III CZP 59/05

Uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 25 listopada 2005 r., III CZP 59/05 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz 
Sędzia SN Helena Ciepła 
Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (sprawozdawca) 
Sędzia SN Antoni Górski 
Sędzia SN Zbigniew Strus 
Sędzia SN Mirosława Wysocka 
 
Sąd Najwyższy po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym w 
dniu 25 listopada 2005 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana 
Szewczyka, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Rzecznika Praw 
Obywatelskich we wniosku z dnia 10 maja 2005 r.: 
"Czy umowa przekazania gospodarstwa rolnego zawarta na podstawie ustawy z 
dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych 
świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140) winna być 
traktowana tak jak umowa darowizny w rozumieniu art. 33 pkt 2 ustawy z dnia 25 
lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) i w 
sytuacji gdy nabywcą gospodarstwa rolnego był małżonek pozostający w ustroju 
wspólności majątkowej, prowadzić w razie braku odmiennej dyspozycji zbywcy do 
wejścia nabywanego gospodarstwa rolnego do majątku odrębnego następcy?" 
podjął uchwałę: 
 
Gospodarstwo rolne, przekazane na podstawie ustawy z dnia 27 
października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz o innych świadczeniach 
dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140) następcy pozostającemu w 
ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej, należy do majątku 
wspólnego. 
 
Uzasadnienie 
 

Rzecznik Praw Obywatelskich – powołując się na art. 60 § 2 ustawy z dnia 23 
listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) w związku 
z art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw 
Obywatelskich (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 14, poz. 147) – wniósł o podjęcie 
przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego uchwały zawierającej odpowiedź 
na pytanie przytoczone na wstępie. 
Rzecznik Praw Obywatelskich podniósł, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego, 
a także w piśmiennictwie ujawniły się rozbieżności co do wykładni art. 43 ust. 1 w 
związku z art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu 
emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 
140), w związku z art. 33 pkt 2 k.r.o. Rozbieżności te, jak zauważył, dotyczą oceny 
prawnego charakteru umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy rolnika, 
a od określenia miejsca tej umowy w systemie umów prawa cywilnego zależy, w 
jaki sposób wpłynie ona na stosunki majątkowe małżonków. Gdyby przyjąć, że 
umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy, pozostającemu w chwili jej 
zawarcia we wspólności majątkowej małżeńskiej, mogła być uznana za umowę 
darowizny, to prostą tego konsekwencją byłoby powiększenie majątku osobistego 
następcy. Odmienne następstwa wiążą się z zapatrywaniem, że umowa 
przekazania umową darowizny nie jest. 
Rzecznik Praw Obywatelskich opowiedział się za drugim z przedstawionych 
stanowisk. Uznał, że jest ono bliższe normatywnej treści art. 43 ust. 1 ustawy o 
zaopatrzeniu emerytalnym, gdyż wychodzi naprzeciw ochronie interesu rodziny i 
sprzyja tworzeniu jej trwałej bazy materialnej. Podniósł, że za prezentowanym 
stanowiskiem przemawiają także uregulowania zawarte w późniejszych ustawach z 
dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i 
członków ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 268) i z dnia 20 grudnia 1990 r. o 
ubezpieczeniu społecznym rolników (jedn. tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze 
zm. – dalej: "u.u.s.r."), nieróżniących się modelowo od rozwiązań kształtujących 
charakter umów przekazania gospodarstwa rolnego następcy. 
Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o udzielenie odpowiedzi, że przekazanie 
gospodarstwa rolnego następcy na podstawie art. 43 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu 
emerytalnym nie ma charakteru umowy darowizny w rozumieniu przepisów kodeksu 
cywilnego, a w razie nabycia gospodarstwa rolnego na podstawie powołanego 

