stosunku użyczenia i poczynił na tej nieruchomości nakłady 
zwiększające jej wartość (nakłady użyteczne), może dochodzić 
zwrotu wartości tych nakładów od osób, które są właścicielami 
nieruchomości w dacie orzekania o zwrocie nakładów, czy też od 
osób, które były właścicielami w czasie, kiedy nakłady zostały 
dokonane oraz czy podstawą żądania zwrotu tych nakładów jest 
przepis art. 226 k.c. w związku z przepisem art. 230 k.c., czy też 
przepisy regulujące stosunek użyczenia, odsyłające w tym zakresie 
do przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia (art. 713 
k.c. w związku z art. 753 § 2 k.c.)?" 
 
 
 
odmawia podjęcia uchwały. 
 
 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
   
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne 
powstało w sprawie, w której powódka Wanda D. wnosiła o zasądzenie na jej rzecz 
od pozwanych Teresy i Piotra małż. D. solidarnie kwoty 51 000 zł oraz od Grażyny i 
Krzysztofa małż. A. solidarnie także kwoty 51 000 zł, obie z ustawowymi odsetkami 
szczegółowo określonymi w żądaniu, tytułem zwrotu równowartości nakładów 
jakich dokonała wraz z nieżyjącym już mężem na nieruchomości stanowiącej 
obecnie własność pozwanych. 
   
Pozwani wnosili o oddalenie powództwa twierdząc, że nakłady nie były 
finansowane przez powódkę i jej męża, a na wypadek uwzględnienia powództwa 
zgłosili zarzut potrącenia kwoty 29 225 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 marca 
2005 r. tytułem odszkodowania za bezumowne korzystanie przez powódkę 
z nieruchomości w okresie od dnia 1 kwietnia 1999 r. do końca stycznia 2005 r. 
   
Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z dnia 18 lipca 2008 r. zasądził na rzecz 
powódki od pozwanych Teresy i Piotra D. solidarnie kwotę 25 289,33 zł oraz od 
pozwanych Grażyny i Krzysztofa A. solidarnie także kwotę 25 289,33 zł, obie z 
ustawowymi odsetkami od dnia 19 lipca 2005 r., oddalił powództwo w pozostałej 
części i orzekł o kosztach procesu. 
   
Sąd ustalił między innymi, że powódka pozostawała od 1974 r. w związku 
małżeńskim z Sylwestrem D., synem Stanisława i Stefanii D., którzy byli 
właścicielami nieruchomości zabudowanej domem mieszkalnym w S. przy ul. S.[...]. 
Po ślubie syna Stanisław i Stefania D. przekonali Sylwestra D. i powódkę, aby 
zamieszkali z nimi i dokonali nadbudowy piętra, na którym będą mieszkać. W 1981 
r. udzielono Stanisławowi D. pozwolenia na rozbudowę jego domu i rozbudowa 
budynku oraz nadbudowanie piętra zostały zrealizowane z przeznaczeniem na 
mieszkanie dla Sylwestra D. i jego żony Wandy, oni też z oszczędności ze 
zlikwidowanych książeczek mieszkaniowych i swoich dochodów finansowali 
rozbudowę, poza tynkami zewnętrznymi, za które płacił Stanisław D. Sylwester D. 
kierował rozbudową twierdząc, że to on buduje, powódka przygotowywała posiłki 
dla robotników, jej rodzina pomagała przy pracach budowlanych. Po dokonaniu 

