III CZP 56/04

Uchwała z dnia 28 października 2004 r., III CZP 56/04 
 
Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Antoni Górski 
Sędzia SN Kazimierz Zawada 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Brygidy O. przeciwko Markowi N. o 
rozwód, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 28 
października 2004 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra 
Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny we 
Wrocławiu postanowieniem z dnia 2 czerwca 2004 r.: 
„Czy w wypadku ponownego zawarcia małżeństwa przez jedną ze stron 
procesu rozwodowego, w którym wadliwie stwierdzono prawomocność orzeczenia 
rozwodowego dopuszczalne jest rozpoznanie apelacji od tego wyroku złożonej 
przez drugą stronę?" 
podjął uchwałę: 
 
Jeżeli po wadliwie stwierdzonej prawomocności wyroku rozwodowego 
jeden z małżonków zawarł nowy związek małżeński, a obie strony nowego 
związku o tej wadliwości nie wiedziały, apelacja od wyroku w części 
orzekającej rozwód staje się niedopuszczalna. 
 
Uzasadnienie 
 
(...) Wyrokiem zaocznym z dnia 19 stycznia 2001 r. Sąd Okręgowy w Opolu 
orzekł rozwód małżeństwa Brygidy i Marka N. z winy pozwanego. W dalszej części 
wyroku Sąd Okręgowy orzekł o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej 
względem małoletnich dzieci stron oraz o ich alimentacji, a także o alimentach na 
rzecz powódki. Wyrokiem tzw. ocznym z dnia 22 listopada 2001 r. Sąd Okręgowy 
utrzymał w mocy zaskarżony wyrok zaoczny, z wyjątkiem tej części, która 
obejmowała rozstrzygnięcie o alimentach na rzecz powódki. W tej części, wobec 
cofnięcia powództwa, postępowanie uległo umorzeniu. 

Apelację pozwanego, która do Sądu Okręgowego wpłynęła w dniu 28 kwietnia 
2003 r. Sąd odrzucił postanowieniem z dnia 12 maja 2003 r. jako spóźnioną. 
Postanowieniem z dnia 17 lipca 2003 r. Sąd Apelacyjny uchylił to postanowienie 
powodowany tym, że w dacie wyrokowania pozwany był pozbawiony wolności. 
Okoliczność ta była znana Sądowi Okręgowemu, należało zatem doręczyć 
pozwanemu odpis wyroku z uzasadnieniem za pośrednictwem zakładu karnego z 
jednoczesnym pouczeniem o terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia, z 
tym skutkiem, że dopiero od tego dnia rozpocznie bieg termin do wniesienia 
apelacji. Tymczasem w dniu 12 lipca 2002 r. Sąd wydał powódce odpis wyroku 
rozwodowego ze stwierdzeniem prawomocności, a dnia 24 maja 2003 r. zawarła 
ona ponowny związek małżeński. Postanowienie Sądu Apelacyjnego w przedmiocie 
odrzucenia apelacji pozwanego Sąd doręczył powódce dnia 6 sierpnia 2003 r. 
W uzasadnieniu przedstawionego pytania, nawiązując do uregulowania 
zawartego w artykułach 170 i 400 k.p.c., Sąd Apelacyjny stwierdził, że każdy z tych 
przepisów reguluje następstwa stwierdzonej, a następnie zniweczonej – już po 
zawarciu nowego związku małżeńskiego – prawomocności wyroku rozwodowego, 
podczas gdy „w rozważanym przypadku wyrok rozwodowy, nigdy nie był 
prawomocny”. Mogłoby to, w przekonaniu Sądu Apelacyjnego, oznaczać 
dopuszczalność kwestionowania wyroku orzekającego rozwód, co – w razie 
uchylenia lub zmiany tego wyroku – prowadziłoby do ochrony związku 
bigamicznego. Sąd Apelacyjny wskazał także na możliwość takiej oceny 
rozważanego przypadku, która prowadziłaby do zwężenia kontroli zasadności 
orzeczenia rozwodowego do rozstrzygnięć innych niż samo rozwiązanie 
małżeństwa. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Stosownie do art. 18 Konstytucji, małżeństwo rozumiane jako związek kobiety 
i mężczyzny pozostaje pod ochroną państwa. Powołany przepis jest wyrazem 
uznanej w polskim systemie prawnym zasady trwałości związku małżeńskiego, w 
myśl której ustanie związku małżeńskiego może nastąpić tylko w ściśle określonych 
przypadkach, istnienie zaś związku małżeńskiego stanowi trwałą przeszkodę 
zawarcia nowego związku. Konsekwentnie, ochronie podlega także nowy związek 
małżeński, jeżeli poprzedni ustał z przyczyn naturalnych – śmierci współmałżonka 
bądź na skutek prawomocnie orzeczonego unieważnienia lub rozwodu. Przeszkoda 

zawarcia nowego związku małżeńskiego odpada także w razie ustalenia 
nieistnienia małżeństwa. 
Samoistną przyczyną ustania związku małżeńskiego stanowi także 
przewidziane w art. 55 § 1 k.r.o. domniemanie będące następstwem uznania 
jednego z małżonków za zmarłego. W myśl § 2 tego artykułu, domniemanie to  
wyraża się zniesieniem względem małżonka, który nie został uznany za zmarłego, 
zakazu zawierania drugiego małżeństwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 
lutego 1970 r., II CR 517/69, OSNCP 1971, nr 2, poz. 26). Z chwilą zawarcia przez 
niego drugiego małżeństwa, małżeństwo poprzednie ustaje zarówno wtedy, gdy 
oboje małżonkowie byli w dobrej wierze, jak i wtedy, gdy w dobrej wierze było tylko 
jedno z nich, albowiem to drugie małżeństwo może zostać unieważnione tylko 
wówczas, gdy oboje małżonkowie byli w złej wierze (art. 55 § 2 zdanie drugie 
k.r.o.). Później powzięta wiedza, że uznany za zmarłego żyje, nie ma wobec tego 
wpływu na ważność nowego małżeństwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 
lutego 1964 r., I CR 996/62, OSNCP 1965, nr 4, poz. 59). 
Na gruncie prawa procesowego zasada ochrony drugiego małżeństwa 
znajduje wyraz w uregulowaniach zwartych w art. 170 i 400 k.p.c. Pierwszy z tych 
przepisów wyłącza możliwość przywrócenia terminu do złożenia środka 
odwoławczego od wyroku orzekającego unieważnienie małżeństwa lub rozwód albo 
ustalającego nieistnienie małżeństwa, jeżeli choćby jedna ze stron zawarła po 
uprawomocnieniu się wyroku nowy związek małżeński. W tych samych warunkach 
skarga o wznowienie postępowania jest, zgodnie z art. 400 k.p.c., niedopuszczalna.  
Ochrona bigamicznego małżeństwa stanowi także przedmiot ocen 
wyrażanych w judykaturze. W postanowieniu z dnia 17 listopada 1981 r., I CZ 
119/81 (OSNCP 1982, nr 5-6, poz. 83) wydanym w sprawie o unieważnienie 
małżeństwa bigamicznego toczącej się równolegle ze sprawą rozwodową, Sąd 
Najwyższy wyraził zapatrywanie, że postępowanie w takiej sprawie podlega 
zawieszeniu na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c., jeżeli sąd nabierze 
uzasadnionego przekonania, że istnieją widoki na rozwiązanie małżeństwa w 
zawisłym już sporze o rozwód, a drugi, bigamiczny związek, funkcjonuje w sposób 
odpowiadający podstawowym wymaganiom kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. 
Wykorzystanie w takiej sytuacji możliwości konwalidacji bigamicznego związku 
małżeńskiego pozwala uniknąć obiektywnie zbędnych czynności związanych z 
ponownym zawieraniem związku małżeńskiego przez te same osoby oraz 

dokonywaniem dodatkowych wpisów w urzędzie stanu cywilnego. Za realne uznał 
Sąd Najwyższy utrzymanie się związku bigamicznego jako należycie 
funkcjonującego, jeżeli ma miejsce żądanie oddalenia powództwa o unieważnienie 
związku, wychowanie dziecka z bigamicznego związku i, ewentualnie, oczekiwanie 
na kolejne urodzenie dziecka z tego związku. 
Omawiane przesłanki trwałości drugiego związku małżeńskiego, mające swe 
źródło w powołanych przepisach prawa materialnego i procesowego, są wspólne 
także dla przypadku, gdy do zawarcia nowego związku małżeńskiego doszło po 
wadliwie stwierdzonej prawomocności wyroku rozwodowego, jakkolwiek następstwa 
takiego zdarzenia ustawodawca nie przewidział. Rozwiedziony małżonek, który w 
dobrej wierze zawarł nowy związek małżeński i powziął następnie wiadomość, że 
orzeczenie rozwodu nie uprawomocniło się, jest w takiej samej sytuacji, jak 
pozostający już w nowym związku małżonek, który dowiaduje się, że jego uznany 
za zmarłego współmałżonek żyje. W obu przypadkach zachodzi odmienność 
rodzajowa przyczyn, ale skutek każdej z nich jest taki sam i wyraża się 
przekonaniem, że przeszkoda zawarcia nowego związku małżeńskiego nie istnieje. 
Skoro zatem w obu przypadkach zachodzi zbieżność w sferze motywacyjnej 
małżonków wstępujących w nowe związki małżeńskie, to zbieżność ta powinna się 
także rozciągać na skutki wynikające  z ujawnienia się małżonka uznanego za 
zmarłego, lub dowiedzenia się, że wyrok rozwodowy nie uprawomocnił się. Pozwala 
to odnieść się zarówno do panującej w systemie prawnym zasady ochrony 
małżeństwa, jak i do reguł wynikających z art. 55 § 2 k.r.o., przyjmując ich 
stosowanie w drodze analogii, ale z ograniczeniem do zachowania trwałości tylko 
drugiego związku małżeńskiego. Jeżeli zawarcie nowego związku poprzedza 
orzeczenie rozwodu, to powrót do małżeństwa poprzedniego uznać należy za 
nierealny w sytuacji, w której wyrok rozwodowy został uchylony lub zmieniony, a 
drugie małżeństwo uległo unieważnieniu.  
Dążenie do rozwiązania małżeństwa i orzeczenie rozwodu, choć 
nieprawomocne, w konfrontacji z sytuacją życiową małżonka, który nie wiedząc o 
przeszkodzie zawarł drugi związek małżeński, nie pozostawia wątpliwości, że swoją 
przyszłość małżonek ten wiąże z pozostawaniem w drugim związku małżeńskim. 
Kwestionowanie w takich okolicznościach orzeczenia rozwodowego przez 
współmałżonka przeczy przyjętej zasadzie ochrony także drugiego związku 
małżeńskiego zawartego w dobrej wierze. Wniesiona wobec tego przez takiego 

współmałżonka apelacja podlega odrzuceniu w części zaskarżającej orzeczenie 
rozwodu. Nie ma natomiast przeszkód, aby skargą apelacyjną objąć pozostałe 
części wyroku rozwodowego, nie wyłączając orzeczenia o winie. Orzeczenie o winie 
jest wprawdzie integralną częścią wyroku rozwodowego, ale to nie oznacza, że nie 
można zaskarżyć wyroku tylko w tej części, z tym jednakże, że zapadłe w 
następstwie takiego zaskarżenia orzeczenie może być tylko orzeczeniem 
reformatoryjnym, albo oddalającym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 
listopada 1999 r., III CKN 468/98, OSP 2000, nr 7-8, poz. 117). Pozostałe elementy 
wyroku rozwodowego należy traktować jako mające byt samodzielny (por. 
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 1997 r., II CKN 481/97, OSNC 
1998, nr 6, poz. 102 i z dnia 25 marca 1999 r., III CKN 124/99, OSNC 1999, nr 10, 
poz. 182). 
Wszystko to prowadzi do wniosku, że znaczenie rozstrzygające dla 
dopuszczalności zaskarżenia wyroku rozwiązującego małżeństwo w sytuacji, w 
której jeden z małżonków pozostaje już w nowym związku, jest uzasadnione 
przekonanie tego małżonka, że orzeczenie rozwodu jest prawomocne. Takie 
przekonanie usprawiedliwia także powołanie się na wadliwie stwierdzoną przez sąd 
prawomocność wyroku rozwodowego. 
Z tych względów orzeczono, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).