III CZP 56/06

Uchwała z dnia 23 sierpnia 2006 r., III CZP 56/06 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian 
Sędzia SN Iwona Koper 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Leokadii O. przeciwko Gminie S. o 
zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 23 
sierpnia 2006 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w 
Gdańsku postanowieniem z dnia 5 maja 2006 r.: 
„Czy wyrażony w art. 386 § 5 k.p.c. wymóg rozpoznania sprawy w innym 
składzie znajduje zastosowanie w związku z treścią art. 397 § 2 k.p.c. w przypadku 
uchylenia postanowienia Sądu pierwszej instancji o odrzuceniu pozwu z powodu 
niedopuszczalności drogi sądowej (art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.)?” 
podjął uchwałę: 
 
Przepis art. 386 § 5 k.p.c. nie ma zastosowania w postępowaniu 
toczącym się na skutek zażalenia. 
 
Uzasadnienie 
 
Rozpoznając apelację powódki od wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z 
dnia 19 października 2005 r., Sąd Apelacyjny w Gdańsku, badając z urzędu na 
podstawie art. 378 § 1 k.p.c. kwestię nieważności postępowania (art. 378 § 1 
k.p.c.), stwierdził, że Sąd pierwszej instancji – po wcześniejszym częściowym 
odrzuceniu pozwu postanowieniem, które zostało uchylone przez Sąd drugiej 
instancji w wyniku uwzględnienia zażalenia powódki – orzekał co do istoty sporu w 
takim samym składzie, w jakim wydał postanowienie o odrzuceniu pozwu. W 
związku z tym Sąd Apelacyjny powziął poważną wątpliwość, czy w postępowaniu 
przed Sądem pierwszej instancji wystąpiła nieważność postępowania z powodu 
udziału w składzie orzekającym sędziego wyłączonego z mocy ustawy (art. 379 pkt 
4 w związku z art. 386 § 5 i 397 § 2 k.p.c.). Wątpliwościom tym Sąd Apelacyjny dał 

wyraz w przytoczonym na wstępie zagadnieniu prawnym, przestawionym Sądowi 
Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Instytucja wyłączenia sędziego z ponownego orzekania w sprawie – po 
uchyleniu wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania – ma swe 
źródło w systemie kasacyjnym. Została ustanowiona w XIX w., gdyż przy braku – w 
owym czasie – związania sądu drugiej instancji wyrokiem sądu kasacyjnego 
zaistniała potrzeba przeciwstawienia się zjawisku notoryjnego nieuwzględniania 
przez sądy niższej instancji, działające często w niezmienionym składzie, poglądów 
wyrażanych przez sąd kasacyjny. Poza tym chodziło o zwolnienie sędziego z 
trudnej mentalnie zmiany stanowiska wyrażonego w wyroku, uznanego za wadliwy i 
skasowanego. 
Obowiązek zmiany składu sądu okręgowego (zjazdu sędziów pokoju) po 
uchyleniu wyroku przez Sąd Najwyższy (senat rządzący) w wyniku uwzględnienia 
kasacji obowiązywał na terenie b. zaboru rosyjskiego na podstawie art. 193 ustawy 
postępowania sądowego cywilnego z dnia 20 listopada 1864 r. Oczywiście, ze 
względu na istotę unormowania oraz brak jakichkolwiek odniesień normatywnych, 
zmiana składu nie obowiązywała w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, 
a tym bardziej w postępowaniu toczącym się na skutek skargi incydentalnej. 
W kodeksie postępowania cywilnego z 1930 r., upowszechniającym system 
kasacyjny na terenie całego kraju, utrzymana została zasada zmiany składu sądu 
drugiej instancji po uchyleniu przez Sąd Najwyższy zaskarżonego wyroku i 
odesłaniu sprawy do ponownego rozpoznania (art. 437 wg tekstu jednolitego z 1932 
r.). Związanie wykładnią prawa zawartą w orzeczeniu Sądu Najwyższego (art. 438) 
odsuwało na plan dalszy motyw zapobiegania zjawisku ignorowania tej wykładni 
przez sądy drugiej instancji, jednak prawodawca międzywojenny podzielił pogląd, 
że zwolnienie sędziego z ponownego orzekania w sprawie, w której w formie 
jurysdykcyjnej wyraził już swój pogląd co do istoty sprawy, służy ugruntowaniu 
niezawisłości oraz bezstronności w orzekaniu. Wobec braku odpowiedniego 
unormowania w postępowaniu apelacyjnym, kwestia stosowania omawianej zasady 
w postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia była nieaktualna. 
Po wyeliminowaniu z postępowania cywilnego systemu apelacyjno-
kasacyjnego ustawą z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w 
sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 38, poz. 349) losy unormowania dotyczącego 