 
3 
rozbudowy Sylwester D. z powódką i córkami zamieszkał w dobudowanej części 
budynku, która, zgodnie z obietnicą Stanisława i Stefanii D., miała być 
przeznaczona i przepisana na niego. Stanisław i Stefania D. mówili, że piętro 
budynku zapiszą Sylwestrowi D., parter jest przeznaczony dla ich córki Grażyny A., 
a syn Piotr D. otrzyma samochód marki „Star”. Sylwester i Wanda D. nie płacili za 
korzystanie z nadbudowanego piętra. Sylwester D. zmarł w 1991 r., spadek po nim 
nabyła powódka i dwie córki. Po jego śmierci powódce zakręcono grzejniki, odcięto 
ogrzewanie i dopływ wody. Umową darowizny z dnia 11 sierpnia 1998 r. Stanisław 
i Stefania D. darowali przedmiotową nieruchomość w częściach równych 
pozwanym, którzy pismem z dnia 8 marca 1999 r. wezwali powódkę do 
opuszczenia zajmowanego lokalu do dnia 30 września 1999 r., zastrzegając, 
że jeśli tego nie uczyni będą żądali od niej czynszu po 350 zł miesięcznie od dnia 
1 kwietnia 1999 r. Powódka we wrześniu 2001 r. po raz pierwszy wystąpiła 
z powództwem przeciwko pozwanym o zasądzenie zwrotu nakładów i Sąd 
Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 14 maja 2003 r. uwzględnił powództwo w zakresie 
kwot po 35 740 zł od pozwanych Teresy i Piotra D. oraz od Grażyny i Krzysztofa A., 
jednakże na skutek apelacji pozwanych Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 31 marca 
2004 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo stojąc na stanowisku, że jest 
ono przedwczesne, bowiem podstawą roszczeń powódki są przepisy art. 225 i art. 
226 w zw. z art. 230 k.c., a nie przyjęty przez Sąd Okręgowy art. 405 k.c., a zatem 
powódka może dochodzić zwrotu nakładów dopiero po zwrocie mieszkania. 
  
Powódka opuściła lokal w lutym 2005 r. Wartość nakładów poczynionych na 
nieruchomość w związku z nadbudową piętra według ich stanu z lutego 2005 r. 
i cen z października 2007 r. wynosi 103 000 zł. Czynsz najmu możliwy do 
uzyskania za wynajem nadbudowanego piętra w okresie od dnia 1 kwietnia 1999 r. 
do dnia 31 stycznia 2005 r., przy braku możliwości korzystania z instalacji wodno- 
kanalizacyjnej i centralnego ogrzewania, które zostały odcięte, stanowi kwota 
18 088 zł.  
  
Sąd Rejonowy w tak ustalonym stanie faktycznym uznał, że stosunek 
prawny łączący Sylwestra i Wandę D. ze Stanisławem i Stefanią D. był umową 
użyczenia lokalu mieszkalnego w dobudowanej części domu (art. 710 k.c.). 
Stosunek ten ma charakter ciągły i nie wygasa na skutek zmiany osoby właściciela 

 
4 
rzeczy, której nabywca wstępuje w prawa i obowiązki użyczającego. W związku z 
tym pozwani, jako nabywcy nieruchomości, stali się w miejsce darczyńców 
użyczającymi i przeszedł na nich wynikający z art. 713 w zw. z art. 752 k.c. 
obowiązek zwrotu uzasadnionych nakładów, jakich powódka i jej mąż dokonali na 
dobudowę piętra. Zdaniem Sądu Rejonowego przepisy art. 710, art. 713 oraz art. 
753 w zw. z art. 752 k.c. w sposób wyczerpujący regulują kwestię rozliczenia 
nakładów poczynionych na przedmiot użyczenia w czasie trwania umowy 
użyczenia, a zatem do roszczenia powódki o zwrot nakładów nie mają 
zastosowania przepisy art. 226 w zw. z art. 230 k.c. Uznając, że przesłanki art. 753 
§ 2 w zw. z art. 752 i art. 713 k.c. zostały spełnione, stwierdził, że powódce należy 
się zwrot nakładów jakie poniosła sama oraz z tytułu dziedziczenia po mężu, zaś 
ustalając wysokość należności zastosował w drodze analogii art. 226 §.1 zd. II k.c. 
i stwierdził, że należy jej się zwrot równowartości nakładów innych niż konieczne, 
o ile zwiększają wartość rzeczy w chwili wydania jej właścicielowi. Nakłady te mają 
wartość 103 000 zł, z czego powódka powinna otrzymać 2/3 to jest kwotę 
68 666,66 zł. Od tej kwoty Sąd Rejonowy odliczył 18 088 zł tytułem odszkodowania 
za bezumowne korzystanie z przedmiotu użyczenia po rozwiązaniu umowy, 
przyjmując, że nie opuszczenie lokalu przez powódkę stanowiło nienależyte 
wykonanie umowy i jej odpowiedzialność z tego tytułu ma podstawę w art. 471 k.c. 
Z tych względów nie podzielił zarzutu przedawnienia jaki zgłosiła powódka 
stwierdzając, że odnosił się on do roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie 
z rzeczy, opartego na art. 224-225 k.c. w zw. z art. 230 k.c., natomiast w przypadku 
roszczenia opartego na art. 471 k.c. termin przedawnienia wynosi 10 lat i jeszcze 
nie upłynął. 
   