przepisu przez następcę pozostającego w ustroju wspólności majątkowej, 
gospodarstwo to wchodzi do majątku wspólnego. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
W myśl art. 140 k.c., treścią prawa własności jest uprawnienie do korzystania z 
rzeczy i rozporządzania nią. Obu tym atrybutom własności odpowiada uprawnienie 
do czerpania korzyści z rzeczy, bezpośrednio lub w następstwie określonych 
zdarzeń cywilnoprawnych. Utrata tytułu własności sprawia, że właścicielskie 
władanie rzeczą oraz prawo rozporządzania nią przechodzi na nowego właściciela. 
Wyzbycie się własności nie musi jednak oznaczać, że zbywca traci zarazem 
uprawnienie do korzystania z rzeczy, prawo rozporządzenia rzeczą obejmuje 
bowiem nie tylko uprawnienie do przeniesienia jej własności, ale pozwala także 
własność obciążyć. Jeżeli dotychczasowe właścicielskie władanie przedmiotem 
zbycia przynosiło korzyści, w sposób istotny kształtujące warunki życiowe zbywcy i 
jego bliskich, dążenie tego zbywcy do zachowania określonych korzyści – jako 
czynnik motywacyjny – może leżeć u podstaw zamierzonej czynności, a tym samym 
przesądzać możliwość dojścia jej do skutku. Dotyczy to w głównej mierze obrotu 
nieruchomościami, a gospodarstw rolnych w szczególności, zwłaszcza w razie 
zaistnienia warunków wymuszających wyzbycie się własności, np. z powodu 
upadku sił, starości, inwalidztwa. W środowiskach wiejskich stanowiło to poważny 
problem natury społecznej, gdyż gospodarstwo rolne było najczęściej głównym albo 
wyłącznym źródłem utrzymania rolnika i jego rodziny. 
Pod rządami kodeksu zobowiązań, a następnie kodeksu cywilnego doniosłą rolę 
w tym zakresie spełniała instytucja dożywocia. Należne w jej ramach świadczenia 
pozwalały niezdolnemu do pracy rolnikowi zaspokoić jego podstawowe potrzeby 
materialne w okresie starości, jednocześnie otwierając możliwość przechodzenia 
warsztatu produkcji rolnej do rąk osób sprawnych fizycznie i zdolnych do jego 
efektywnego prowadzenia. Ten sposób wyzbywania się własności gospodarstw 
rolnych, mimo że stwarzał możliwość najpełniejszego zaspokajania przyszłych 
potrzeb zbywcy, nie miał jednak charakteru powszechnego. W warunkach prymatu 
własności społecznej uległ daleko idącym ograniczeniom ze względu na spadek 
zainteresowania pracą w indywidualnym rolnictwie, powodowany obawami co do 
jego przyszłości w systemie gospodarczym. W tych okolicznościach rolnikowi 
pozbawionemu możliwości dalszego prawidłowego prowadzenia gospodarstwa, 
dążącemu do zapewnienia sobie środków utrzymania, pozostawało wyzbycie się 

własności na rzecz Skarbu Państwa. Taką możliwość otworzyła ustawa z dnia 28 
czerwca 1962 r. o przejmowaniu niektórych nieruchomości rolnych w 
zagospodarowanie lub na własność Państwa oraz o zaopatrzeniu emerytalnym 
właścicieli tych gospodarstw i ich rodzin (Dz.U. Nr 38, poz. 166). Możliwość ta była 
aktualna pod rządami ustaw z dnia 24 stycznia 1968 r. o rentach i innych 
świadczeniach dla rolników przekazujących gospodarstwa rolne na własność 
Państwa (Dz.U. Nr 3, poz. 15) oraz z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu 
gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz.U. Nr 21, 
poz. 118). 
Zapoczątkowana ustawą z dnia 26 października 1971 r. zmieniającą ustawę – 
Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 27, poz. 252) liberalizacja wymagań w zakresie nabycia i 
utrzymania prawa własności gospodarstwa rolnego przywróciła w znacznym stopniu 
zainteresowanie profesjonalnym prowadzeniem gospodarstwa. Wprowadzone tą 
ustawą zmiany sprzyjały także złagodzeniu warunków dostępności do środków z 
ubezpieczenia społecznego rolnikowi, który stanął przed wyborem sposobu 
wyzbycia się własności. Ustawodawca umożliwił to i w ustawie z dnia 27 
października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla 
rolników i ich rodzin przyznał prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego 
także tym rolnikom, którzy przekażą gospodarstwo rolne następcy, tj. osobie 
fizycznej wywodzącej się z kręgu osób najbliższych przekazującemu. Ustawa ta, 
definiując przedmiot objętego nią uregulowania jako „nieodpłatne przeniesienie na 
rzecz następcy posiadania oraz własności, jeżeli rolnik jest jego właścicielem”, w 
art. 43 ust. 1 stanowiła, że gospodarstwo rolne może być przekazane tylko jednemu 
następcy, a jeżeli następca pozostaje w związku małżeńskim – także obojgu 
małżonkom. 
W myśl postanowień szczegółowych, ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym 
zapewniała rolnikom rentę lub emeryturę w razie przekazania gospodarstwa 
rolnego następcy, rentę lub spłaty pieniężne w razie przekazania gospodarstwa 
rolnego na własność Państwa, rentę lub spłaty pieniężne w razie przekazania 
gospodarstwa rolnego tzw. jednostce gospodarki uspołecznionej. Inne cechy 
charakterystyczne tych postanowień to: objęcie przekazaniem na rzecz następcy 
nie tylko własności, ale także posiadania (nawet zależnego) gospodarstwa rolnego 
– w odróżnieniu od przekazania tylko własności na rzecz innych podmiotów – 
podleganie ustawie wszystkich gospodarstw, których obszar przekraczał 0,5 ha 