wyłączenia sędziego po uchyleniu jego orzeczenia i przekazaniu sprawy do 
ponownego rozpoznania były zmienne. Bezpośrednio po wprowadzeniu systemu 
rewizyjnego – do 1958 r. – podobnej regulacji nie było; ponownie wprowadzono ją 
ustawą z dnia 28 marca 1958 r. o zmianie przepisów postępowania cywilnego w 
sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 18, poz. 75). Zgodnie z art. 384 d.k.p.c. wg tekstu 
jednolitego z 1950 r., sąd drugiej instancji – uwzględniając rewizję – uchylał 
zaskarżone orzeczenie w całości lub w części i przekazywał sprawę do ponownego 
rozpoznania w innym składzie właściwemu sądowi pierwszej instancji lub sądowi 
równorzędnemu. Wymieniony przepis był różnie przyjmowany w piśmiennictwie i 
judykaturze, wywołując wątpliwości także co do jego stosowania w postępowaniu 
toczącym się na skutek zażalenia, jakkolwiek ta właśnie kwestia w judykaturze 
Sądu Najwyższego nie wystąpiła. 
Kodeks postępowania cywilnego z 1964 r. nie przewidywał zmiany składu po 
uchyleniu przez sąd rewizyjny wyroku sądu pierwszej instancji i przekazaniu mu 
sprawy do ponownego rozpoznania. Dopiero po noweli dokonanej ustawą z dnia 18 
kwietnia 1985 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 20, 
poz. 86), wprowadzającej odpowiednie zmiany do art. 388, powrócono do 
unormowania znanego z art. 384 d.k.p.c. Zostało ono zachowane także po reformie 
systemu środków odwoławczych zapoczątkowanej ustawą z dnia 1 marca 1996 r. o 
zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego ... (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze 
zm.); uchwalając art. 39313, dotyczący bezpośrednio kasacji (następnie art. 39815 § 
2 dotyczący skargi kasacyjnej), ustawodawca po pewnych wahaniach zdecydował 
w art. 386 § 2, że również w wypadku uchylenia wyroku po rozpoznaniu apelacji i 
przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, sąd rozpoznaje ją w innym 
składzie. 
Genetyczne powiązanie omawianej instytucji wyłączenia sędziego z 
systemem kasacyjnym – choć w polskim procesie była ona przez pewien czas 
łączona także z systemem rewizyjnym – wskazuje jednoznacznie, że jej celem była 
zmiana składu sądu tylko wtedy, gdy przedmiotem uchylenia był wyrok (orzeczenie 
co do istoty sprawy), a nie postanowienie wpadkowe, niedotyczące istoty sporu. Na 
tym stwierdzeniu nie można jednak poprzestać, gdyż wprowadzenie tej instytucji 
także do postępowania apelacyjnego ożywiło – w związku z art. 397 § 2 – pytanie o 
możliwość jej stosowania w postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia. 