Od wyroku Sądu Rejonowego apelacje wniosły obie strony. Powódka 
zaskarżając wyrok w części oddalającej powództwo i orzekającej o kosztach 
procesu zarzuciła naruszenie art. 710 i nast. w zw. z art. 471 k.c. oraz art. 229 
w zw. z art. 230 k.c., zaś pozwani zaskarżyli wyrok w części uwzględniającej 
powództwo ponad kwotę 12 720,83 zł od każdego z małżeństw i w części 
orzekającej o kosztach procesu zarzucając naruszenie art. 233 §.1 k.p.c. i art. 471 
w zw. z art. 361 § 2 k.c. 

 
5 
    
Przy rozpoznawaniu apelacji Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości 
sformułowane w przedstawionym pytaniu prawnym: „czy posiadacz nieruchomości, 
który posiadał ją na podstawie stosunku użyczenia i poczynił na tej nieruchomości 
nakłady zwiększające jej wartość (nakłady użyteczne), może dochodzić zwrotu 
wartości tych nakładów od osób, które są właścicielami nieruchomości w dacie 
orzekania o zwrocie nakładów, czy też od osób, które były właścicielami w czasie, 
gdy nakłady zostały dokonane oraz czy podstawą żądania zwrotu tych nakładów 
jest przepis art. 226 k.c. w związku z art. 230 k.c., czy też przepisy regulujące 
stosunek użyczenia, odsyłające w tym zakresie do przepisów o prowadzeniu 
cudzych spraw bez zlecenia”. Stwierdził, że podziela ustalenia faktyczne Sądu 
Rejonowego oraz jego ocenę prawną, iż łączący powódkę i jej męża ze 
Stanisławem i Stefanią małż. D. stosunek prawny był stosunkiem użyczenia i w 
ramach tego węzła obligacyjnego powódka z mężem dokonali nakładów w postaci 
nadbudowy piętra w domu na nieruchomości teściów powódki. Nakłady te mają 
charakter ulepszeń, a więc są nakładami użytecznymi. Powstaje, zdaniem Sądu, 
zagadnienie kogo obciąża obowiązek zwrotu wartości nakładów: aktualnych 
właścicieli nieruchomości, którzy nieruchomość z nakładami odebrali, czy 
właścicieli, którzy byli właścicielami nieruchomości w dacie dokonania nakładów. 
Wskazując na orzecznictwo Sądu Najwyższego Sąd Okręgowy stwierdził, że 
przewagę uzyskał pogląd o obligacyjnym charakterze roszczenia o zwrot nakładów, 
które może być kierowane tylko przeciwko właścicielowi, który rzecz z nakładami 
odebrał, natomiast nabywcy nieruchomości nie łączy z byłym posiadaczem żaden 
stosunek zobowiązaniowy i nie jest on zobowiązany do zwrotu nakładów. Wskazał 
też, że inaczej niż przy umowie najmu, w przypadku zbycia rzeczy użyczonej w 
czasie trwania umowy użyczenia, nabywca nie wstępuje w stosunek użyczenia w 
miejsce zbywcy, na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 kwietnia 
2005 r. II CK 569/04 (nie publ.), a zatem w tym zakresie nie można podzielić 
stanowiska Sądu pierwszej instancji, że pozwani po nabyciu nieruchomości weszli 
w stosunek użyczenia jako użyczający. Powstaje więc pytanie, czy pozwani, jako 
nabywcy nieruchomości, na której powódka wraz z mężem dokonała nakładów na 
podstawie umowy użyczenia zawartej z poprzednimi właścicielami, są zobowiązani 
do zwrotu tych nakładów dlatego, że są obecnie właścicielami tej nieruchomości, 