oraz możliwość ustanowienia następcy wyłącznie spośród osób z bliskiego kręgu 
rodzinnego przekazującego dysponujących kwalifikacjami rolniczymi. Następcą nie 
mogła zostać osoba, która przekroczyła 55 rok życia oraz osoba zaliczona do I lub 
II grupy inwalidzkiej. Następca był wolny od odpłatności za przedmiot przekazania, 
ale stając się jego właścicielem, wstępował w ogół praw i obowiązków 
przekazującego. Przysługujące rolnikowi uprawnienia do świadczeń rentowych i 
emerytalnych podlegały ścisłej zależności od efektów prowadzonego uprzednio 
gospodarstwa rolnego. 
Podstawowe rozwiązania ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu 
emerytalnym w zakresie przekazania gospodarstwa rolnego następcy przejęła 
ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników 
indywidualnych i członków ich rodzin, a po jej uchyleniu, ustawa z dnia 20 grudnia 
1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. 
W myśl art. 49 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników 
indywidualnych i członków ich rodzin w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 lutego 
1989 r. (Dz.U. Nr 10, poz. 53), gospodarstwo rolne mogło być przekazane jednemu 
następcy, a jeżeli pozostawał on w związku małżeńskim – także obojgu małżonkom. 
W ten sposób z pierwotnego brzmienia przepisu wyeliminowany został wyraz 
„tylko”, co – poza nadaniem temu przepisowi poprawności redakcyjnej – nie 
zmieniło jego treści. W wyniku kolejnej zmiany wskazanego przepisu ustawą z dnia 
24 lutego 1990 r. o niektórych warunkach funkcjonowania ubezpieczenia 
społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin w 1990 r. (Dz.U. Nr 14, 
poz. 90) przedmiot regulacji nim objętej, w nowej numeracji ujęty został w art. 50, 
któremu nadano brzmienie: „gospodarstwo rolne może być przekazane według 
wyboru rolnika, jednemu lub kilku następcom”. 
Z kolei według art. 84 zdanie pierwsze u.u.s.r. przez umowę z następcą rolnik 
będący właścicielem (współwłaścicielem) gospodarstwa rolnego zobowiązuje się 
przenieść na osobę młodszą od niego co najmniej o 15 lat (następcę) własność 
(udział we współwłasności) i posiadanie tego gospodarstwa z chwilą nabycia prawa 
do emerytury lub renty inwalidzkiej, jeżeli następca do tego czasu będzie pracował 
w tym gospodarstwie. 
Według ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników – odmiennie od 
postanowień poprzednich ustaw – umowa z następcą, a także umowa w celu 
wykonania umowy z następcą, jest tylko jednym ze sposobów wyzbycia się przez 