W orzecznictwie oraz w piśmiennictwie zostały wyrażone w tej kwestii 
wszystkie możliwe poglądy, co wskazuje, że jest ona szczególnie kontrowersyjna i 
niejednoznaczna. W uchwale z dnia 25 sierpnia 1989 r., III CZP 72/89 („Biuletyn 
SN” 1989, nr 8, s. 4) Sąd Najwyższy stwierdził, że art. 388 § 1 – odpowiednik art. 
386 § 2 k.p.c. – w części dotyczącej składu sądu ma odpowiednie zastosowanie w 
postępowaniu zażaleniowym. W tym samym kierunku wypowiedział się Sąd 
Najwyższy także w postanowieniach z dnia 11 września 2002 r., V CZ 95/02 (nie 
publ.), z dnia 28 stycznia 2004 r., IV CK 155/03 (nie publ.) oraz z dnia 18 lutego 
2005 r., V CK 474/04 (nie publ.). Nieco inne podejście do omawianej kwestii 
zaprezentował Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 12 lutego 1987 r., II CZ 
13/87 (nie publ.), stwierdzając, że nakaz rozpoznawania sprawy w innym składzie 
obowiązuje w postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia, ale tylko wtedy, gdy 
przedmiotem uchylenia jest orzeczenie kończące postępowanie w sprawie, np. 
orzeczenie o umorzeniu postępowania. W końcu w uchwale z dnia 15 stycznia 1992 
r., III CZP 144/91 (OSNCP 1992, nr 7-8, poz. 131) Sąd Najwyższy przyjął, że 
zmiana składu sądu przewidziana w przepisach o rewizji (apelacji) nie ma w 
postępowaniu zażaleniowym żadnego zastosowania. 
Przystępując do rozstrzygnięcia zagadnienia przedstawionego przez Sąd 
Apelacyjny oraz podejmując próbę przecięcia występujących w judykaturze 
rozbieżności, trzeba przede wszystkim stwierdzić, że zgodnie z art. 397 § 2 k.p.c., 
przepisy o postępowaniu apelacyjnym stosuje się do postępowania toczącego się 
na skutek zażalenia jedynie odpowiednio. W myśl ugruntowanych w nauce oraz w 
judykaturze dyrektyw odpowiedniego stosowania prawa, przepisy te mogą mieć 
zastosowanie bez żadnych ograniczeń (wprost), z odpowiednimi modyfikacjami 
usprawiedliwionymi podobieństwami i odmiennościami między postępowaniem 
zażaleniowym a postępowaniem apelacyjnym, albo – ze względu na występujące 
różnice między tymi postępowaniami – nie mogą być stosowane w ogóle (por. np. 
uchwały Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2000 r., III CZP 41/00, OSNC 2001, nr 
4, poz. 57 albo z dnia 30 stycznia 2001 r., I KZP 50/00, OSNKW 2001, nr 3-4, poz. 
16). W tej sytuacji syntetyczna – najbardziej ogólna – odpowiedź na postawione 
pytanie zależy od oceny charakteru postępowania toczącego się na skutek 
zażalenia, analizy występujących różnic w stosunku do postępowania apelacyjnego, 
a także określenia skutków stosowania – lub niestosowania – w postępowaniu 
zażaleniowym nakazu zmiany składu przy ponownym rozpoznawaniu sprawy. 

Różnice między postępowaniem apelacyjnym a postępowaniem wywołanym 
wniesieniem zażalenia, mimo że obydwa mają charakter merytoryczny (nie tylko 
kontrolny), są oczywiste; postępowanie apelacyjne dotyczy zawsze – w granicach 
apelacji (art. 378 § 1 k.p.c.) – istoty sprawy jako całości poddanej pod osąd, 
natomiast postępowanie zażaleniowe obejmuje kwestie formalne, czysto 
procesowe, dotyczące toku procesu, często incydentalne i marginesowe. 
Wprawdzie w niektórych sytuacjach prawodawca przewiduje zażalenie jako środek 
od orzeczenia co do istoty sprawy (np. art. 551 § 1, 5861, 612 § 2, art. 635 § 6, art. 
648 § 2 lub art. 1151 § 2 k.p.c.), są to jednak unormowania specyficzne, niekiedy 
reliktowe, niemogące rzutować na ocenę charakteru postępowania zażaleniowego. 
Odpowiednie stosowanie art. 386 § 5 k.p.c. w postępowaniu toczącym się na 
skutek zażalenia oznaczałoby więc, że – niezależnie od tego, czy przedmiotem 
zażalenia było postanowienia kończące postępowanie w sprawie, czy 
postanowienie o charakterze incydentalnym – nakaz innego składu sądu dotyczy 
tylko kwestii, która została rozstrzygnięta zaskarżonym, uchylonym później 
postanowieniem. Inny skład musiałby zatem orzekać jedynie co do istnienia 
przesłanek wydania takiego postanowienia; w wypadku postanowień kończących 
postępowanie – np. podstawy odrzucenia pozwu, środka odwoławczego, umorzenia 
postępowania itp., a w pozostałych wypadkach – konkretnych kwestii wpadkowych, 
np. uzasadniających zawieszenie postępowania, przekazanie sprawy innemu 
sądowi itp. W konsekwencji powstawałyby sytuacja, której – zważając na walory 
postępowania cywilnego (sądowego) jako ciągu czynności dobrze 
zorganizowanych, pragmatycznych i celowych – nie można zaakceptować; w wielu 
wypadkach inny skład sądu musiałby rozpoznawać kwestie wpadkowe i poboczne, 
a inny – ten, który wydał zaskarżone i uchylone postanowienie – wydawałby 
orzeczenie co do istoty sprawy. W skrajnych okolicznościach taka dwoistość 
prowadziłaby wręcz do wynaturzenia sensu art. 386 § 5 k.p.c., gdyż ze względów 
czysto formalnych, nie zawsze istotnych i zrozumiałych, różne kwestie procesowe 
musiałyby być załatwiane przez składy sądu inne niż skład wydający wyrok. Przy 
konieczności częstej zmiany składu dochodziłoby do obniżenia sprawności 
postępowania, a także do podważenia powagi wymiaru sprawiedliwości i zaufania 
do sądów. 
Poboczne, choć ważne znaczenie mają tu również racje ustrojowo-
organizacyjne, na które zwracał uwagę Sąd Najwyższy już w uchwale z dnia 15 

stycznia 1992 r., III CZP 144/91. Ze względu na to, że w jednej sprawie zażalenie 
może być wnoszone wielokrotnie, konieczność zmiany składu – jako następstwo 
uwzględnienia zażalenia – nakazywałaby angażowanie do rozpoznawania jednej 
sprawy większej liczby sędziów. Szczególne problemy powstałyby w sądach 
małych, a także w niektórych rodzajach spraw, np. w ramach postępowania 
upadłościowego – w odniesieniu do działalności sędziego-komisarza, którego 
postanowienia podlegają zaskarżeniu zażaleniem (np. art. 57, 58, 73, 77, 129, 130, 
172, 174 ust. 3, 185 ust. 4, 186 ust. 3 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo 
upadłościowe i naprawcze, Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.). Stosowanie art. 386 § 5 
k.p.c. w związku z art. 397 § 2 oraz art. 229 Prawa upadłościowego i naprawczego 
– i związana z tym konieczność wyłączania sędziego-komisarza przy podejmowania 
niektórych czynności – wprowadziłoby ponadto na obszar postępowania 
upadłościowego wiele zamieszania, powodując zakłócenie jego toku (por. art. 151 
Prawa upadłościowego i naprawczego). Kwestie te – podobnie jak inne problemy 
ustrojowe – nie mogą być przy wykładni przepisu prawa procesowego pomijane. 
Ponadto nie można zapominać, że przy konieczności zmiany sądu 
powstawałyby także – niedające się łatwo pokonać – trudności wynikające z 
niemożności prostego i jednoznacznego oddzielenia poszczególnych kwestii 
procesowych, tj. tych, w których może orzekać sąd rozpoznający sprawę co do 
istoty, od pozostałych, w których doszło do wyłączenia sądu orzekającego. 
Przykładowo, w sprawie, w której skład orzekający co do istoty został wyłączony na 
skutek uprzedniego zaskarżenia postanowienia wpadkowego i przekazania sprawy 
w tym zakresie do ponownego rozpoznania, nie można bez żadnych wątpliwości 
rozstrzygnąć, który skład sądu powinien (może) prowadzić dowody będące źródłem 
materiału dotyczącego zarówno istoty sporu, jak i wiadomości pozwalających 
rozstrzygać kwestie wpadkowe. Inny przykład; w wypadku uchylenia postanowienia 
o odrzuceniu pozwu ze względu na powagę rzeczy osądzonej i przekazaniu sprawy 
w tym zakresie do ponownego rozpoznania nie sposób wskazać wyraźnej granicy 
oddzielającej ponowne badanie kwestii rei iudicatae, zwłaszcza gdy wynik tego 
badania okaże się negatywny, od pozostałych kwestii powstających w toku 
rozpoznawania sprawy. Takie sytuacje, powodowane próbami przystosowania art. 
386 § 5 k.p.c. do postępowania zażaleniowego, są trudne do zaaprobowania. 
Należy także pamiętać, że orzeczenia sądu drugiej instancji rozpoznającego 
zażalenie i uchylającego zaskarżone postanowienie mają niejednorodny charakter, 

sąd orzeka bowiem reformatoryjnie nie tylko wtedy, gdy zmienia zaskarżone 
postanowienie, ale także wówczas, gdy – uznawszy zażalenia za uzasadnione – 
uchyla to orzeczenie, nie dostrzegając zarazem potrzeby orzekania o określonym 
żądaniu procesowym lub w określonej kwestii. W wypadku stosowania art. 386 § 5 
k.p.c. do postępowania zażaleniowego fakt ten wprowadzałby dodatkową 
komplikację, gdyż zmuszałby do oceny – nie zawsze jednoznacznej – czy określone 
postanowienie sądu drugiej instancji, uchylające zaskarżone orzeczenie, ma 
charakter „uchylający” sensu stricto, czy też jest w rzeczywistości orzeczeniem co 
do istoty rozstrzyganej kwestii. Charakter reformatoryjny miało postanowienie Sądu 
Apelacyjnego z dnia 29 stycznia 2004 r., którym uchylono postanowienie Sądu 
Okręgowego z dnia 16 lipca 2003 r. w części obejmującej roszczenia powódki, 
czego Sąd przedstawiający zagadnienie prawne nie dostrzegł. Stanowi to 
dodatkową ilustrację powikłań powstających przy usiłowaniu dostosowania art. 386 
§ 5 k.p.c. do postępowania wywołanego wniesieniem zażalenia. 
Przeciwko stosowaniu wymienionego przepisu w postępowaniu zażaleniowym 
przemawiają także argumenty normatywne, wynikające z art. 395 § 2 k.p.c. Jest 
oczywiste, że skoro przepis ten dopuszcza – a nawet nakazuje – samoocenę 
zasadności zaskarżonego postanowienia, uchylenia go i w miarę potrzeby 
rozpoznania sprawy na nowo przez ten sam skład, to nie wymaga innego składu 
także w razie uchylenia postanowienia i przekazania sprawy do ponownego 
rozpoznania przez sąd drugiej instancji. Traktowanie omawianego przepisu jako 
wyjątku i domniemywanie w związku z tym dwoistości składu sądu właściwego do 
rozpoznania zażalenia, w zależności od jego przedmiotu i stopnia zasadności, jest 
ze względów zasadniczych nie do przyjęcia. Poza tym zwraca uwagę fakt, że skoro 
postępowanie wywołane wniesieniem zażalenia toczy się najczęściej w ramach 
postępowania co do istoty sprawy, to nierzadko dochodzi do sytuacji, w których – 
po wydaniu przez sąd odwoławczy orzeczenia reformatoryjnego (art. 386 § 1 w 
związku z art. 397 § 2 k.p.c.) – sąd pierwszej instancji przystępuje do rozpoznania 
sprawy in merito w niezmienionym składzie. Takiemu rozwiązaniu nie stoi na 
przeszkodzie okoliczność, że sąd ten jest związany orzeczeniem sądu drugiej 
instancji co do pewnej kwestii, choć wcześniej w tej kwestii sam orzekał inaczej. 
Trzeba także pamiętać, że wiele kwestii procesowych sąd pierwszej instancji 
rozstrzyga w czasie trwania postępowania niejednokrotnie, np. na skutek 
ponawianych wniosków stron w tym samym przedmiocie albo w okolicznościach 

określonych w art. 359 k.p.c., i nie ma żadnych podstaw ani powodów ku temu, aby 
podlegał wyłączeniu tylko dlatego, że orzekał już w tym zakresie. Należy podkreślić, 
że potrzeba ponownego (wielokrotnego) orzekania w kwestiach formalnych – 
niezbędnego dla sprawnego przebiegu procesu – nie stwarza dla sędziego kolizji o 
podłożu psychologicznym, jak też nie stanowi zagrożenia dla jego niezawisłości 
(por. też uzasadnienie postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 lutego 
2006 r., SK 1/05, OTK Zb.Urz. 2006, nr 2, poz. 22). 
Inaczej jest natomiast przy wydawaniu wyroku, w którym sąd wypowiada się 
stanowczo co do istoty sprawy, rozstrzyga konkretny spór i zajmuje stanowisko 
jurysdykcyjne zarówno w przedmiocie przedstawionych przez strony pod osąd 
faktów, jak i doboru oraz wykładni prawa mającego zastosowanie w sprawie. M.in. z 
tych właśnie względów – o czym już była mowa – w systemie kasacyjnym, w 
wypadku konieczności rozpoznania sprawy ponownie, wykształciła się zasada 
wymiany składu sądu, który wydał uchylony wyrok. 
Przeprowadzone rozważania potwierdzają i wzmacniają tezę, że instytucja 
wyłączenia sędziego z orzekania w sprawie – po uchyleniu orzeczenia i 
przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania – dotyczy tylko wyroku i 
postanowienia co do istoty sprawy; instytucja ta jest nie tylko obca postępowaniu 
toczącemu się na skutek zażalenia, ale – przeniesiona do tego postępowania – 
mogłaby spowodować wiele nieobliczalnych problemów procesowych i ustrojowo-
organizacyjnych. W konsekwencji należy uznać, że art. 386 § 5 k.p.c. nie ma w 
postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia żadnego, a więc tym bardziej 
odpowiedniego zastosowania. 
Z tych względów – podzielając stanowisko Sądu Najwyższego zajęte w 
uchwale z dnia 15 stycznia 1992 r., III CZP 144/91 – należało podjąć uchwałę, jak 
na wstępie (art. 390 § 1 k.p.c.).