 
6 
czy też są zobowiązani jako spadkobiercy poprzednich właścicieli. Sąd Okręgowy 
wskazał też na istnienie wątpliwości co do tego, czy w sytuacji, gdy nakłady zostały 
poczynione w ramach umowy użyczenia, do ich rozliczenia mają zastosowanie 
przepisy dotyczące umowy użyczenia (art. 710 k.c. i nast.), które w przedmiocie 
rozliczenia nakładów odsyłają do przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez 
zlecenia (art. 753 § 2 w zw. z art. 713 k.c.), czy też przepisy art. 225 i art. 226 w zw. 
z art. 230 k.c., jak wskazał Sąd Apelacyjny w wyroku wydanym w poprzedniej 
sprawie między stronami o rozliczenie nakładów. 
   
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
   
W rozpoznawanej sprawie decydujące znaczenie dla jej rozstrzygnięcia ma 
ustalenie na podstawie jakiego stosunku prawnego powódka i jej mąż korzystali 
z nieruchomości rodziców męża powódki małżonków Stanisława i Stefanii D. i w 
ramach jakiego stosunku prawnego poczynili na niej nakłady w postaci nadbudowy 
piętra, których zwrotu żąda obecnie powódka. Jest to decydujące dlatego, że jak 
wskazał Sąd Najwyższy w uchwałach z dnia 30 września 2005 r. III CZP 50/05 
(OSNC 2006/3/40) oraz z dnia 10 maja 2006 r. III CZP 11/06 (OSNC 2007/3/38) nie 
ma uniwersalnego, abstrakcyjnego modelu roszczenia o zwrot nakładów, który 
byłby możliwy do zastosowania w każdej sprawie, w której zgłoszono to roszczenie. 
Ze względu na odmienność zarówno stosunków stanowiących podstawę 
roszczenia o zwrot nakładów, jak i motywów legislacyjnych dotyczących tych 
uregulowań, wszelkie uogólnienia co do charakteru tego roszczenia: rzeczowego 
czy obligacyjnego muszą być zawodne i dlatego powinno być ono oceniane w 
kontekście poszczególnych instytucji prawa cywilnego, z których wynika. 
   
W sprawie o zwrot nakładów zawsze zatem należy na wstępie ustalić na 
podstawie jakiego stosunku prawnego czyniący nakłady posiadał nieruchomość 
i dokonywał nakładów. Jeżeli z właścicielem łączyła go jakaś umowa, należy 
określić jej charakter oraz to, czy w uzgodnieniach stron uregulowano sposób 
rozliczenia nakładów. Jeżeli takie uzgodnienia były, one powinny być podstawą 
rozliczenia nakładów, chyba że bezwzględnie obowiązujące przepisy k.c. 
normujące tego rodzaju umowę przewidują inne rozliczenie nakładów, wtedy te 
przepisy powinny mieć zastosowanie, podobnie jak w sytuacji, gdy umowa stron nie 