rolnika gospodarstwa rolnego z zachowaniem uprawnień do nabycia świadczeń z 
ubezpieczenia społecznego. Ustawa dopuszcza bowiem zbycie gospodarstwa 
rolnego na podstawie każdej z umów przenoszących własność, uzależniając prawo 
do świadczeń ubezpieczeniowych od osiągnięcia określonego wieku, jeżeli 
wykazane zostanie, że rolnik wyzbył się własności. Na tle takiego uregulowania 
zbędne staje się poszukiwanie definicji umowy przekazania gospodarstwa rolnego 
następcy, skoro jej skutki nie zależą od wyboru sposobu przekazania. Podobnie 
ustawa z dnia 26 kwietnia 2001 r. o rentach strukturalnych w rolnictwie (Dz.U. Nr 
52, poz. 539 ze zm.), w art. 2 pkt 5, przez przekazanie rozumie „odpłatne lub 
nieodpłatne przeniesienie własności”, wyraźnie odsyłając do umów powszechnie 
stosowanych w obrocie prawnym i podlegających ocenie na gruncie art. 155 k.c. 
Cechą wspólną wszystkich przytoczonych uregulowań jest to, że przekazanie 
gospodarstwa rolnego mogło nastąpić zarówno na rzecz jednego, jak i obojga 
małżonków pozostających w ustroju majątkowej współwłasności ustawowej, z tym 
zastrzeżeniem, że na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o 
zaopatrzeniu emerytalnym przekazanie mogło nastąpić wyłącznie na rzecz 
małżonków albo jednego z nich. Jeżeli stroną umowy był tylko małżonek-następca 
w rozumieniu powołanej ustawy, to wówczas było i jest aktualne zagadnienie, czy 
przedmiot przekazania staje się składnikiem jego majątku osobistego, czy też 
wchodzi do majątku wspólnego obojga małżonków. 
Aby to zagadnienie rozstrzygnąć, niezbędne jest wskazanie miejsca umowy 
przekazania w systemie umów prawa cywilnego, pozwoli to bowiem określić rodzaj 
skutku prawnego, jaki ta umowa wywołuje oraz jego relację do zdarzeń 
kształtujących skład majątku wspólnego lub osobistego. Oceny tej należy dokonać 
na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym, 
ze względu na art. 119 ust. 1 u.u.s.r., stanowiący, że skutki umowy przekazania 
gospodarstwa rolnego następcy, zawartej w myśl dotychczasowych przepisów, 
ustala się według tych przepisów. Przynależność nabytego gospodarstwa rolnego, 
do majątku wspólnego lub do majątku osobistego ustala się według obecnie 
obowiązujących kryteriów. Ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. nowelizująca z dniem 
20 stycznia 2005 r. przepisy działu III tytułu I kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w 
ust. 2 art. 5 statuuje zasadę, że jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy stosunki 
majątkowe małżonków podlegały wspólności ustawowej, składniki majątków 
istniejące w tym dniu zalicza się do majątku wspólnego albo majątków osobistych, 

stosownie do przepisów ustawy. Wymieniony przepis, wzorem art. VIII p.w.k.r.o., 
wyraźnie zatem odsyła do zmienionych przepisów regulujących ustrój majątkowy 
małżonków, co w rozważanym przypadku oznacza odesłanie do art. 31 i 33 k.r.o w 
ich obecnym brzmieniu (por. uzasadnienia uchwał Sądu Najwyższego z dnia 10 
stycznia 1968 r., III CZP 102/67, OSNCP 1968, nr 8-9, poz. 133 oraz z dnia 2 
stycznia 1975 r., III CZP 82/74, OSNCP 1976, nr 1, poz. 5). 
Według art. 31 § 1 k.r.o., majątek wspólny obejmuje przedmioty nabyte w okresie 
pozostawania małżonków we wspólności majątkowej bez względu na to, czy 
nabywcami byli oboje, czy jeden z nich. Nie należą do majątku wspólnego 
przedmioty majątkowe, które każdy z małżonków nabył przed powstaniem 
wspólności (art. 33 pkt 1 k.r.o.) albo nabył je wprawdzie w czasie pozostawania we 
wspólności, ale ze źródeł szczególnych (art. 33 pkt 2-10 k.r.o.) i nie są to 
przedmioty zwykłego urządzenia domowego nabyte przez dziedziczenie, zapis lub 
darowiznę, służące do użytku obojga małżonków (art. 34 k.r.o.). Przynależność 
nabytych przedmiotów do majątku osobistego małżonka sprowadza się zatem do 
wyczerpująco wymienionych wyjątków. Konsekwentnie, nabyte w wyniku 
przekazania gospodarstwo rolne podlegałoby zaliczeniu do majątku osobistego, 
gdyby skutek omawianej umowy przekazania mieścił się w katalogu zdarzeń, o 
których mowa w art. 33 k.r.o. 
Od początku obowiązywania ustawy z dnia 27 października 1977 r. o 
zaopatrzeniu emerytalnym charakter umowy przekazania, a tym samym jej skutków 
w zakresie kształtowania majątku wspólnego małżonków i ich majątków osobistych, 
budził kontrowersje. W prezentowanych w piśmiennictwie wypowiedziach starano 
się kwalifikować ją jako umowę, do której – w drodze analogii – mają zastosowanie 
przepisy o darowiźnie, jako umowę o charakterze mieszanym, umowę nienazwaną, 
odrębną umowę przekazania bądź jako swoistą umowę nienazwaną o cechach 
warunku prawnego, wyrażającego dostęp do świadczeń z ubezpieczenia 
społecznego. W licznie zgłaszanych próbach rozwiązania tego zagadnienia 
dominował jednakże wzgląd na istnienie albo nieistnienie podobieństwa umowy 
przekazania i umowy darowizny. 
O tym, że umowa przekazania spełnia wymagania umowy darowizny świadczą, 
według zwolenników tego zapatrywania, zbieżne cechy obu umów, a mianowicie 
brak ekwiwalentności świadczenia, wymóg zgody przyjmującego korzyść materialną 
oraz tożsamość podstawy prawnej świadczenia (causa donandi). Takiemu 

zapatrywaniu nie stały na przeszkodzie właściwości umowy przekazania w rodzaju 
szczególnych względów natury ekonomicznej i społecznej, które legły u jej podstaw, 
a które sprowadzały jej nieodwracalność wobec wyłączenia stosowania art. 896 i 
898 k.c. 
Stanowisko przeciwne ma swe źródło w traktowaniu przyczyny prawnej umowy 
przekazania w decyzji o przyznaniu rolnikowi emerytury lub renty. Wzajemna 
zależność umowy przekazania i decyzji w przedmiocie świadczeń 
ubezpieczeniowych, sprawiająca, że utrata mocy jednej z tych czynności pociąga 
za sobą utratę mocy także drugiej, miała stanowić wystarczający argument na 
korzyść twierdzenia, że Państwo, rolnik przekazujący gospodarstwo rolne i 
następca są podmiotami jednej, całościowo ujmowanej czynności i z tej przyczyny 
umowa przekazania nie mieści się w katalogu umów wymienionych w kodeksie 
cywilnym, nawet jeżeli w określonych przypadkach przepisy tego kodeksu mogą 
być wobec niej stosowane. 
Wypowiedzi te, mimo dzielących je rozbieżności, zdecydowanie zmierzają do 
odebrania umowie przekazania cech umowy darowizny. Takie stanowisko uznać 
należy za dominujące w orzecznictwie Sądu Najwyższego, a znowelizowane 
ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego 
dostarczają dalszych argumentów na jego rzecz. Definiują one bardziej wyraziście 
pojęcia „majątek wspólny” i „majątek osobisty”, co zdecydowanie ogranicza 
swobodę wykładania każdego z nich w drodze stosowania analogii. Zyskuje tym 
samym na znaczeniu dotychczasowa wykładnia umowy przekazania, akcentująca 
jej odmienności w stosunku do umowy darowizny. 
W uchwale z dnia 16 lipca 1980 r., III CZP 44/80 (OSNCP 1981, nr 2-3, poz. 24) 
Sąd Najwyższy wyjaśnił, że umowa przekazania jest swoistym rodzajem umowy 
przeniesienia własności, odmiennym od przeniesienia własności na podstawie 
umów wymienionych w części szczególnej księgi trzeciej kodeksu cywilnego o 
zobowiązaniach. Wspólną cechę umowy przekazania i umowy darowizny Sąd 
Najwyższy dostrzegł wyłącznie w nieodpłatności świadczenia. Zauważył jednak, że 
o ile wyłącznym celem darczyńcy jest dokonanie nieodpłatnego przysporzenia na 
rzecz obdarowanego, o tyle w następstwie umowy przekazania z jednej strony 
przekazujący zapewnia sobie świadczenie emerytalne lub rentowe ze środków 
państwowych, korzystanie z działki, lokalu mieszkalnego i pomieszczeń 
gospodarczych, z drugiej natomiast strony konsekwencją przekazania jest objęcie 

gospodarstwa rolnego przez osobę zdolną do osiągania lepszych efektów 
gospodarowania, co odpowiada celowi gospodarczemu tej umowy. Jeżeli wobec 
tego obie umowy różnią istotne przyczyny ich zawarcia, a tylko umowa przekazania 
spełnia cel gospodarczy i społeczny, to nie może być ona odwołana z powodów, 
które leżą u podstaw odwołania darowizny. 
Na te różnice Sąd Najwyższy wskazał także w uchwałach z dnia 19 lutego 
1991 r., III CZP 4/91 (OSNCP 1991, nr 8-9, poz. 103), z dnia 25 marca 1992 r., III 
CZP 19/92 (OSNCP 1992, nr 9, poz. 163), z dnia 14 października 1992 r., III CZP 
125/92 (OSNCP 1993, nr 4, poz. 58) i z dnia 8 września 1993 r., III CZP 121/93 
(OSNCP 1994, nr 5, poz. 97), wyprowadzając z ich odmienności podmiotowych, 
przedmiotowych oraz wymagań co do formy konkluzję, że tylko umowie 
przekazania właściwa jest cecha polegająca na zapewnieniu zbywcy świadczeń od 
państwa. Takie rozumienie umowy przekazania Sąd Najwyższy prezentował także 
w orzeczeniach z późniejszego okresu, czego przykładem jest postanowienie z dnia 
4 października 2001 r., I CKN 402/00 (OSNC 2002, nr 6, poz. 79), w którym, 
odnosząc się do kontrowersji na tle umowy przekazania, podniósł, że na rzecz 
swoistości umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy przemawia, 
umacniająca jej odrębność w stosunku do umowy darowizny, treść art. 119 ust. 2 
u.u.s.r., ustanawiającego – na szczególnych warunkach – ochronę rolnika 
przekazującego gospodarstwo rolne następcy. 
Rozwiązanie umowy w ramach tego nowego uregulowania jest dopuszczalne z 
przyczyn kojarzonych z niewdzięcznością, ale rozumianą inaczej niż ta, która 
stanowi podstawę odwołania darowizny. Dotyczy zachowań następcy stanowiących 
niewdzięczność w znaczeniu potocznym, ale także postępowania godzącego w 
uprawnienia przekazującego, nabyte i wynikające z zawarcia umowy przekazania, 
względnie z przepisów prawa. Za odosobnione natomiast uznać należy stanowisko 
Sądu Najwyższego wyrażone w postanowieniu z dnia 15 czerwca 1999 r., III CKN 
269/98 (nie publ.), w myśl którego umowa przekazania gospodarstwa rolnego 
następcy na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu 
emerytalnym odpowiada umowie darowizny, co pozwala jej przedmiot zaliczyć do 
majątku odrębnego (obecnie osobistego) małżonka. Wbrew założeniu, na które 
powołał się Sąd Najwyższy w uzasadnieniu tego postanowienia, nieodpłatność nie 
jest wyłącznym atrybutem umowy przekazania ani nawet jej cechą dominującą. 

W znowelizowanym art. 31 k.r.o. ustawodawca zachował – jako ustawowy – 
ustrój wspólności majątkowej małżonków, w rządowym projekcie ustawy 
zmieniającej przedstawiony jako nadal przydatny, skoro „funkcjonując w warunkach 
gospodarki rynkowej nie osłabia pewności i szybkości obrotu, nie ogranicza 
autonomii prywatnej i swobody działania małżonków, zwłaszcza w sferze 
gospodarczej”, a „standardy prawa europejskiego nie ograniczają wyboru typu 
majątkowego ustawowego ustroju małżeńskiego”. W literaturze instytucja ta 
postrzegana jest jako służąca ochronie interesu rodziny, gdyż sprzyja 
ustabilizowaniu jej bazy materialnej. Za takim jej rozumieniem opowiadał się też 
wielokrotnie Sąd Najwyższy, a dokonując oceny konkretnego stanu faktycznego, w 
wyroku z dnia 17 maja 1985 r., III CRN 119/85 (OSPiKA 1986, nr 9-10, poz. 185) 
sformułował tezę, że w systemie obowiązującego prawa rodzinnego, przyjmującego 
jako zasadę reżim ustawowej wspólności majątkowej, można skonstruować 
domniemanie, według którego określone rzeczy w transakcji dokonywanej przez 
jednego tylko z małżonków zostały nabyte z majątku dorobkowego w interesie (na 
rzecz) ustawowej majątkowej wspólności małżeńskiej. Powołane orzeczenie 
potwierdza zapatrywanie, że wszystkie przedmioty nabyte w okresie małżeństwa 
pozostającego w ustroju wspólności ustawowej wchodzą do majątku wspólnego 
niezależnie od ich charakteru i sposobu nabycia, a więc niezależnie od tego, czy 
oboje lub jeden tylko małżonek je nabył oraz czy nabycie nastąpiło na nazwisko 
obojga małżonków lub tylko jednego z nich (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 
7 marca 1969 r., III CZP 10/69, OSNCP 1970, nr 4, poz. 53). 
W małżeństwie, w którym obowiązuje ustrój wspólności ustawowej, 
przynależność nabytych składników majątkowych do majątków osobistych 
małżonków ma charakter wyjątkowy. Zasadą jest, że wszelkie zaistniałe w tym 
okresie przysporzenia powiększają majątek wspólny. O przynależności nabytego 
przedmiotu majątkowego do majątku wspólnego decyduje czas, w którym nabycie 
nastąpiło. Zaliczenie takiego przedmiotu do majątku osobistego wymaga natomiast 
spełnienia dodatkowej przesłanki – wykazania, że nabycie nastąpiło w 
okolicznościach szczególnych (art. 33 k.r.o.). Tak określona przepisami art. 31 § 1 i 
art. 33 k.r.o. zależność w gromadzeniu składników majątku wspólnego i majątków 
osobistych małżonków przekłada się na stosowanie reguł interpretacyjnych. Ocena 
okoliczności faktycznych i prawnych stanowiących podstawę zakwalifikowania 
nabytego przedmiotu do majątku wspólnego lub osobistego oznacza konieczność 

odniesienia się do reguł prawa cywilnego, skoro regułom tego prawa 
podporządkowany jest majątek osobisty małżonka. 
Według art. 33 pkt 2 k.r.o., do majątku osobistego małżonka należą m.in. 
przedmioty nabyte w drodze darowizny. Chodzi zatem o określoną w art. 888 § 1 
k.c. umowę jednostronnie zobowiązującą, w której darczyńca zobowiązuje się 
spełnić, kosztem swego majątku, świadczenie pod tytułem darmym na rzecz 
obdarowanego, ten zaś oświadcza, że darowiznę przyjmuje. Z porównania tej 
umowy i umowy przekazania, zawartej na podstawie art. 43 ust. 1 ustawy z dnia 27 
października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym, wynika, że jedyną cechą wspólną 
obu umów jest nieodpłatność świadczenia. Dla oceny charakteru prawnego umowy 
darowizny nie ma znaczenia zindywidualizowany motyw dokonanego nieodpłatnie 
przysporzenia. Ustawa z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym 
uzależnia natomiast zawarcie umowy od spełnienia szeregu przesłanek, przy czym 
zasadniczy motyw, którym kieruje się przekazujący, nie sprowadza się do relacji 
między nim a następcą, lecz do podmiotu, który przyjął obowiązek spełnienia 
świadczeń ubezpieczeniowych. Rolnik przekazujący gospodarstwo rolne doznaje 
daleko idącego ograniczenia w wyborze następcy, co nie dotyczy darczyńcy. 
Wszystko to przemawia za odrębnością umowy przekazania, zachowującej 
wprawdzie cechy umowy prawa cywilnego, ale różnej od umowy darowizny. 
Oznacza to, że gospodarstwo rolne nabyte przez jednego z małżonków – następcę 
– w okresie pozostawania we wspólności ustawowej podlega zaliczeniu do majątku 
wspólnego na podstawie art. 31 § 1 k.r.o. Nie ma znaczenia, czy w czynności 
nabycia uczestniczył jeden z małżonków, czy oboje. Przewidzianemu w art. 33 § 1 
k.r.o. uogólnionemu sposobowi nabycia do majątku wspólnego można 
przeciwstawić tylko nabycie dokonane w warunkach określonych w art. 33 pkt 2-10 
k.r.o. Odwrócenie następstw takiego uregulowania możliwe jest jedynie w wyniku 
zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej, oczywiście z zachowaniem ustawowych 
ograniczeń (art. 49 § 1 k.r.o.). 
Godzi się zauważyć, że nowelizacja przepisów kodeksu rodzinnego i 
opiekuńczego nastąpiła w warunkach utrzymującego się sporu co do charakteru 
umowy przekazania. Przy tak daleko idących zmianach w zakresie ustroju 
majątkowego małżonków, nie dostrzegając potrzeby rozszerzenia katalogu 
wyłączeń określonych w art. 33 k.r.o., ustawodawca pozostawił rozstrzygnięcie tego 
zagadnienia praktyce, która niezmiennie opowiada się za traktowaniem umowy 

przekazania jako wyodrębnionej umowy prawa cywilnego i brak argumentów 
przemawiających za tym, aby od tego stanowiska odstąpić. 
Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie.