III CZP 58/05

Sygn. akt III CZP 58/05 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 14 września 2005 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący) 
SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca) 
SSN Kazimierz Zawada 
 
w sprawie z wniosku Prokuratora Okręgowego w G. 
przy uczestnictwie M. D. i B. S. 
o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej, po rozstrzygnięciu w Izbie 
Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 14 września 2005 r., przy udziale prokuratora 
Prokuratury Krajowej J. S., zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd 
Okręgowy w G. postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2005 r., sygn. akt VII Ga (...),: 
 
"Czy prokuratorowi przysługuje legitymacja do złożenia wniosku o wszczęcie 
postępowania w sprawie o pozbawienie prawa prowadzenia działalności gospodarczej 
na własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub 
pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji 
lub stowarzyszeniu z art. 373 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r., prawo upadłościowe i 
naprawcze ?" 
 
podjął uchwałę: 
 
Prokurator jest legitymowany do złożenia wniosku o wszczęcie postępowania w 
sprawie o pozbawienie prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny 
rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub 
pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, 
fundacji lub stowarzyszeniu (art. 373 - 377 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo 
upadłościowe naprawcze, Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze zm.). 

 
2 
 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione przez Sąd Okręgowy w G. zagadnienie prawne powstało przy 
rozpoznawaniu apelacji wnioskodawcy 
- Prokuratora Okręgowego w 
G. od 
postanowienia Sądu Rejonowego w G. z dnia 21 stycznia 2005 r. oddalającego wniosek 
o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej w stosunku do uczestników 
postępowania M. D. i B. S. Oddalenie wniosku nastąpiło z powołaniem się na brak po 
stronie prokuratora czynnej legitymacji procesowej. 
Przedstawiając zagadnienie prawne Sąd Okręgowy wskazał, że - w jego ocenie - 
wniosek złożony przez prokuratora w dniu 14 grudnia 2004 r. podlega rozpoznaniu na 
podstawie nowego prawa, mimo że postępowanie upadłościowe dłużnika przebiega w 
oparciu o przepisy prawa dawnego (art. 540 w związku z art. 545 pkt 1 prawa 
upadłościowego i naprawczego). W stosunku do uczestników nie było bowiem wszczęte 
postępowanie z art.172 § 3 poprzednio obowiązującego prawa upadłościowego. 
Podniósł także, że problem przedstawiony w pytaniu prawnym stanowi fragment bardziej 
ogólnego zagadnienia uczestnictwa w postępowaniu cywilnym. W obszernym i 
udokumentowanym uzasadnieniu przedstawił także możliwe rozstrzygnięcia oraz 
argumentację przemawiająca za każdym z nich. 
W toku rozprawy przed Sądem Najwyższym prokurator wniósł o udzielenie 
pozytywnej odpowiedzi na przedstawione pytanie. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Przedstawione do rozstrzygnięcia przez Sąd Okręgowy zagadnienie prawne 
ograniczone jest do kwestii legitymacji czynnej prokuratora w postępowaniu o 
orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej (art. 373 - 377 ustawy z dnia 
28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze zm.; 
dalej powoływane jako „pr. up. i napr.”). Poza jego zakresem pozostać zatem musi 
poruszona w uzasadnieniu postanowienia Sądu Okręgowego kwestia intertemporalna 
wyrażająca się w pytaniu, jakie przepisy, dawne czy nowe, należy stosować do tego 
rodzaju postępowania, gdy postępowanie upadłościowe dłużnika przebiega w oparciu o 
przepisy prawa poprzedniego, a nie zostało wszczęte postępowanie o pozbawienie 
prawa prowadzenia działalności gospodarczej. 
Zagadnienie legitymacji czynnej prokuratora w postępowaniu o pozbawienie 
prawa prowadzenia działalności gospodarczej na podstawie obowiązujących przepisów 

 
3 
pozostaje w związku z bardziej rozległym i kontrowersyjnym problemem uprawnień 
prokuratora w postępowaniu upadłościowym, a także ze statusem prokuratora jako 
uczestnika postępowania cywilnego. 
Sytuację prokuratora w postępowaniu cywilnym określają przepisy kodeksu 
postępowania cywilnego (art. 7 oraz 55 - 60 k.p.c.) oraz - w sposób najbardziej ogólny - 
art. 2 i 3 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (tekst jedn.: Dz. U. 2002 r. Nr 
21, poz.206). Wynika z nich, że prokurator może wszcząć, z wyjątkami określonymi 
ustawą, każde postępowanie cywilne bądź wytaczając powództwo na rzecz określonej 
osoby bądź też wytaczając powództwo w interesie publicznym; może także przyłączyć 
się do toczącego już postępowania (art. 7 k.p.c.). 
Postępowanie 
upadłościowe 
zaliczane 
jest 
do 
szeroko 
rozumianego 
postępowania cywilnego. Świadczą o tym odesłania zawarte w art. 35 i 229 pr.up. i napr. 
(poprzednio także w art. 68 pr.up.), nakazujące w sprawach nieuregulowanych stosować 
odpowiednio przepisy księgi pierwszej części pierwszej kodeksu postępowania 
cywilnego. Odnosi się to zarówno do postępowania o ogłoszenie upadłości, jak i 
właściwego postępowania upadłościowego. Odpowiednie stosowanie obejmuje więc 
także stosowanie art. 7 i 55 - 60 k.p.c., w których zawarte są uregulowania dotyczące 
sytuacji prokuratora w postępowaniu cywilnym. Wprawdzie w doktrynie występuje 
rozbieżność 
co 
do 
możliwości stosowania 
tych 
przepisów 
w postępowaniu 
upadłościowym, ale należy przyjąć, że, mimo niewymienienia prokuratora wśród 
podmiotów uprawnionych do zgłoszenia wniosku o upadłość (art. 20 pr.up. i napr.), 
ustawodawca 
dopuścił 
możliwość 
inicjowania 
przez 
niego 
postępowania 
upadłościowego oraz wzięcia udziału w toczącym się postępowaniu. Za takim poglądem 
przemawia traktowanie przez ustawodawcę postępowania upadłościowego jako 
fragmentu szeroko rozumianego postępowania cywilnego. Przyjęcie bowiem, że 
postępowanie upadłościowe jest postępowaniem cywilnym oznacza dopuszczalność 
brania w nim udziału przez prokuratora na podstawie przepisów kodeksu postępowania 
cywilnego. Gdyby ustawodawca zamierzał wyłączyć prokuratora od udziału w 
postępowaniu upadłościowym, uczyniłby to zamieszczając w prawie upadłościowym i 
naprawczym stosowne uregulowanie. Samo pominięcie tego podmiotu w wyliczeniu 
zawartym w art. 20 pr.up. i napr. nie stanowi dostatecznej podstawy do jego 
wyeliminowania z postępowania należącego do szeroko pojmowanego postępowania 
cywilnego. Dodatkowo należy zauważyć, że za dopuszczeniem udziału prokuratora w 
postępowaniu upadłościowym przemawia także interes społeczny, gdyż wyeliminowanie 

 
4 
z obrotu gospodarczego nieuczciwego przedsiębiorcy, narażającego na szkodę innych 
uczestników tego obrotu, pozostaje w zgodzie w interesem publicznym. 
Argumenty powyższe pozwalają stwierdzić, że prokurator jest legitymowany do 
wszczynania postępowania upadłościowego. Tym bardziej stwierdzenie to odnosi się do 
postępowania 
o 
pozbawienie 
prawa 
prowadzenia 
działalności 
gospodarczej. 
Postępowanie to bowiem, jakkolwiek pozostające w pewnym związku z postępowaniem 
upadłościowym, zostało ukształtowane jako autonomiczne. 
Postępowanie o pozbawienie prawa prowadzenia działalności gospodarczej 
zostało wprowadzone do polskiego systemu prawnego ustawą z dnia 31 lipca 1997 r. o 
zmianie rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. - Prawo 
upadłościowe i niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 117, poz. 751). W prawie 
upadłościowym z 1934 r. było uregulowane w art. 171 - 173. Wszczynał je sąd z urzędu, 
a jego wszczęcie było możliwe nie tylko w fazie tzw. właściwego postępowania 
upadłościowego, ale także wówczas, gdy nie została ogłoszona upadłość przedsiębiorcy 
(tak uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2001 r., III CZP 56/01, OSNC 
2002, nr 5, poz. 60). Sama uchwała straciła wprawdzie na aktualności wobec zmiany 
stanu prawnego, jednak w jej uzasadnieniu zostało podkreślone, że postępowanie 
dotyczące zakazu prowadzenia działalności gospodarczej nie jest postępowaniem 
upadłościowym. Stanowisko to znalazło potwierdzenie w uchwale Sądu Najwyższego z 
dnia 24 lutego 2004 r., III CZP 87/04. Sąd Najwyższy podkreślił, że zmiany 
ustawodawcze, nowe uregulowanie postępowania o orzeczenia zakazu prowadzenia 
działalności gospodarczej, potwierdzają autonomiczność tego postępowania. Artykuły 
373 - 377 pr.up. i napr. zostały wyodrębnione w tytule X zamykającym Część pierwszą 
„Przepisy ogólne o postępowaniu upadłościowym i jego skutkach; znalazło się zatem 
poza uregulowaniami dotyczącymi postępowania o ogłoszenie upadłości oraz 
postępowania prowadzonego po ogłoszeniu upadłości. O samodzielnym charakterze 
postępowania w sprawach orzekania zakazu prowadzenia działalności gospodarczej 
świadczy także ustawowe uregulowanie dopuszczalności jego prowadzenia także 
wtedy, gdy postępowanie upadłościowe nie było w ogóle wszczęte (art. 375 ust. 1 pr.up. 
i napr.). 
Jednocześnie postępowanie w sprawach o orzekanie zakazu prowadzenia 
działalności gospodarczej pozostaje postępowaniem cywilnym, a przewidziana ustawą 
sankcja nie służy stosowaniu represji, lecz osiągnięcia celów ważnych z punktu 
widzenia bezpieczeństwa obrotu. Jak podkreślił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu 

 
5 
wyroku z dnia 4 lipca 2002 r. P 12/01, (OTK ZU 2002, nr 4A, poz. 50) dotyczącym art. 
172 prawa upadłościowego z 1934 r., sankcja w postaci pozbawienia prawa 
prowadzenia działalności gospodarczej, pełni ważne funkcje. Po pierwsze, ma 
odstraszać od zachowań, które stanowiłyby naruszenie prawa i zabezpieczać przed 
lekceważeniem prawnych rygorów prowadzenia działalności gospodarczej (funkcja 
prewencyjna). Po drugie, zabezpieczać przed wyrządzeniem szkody wierzycielom. Po 
trzecie, zabezpieczać prawa i wolności innych uczestników obrotu gospodarczego, a 
także 
zabezpieczać 
interesy 
wierzycieli 
na 
istniejącym 
jeszcze 
majątku 
przedsiębiorstwa. Po czwarte, ma zapobiegać powstawaniu sytuacji patologicznych, 
sprzyjających popełnianiu przestępstw przeciwko obrotowi gospodarczemu. Po piąte, 
stanowi gwarancję dopełnienia obowiązku prowadzenia działalności gospodarczej w 
sposób zawodowy i profesjonalny, przy zachowaniu należytej staranności. Po szóste, 
ma powodować wyeliminowanie z obrotu gospodarczego osób, które nie są w stanie 
sprostać podstawowym wymaganiom prowadzenia działalności gospodarczej. 
Wskazane przez Trybunał Konstytucyjny cele, osiągnięciu których służy sankcja 
w postaci orzeczenia zakazu prowadzenia działalności gospodarczej, jednoznaczne 
wskazują na wagę postępowania o orzeczenia takiego zakazu. Postępowanie to ma 
bowiem chronić nie tyle interes wierzycieli konkretnego dłużnika, ale interesy wszystkich 
uczestników obrotu prawnego. Pierwiastek publiczny, ochrona interesu społecznego, 
przemawia za przyjęciem, że prokurator jest legitymowany zarówno do występowania z 
wnioskiem o wszczęcie omawianego postępowania, jak i do przyłączania się do już 
toczącego się postępowania. 
Pozostaje jednak jeszcze do rozważenia, czy zaprezentowane stanowisko nie 
pozostaje w sprzeczności z treścią art. 376 ust. 1 zd. 1 pr.up. i napr. Zgodnie z tym 
przepisem postępowanie w sprawach, o których mowa w art. 373 i 374, wszczyna się na 
wniosek wierzyciela, syndyka, nadzorcy sądowego albo zarządcy, a także Prezesa 
Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i Przewodniczącego Komisji Papierów 
Wartościowych i Giełd. Wśród podmiotów uprawnionych nie został wymieniony 
prokurator. Jednak analizowanego przepisu nie można traktować jako szczególnego w 
stosunku do ogólnych uregulowań dotyczących udziału prokuratora w postępowaniu 
cywilnym zawartych w kodeksie cywilnym. Przepis ten nie uchyla uprawnień prokuratora 
wynikających z art. 7 i 55 - 60 k.p.c. Przyjęte stanowisko nie pozostaje zatem w 
sprzeczności z art. 376 ust. 1 zd.1 pr.up. i napr. 
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w uchwale.