 
7 
reguluje w ogóle rozliczenia nakładów. We wszystkich tych przypadkach do 
roszczenia o zwrot nakładów nie mają zastosowania przepisy art. 224-226 k.c. ani 
art. 405 k.c., a jedynie postanowienia umowy stron lub przepisy szczególne 
regulujące rozliczenie nakładów w danym stosunku prawnym. Natomiast jeżeli 
stosunek prawny, na gruncie którego dokonano nakładów, nie reguluje ich 
rozliczenia, wówczas, zgodnie z art. 230 k.c., mają odpowiednie zastosowanie 
przepisy art. 224-226 k.c. Przepisy te mają też zastosowanie wprost, gdy nakłady 
dokonywane były bez wiedzy czy zgody właściciela, a więc nie na podstawie 
umowy z nim zawartej. Dopiero wówczas, gdy okaże się, że umowa stron, ani  
przepisy regulujące dany stosunek prawny nie przewidują sposobu rozliczenia 
nakładów, jak również nie ma podstaw do stosowania wprost lub odpowiednio art. 
224- 226 k.c., zastosowanie znajdzie art. 405 k.c., bowiem przepisy art. 224-226 
k.c. mają charakter szczególny wobec art. 405 k.c.     
   
W rozpoznawanej sprawie Sądy obu instancji przyjęły, że powódkę i jej męża 
łączyła z małż. Stanisławem i Stefanią D., właścicielami nieruchomości, umowa 
użyczenia (art. 710 i nast. k.c.) i w ramach tego stosunku obligacyjnego poczynione 
zostały przedmiotowe nakłady. Ta ocena prawna budzi jednak zasadnicze 
zastrzeżenia w świetle ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie. 
   
Umowa użyczenia, motywowana najczęściej bezinteresownością i chęcią 
przyjścia z pomocą osobom bliskim, ma na celu przysporzenie przez użyczającego 
korzyści biorącemu, który bezpłatnie może korzystać z rzeczy użyczającego. 
Nie  jest to umowa wzajemna: świadczeniu użyczającego nie odpowiada 
świadczenie biorącego, bowiem nie jest on zobowiązany do żadnych świadczeń. 
Jest to umowa jednostronnie zobowiązująca, w której biorący korzysta z rzeczy 
cudzej w sposób określony przez użyczającego, a jeżeli dokonuje nakładów na 
rzecz, to zgodnie z art. 752 w zw. z art. 713 k.c., czyni to nie dla siebie, lecz dla 
użyczającego, dla jego korzyści i tylko wtedy może żądać zwrotu uzasadnionych 
nakładów jak osoba prowadząca cudze sprawy bez zlecenia. 
   
Ustalenia faktyczne poczynione przez Sądy obu instancji co do okoliczności 
i przyczyn zarówno zamieszkania powódki z mężem w domu teściów, jak 

 
8 
i dokonania nadbudowy domu, nie odpowiadają wyżej opisanym cechom stosunku 
użyczenia i hipotezie art. 710 k.c. 
   
Z ustaleń tych bowiem wynika jednoznacznie, że małż. Sylwester i Wanda D. 
zamieszkali z teściami (rodzicami) na stałe, po to by rozbudować ich dom przez 
dobudowanie własnym kosztem piętra dla siebie, gdzie miało powstać ich rodzinne 
mieszkanie, w którym mieli zamieszkać wraz z córkami na stałe, a małż. Stanisław i 
Stefania D. obiecali im „przepisanie” (czy „zapisanie”) dobudowanego pietra na 
nich, w ramach wyposażenia wszystkich swoich dzieci. Powódka i jej mąż mieli 
zatem sami i na własny koszt zbudować dla siebie mieszkanie na dobudowanym 
piętrze w domu rodziców, a rodzice mieli przenieść na nich własność (czy 
współwłasność) tak zbudowanego piętra. Sylwester i Wanda D. przeznaczyli na 
budowę wszystkie środki ze zlikwidowanych książeczek mieszkaniowych, a zatem 
zrezygnowali z innych możliwości mieszkaniowych, przeprowadzili budowę i 
zamieszkali w zbudowanym dla siebie mieszkaniu, traktowali je jak własne i przez 
innych też byli traktowani jak osoby, którym przysługuje samodzielne prawo do tego 
mieszkania.  
   
W tych okolicznościach nie sposób przyjąć, że czynili nakłady w ramach 
stosunku użyczenia. Dokonywali ich bowiem we własnym imieniu i na swoją rzecz, 
we własnym interesie, a nie w interesie właścicieli nieruchomości. Czynili to nie 
tylko za zgodą i pełną aprobatą właścicieli lecz wręcz za ich namową, jak ustaliły 
Sądy i w przekonaniu, że staną się właścicielami nadbudowanego piętra, 
co obiecali im małż. Stanisław i Stefania D.-właściciele nieruchomości. 
   
W sprawie brak dostatecznych ustaleń i oceny co do szczegółowej treść  
oraz charakteru jaki miała obietnica właścicieli nieruchomości związana 
z poczynionymi nakładami, czy zobowiązali się oni przenieść na powódkę i jej męża 
udział we współwłasności nieruchomości i budynku, czy wyodrębnić lokal 
i przekazać go im na własność, czy też chodziło o inne jeszcze rozporządzenie albo 
jedynie o nie wiążącą obietnicę odnoszącą się do rozporządzenia na wypadek 
śmierci. Jak wskazano wyżej ma to decydujące znaczenie dla określenia podstawy 
prawnej rozliczenia nakładów: będzie ona inna, gdy obietnica właścicieli 

 
9 
nieruchomości rodziła ich określone zobowiązanie wobec powódki i jej męża i inna, 
jeśli nie prowadziła do powstania po ich stronie określonego zobowiązania.   
Dla przykładu jedynie można wskazać, że w sprawach o zbliżonym stanie 
faktycznym, Sąd Najwyższy stwierdził, iż osobę budującą na cudzym gruncie za 
zgodą właściciela, który zobowiązał się przenieść na nią własność części 
nieruchomości, należy traktować jak współposiadacza w dobrej wierze, któremu, 
jeżeli nie żąda przeniesienia udziału we współwłasności, przysługuje prawo żądania 
zwrotu nakładów na podstawie art. 226 k.c. (porównaj miedzy innymi uchwałę z  20 
sierpnia 1973 r. III CZP 17/73, OSNC 1974/4/66 oraz wyrok z dnia 8 marca 1974 r. 
III CRN 353/73, OSNC 1975/4/64). Jeżeli nawet uznać, że czyniący nakłady był w 
takiej sytuacji posiadaczem zależnym, ale nakłady czynił dla siebie, we własnym 
interesie, w przekonaniu, że właściciel, zgodnie z umową, zapewni mu stosowane 
prawo do nich, do roszczenia o ich rozliczenie również ma zastosowanie art. 226 w 
zw. z art. 230 k.c. W każdym razie nie ma w takim przypadku podstaw do 
stosowania art. 753 § 2 w zw. z art. 752 i art. 713 k.c. Nie można też wykluczyć 
stosowania art. 405 k.c. do rozliczenia nakładów w zbliżonych sytuacjach, jak 
wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 czerwca 1972r. III CRN 91/72 (OSNC 
1972/12/220). Dotyczy to też sytuacji, gdy po stronie właściciela nie powstało żadne 
zobowiązanie związane z nakładami, stron nie łączył stosunek prawny oraz nie ma 
podstaw do stosowania art. 224-226 k.c. 
   
Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, tylko takie 
zagadnienie prawne może być przedmiotem rozstrzygnięcia tego Sądu na 
podstawie art. 390 k.p.c., które ma wpływ na rozpoznanie apelacji i rozstrzygnięcie 
sprawy, a zatem nie może ono dotyczyć przepisów prawa, które nie mają 
zastosowania w stanie faktycznym sprawy (porównaj między innymi postanowienia 
z dnia 14 października 2004 r. I PZP 7/04, OSNP 2005/19/305, z dnia 30 maja 
2003r. III CZP 30/03 oraz z dnia 28 sierpnia 2008 r. III CZP 67/08, nie publ.). 
Uznając, że w sprawie nie mają zastosowania przepisy dotyczące zwrotu nakładów 
dokonanych w ramach umowy użyczenia, których wykładnia stała się podstawą 
wątpliwości przedstawionych przez Sąd Okręgowy w zagadnieniu prawnym na 
podstawie art. 390 k.p.c., Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy z dnia 

 
10
23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) 
odmówił podjęcia uchwały.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI