III CZP 55/08

Uchwała z dnia 12 czerwca 2008 r., III CZP 55/08 
 
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący) 
Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) 
Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Banku Polska Kasa Opieki S.A. w W., 
I Oddział w K. przeciwko Mariannie S. o uznanie czynności prawnej za 
bezskuteczną i o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu 
jawnym w dniu 12 czerwca 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez 
Sąd Apelacyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 19 marca 2008 r.: 
"1. Czy odpłatne zbycie przez osobę trzecią w toku procesu ze skargi 
pauliańskiej (art. 527 i nast. k.c.) przedmiotów majątkowych, których dotyczyła 
czynność prawna objęta skargą, uzasadnia roszczenie wierzyciela wobec tej osoby 
o zwrot korzyści uzyskanych ze zbycia w oparciu o art. 405 i nast. k.c., w razie 
uznania wyżej wymienionej czynności za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela? 
2. W razie odpowiedzi twierdzącej czy miernikiem wartości korzyści do zwrotu 
których zobowiązana jest osoba trzecia ma być wartość uzyskanego przez nią 
świadczenia, czy też wartość rynkowa zbytych składników majątkowych do 
wysokości wierzytelności chronionej przepisem art. 527 i nast. k.c.?" 
podjął uchwałę: 
 
Odpłatne zbycie przez osobę trzecią w toku procesu wytoczonego na 
podstawie art. 527 § 1 k.c. przedmiotów majątkowych, objętych zaskarżoną 
czynnością prawną dłużnika, może uzasadniać roszczenie wierzyciela na 
podstawie art. 405 i nast. k.c. o zwrot korzyści uzyskanych przez osobę 
trzecią w wyniku zbycia; 
odmówił podjęcia uchwały w pozostałym zakresie. 
 
Uzasadnienie 
 

Powód wniósł o uznanie za bezskuteczną w stosunku do niego umowy o 
podział majątku wspólnego zawartej pomiędzy małżonkami, tj. dłużnikiem banku i 
pozwaną żoną dłużnika, na podstawie której pozwana otrzymała na własność bez 
obowiązku spłaty zabudowaną nieruchomość oraz samochód osobowy. Bank 
uzyskał wobec dłużnika (męża pozwanej) nakaz zapłaty w postępowaniu 
nakazowym obejmujący obowiązek zapłaty kwoty 500 000 zł z odsetkami. 
Egzekucja okazała się bezskuteczna, ponieważ dłużnik wyzbył się wspomnianych 
składników majątkowych na rzecz pozwanej żony. W toku sprawy wszczętej skargą 
pauliańską pozwana zbyła odpłatnie te składniki, których stała się właścicielem na 
mocy umowy podziału majątku wspólnego. Nieruchomość została sprzedana 
osobom fizycznym, natomiast samochód osobowy spółce z ograniczoną 
odpowiedzialnością, w związku z czym powód rozszerzył powództwo i domagał się 
od pozwanej zasądzenia kwoty objętej tytułem wykonawczym wystawionym 
przeciwko dłużnikowi, powołując się na art. 405 i nast. k.c. Ostatecznie żądanie 
takie powód zgłosił jako żądanie dodatkowe, obok żądania o uznanie umowy o 
podział majątku wspólnego za bezskuteczną wobec siebie (art. 527 k.c.). 
Sąd Okręgowy uznał wspomnianą umowę za bezskuteczną wobec banku, 
natomiast oddalił powództwo o zasądzenie na jego rzecz kwoty odpowiadającej 
wierzytelności przysługującej bankowi wobec dłużnika. Wyrok ten w części 
dotyczącej uznania umowy za bezskuteczną uprawomocnił się, ponieważ nie został 
zaskarżony. Oceniając żądanie zapłaty, Sąd Okręgowy uznał, że nie znajduje ono 
usprawiedliwienia w przepisach bezpodstawnym wzbogaceniu, możliwość bowiem  
zastosowania tej instytucji prowadziłaby do przyjęcia konstrukcji osobistej 
odpowiedzialności osoby trzeciej do wysokości wartości bezpodstawnego 
wzbogacenia, co pozostawałoby w sprzeczności z istotą odpowiedzialności osoby 
trzeciej przewidzianej w art. 532 k.c. Ponadto czynność prawna objęta skargą 
pauliańską jest w pełni skuteczna i nawet przy uznaniu jej za bezskuteczną wobec 
wierzyciela osoba trzecia może rozporządzać nabytymi od dłużnika przedmiotami 
majątkowymi. 
W związku ze zgłoszonymi w apelacji powoda zarzutami Sąd Apelacyjny 
rozważał zasięg ochrony prawnej wierzyciela w art. 531 § 2 i art. 532 k.c., w razie 
zbycia przez osobę trzecią nabytych od dłużnika składników majątkowych w taki 
sposób, że wierzyciel nie miałby już możliwości wystąpienia za skargą pauliańską 
wobec nabywcy korzyści majątkowych od osoby trzeciej (art. 531 § 2 k.c.). (...) 

Efektem tych rozważań jest przedstawienie sformułowanego na wstępie 
zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Ustalony przez Sądy meriti stan faktyczny, na tle którego przedstawione 
zostało zagadnienie prawne Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia, w sposób 
naturalny implikuje pytanie o możliwy zakres ochrony prawnej wierzyciela, 
przewidzianej w przepisach dotyczących skargi pauliańskiej (art. 527 i nast. k.c.) w 
sytuacji, w której wierzycielowi nie przysługiwałaby już skarga pauliańska wobec 
kolejnego nabywcy korzyści majątkowej z racji niewystąpienia przesłanek 
sformułowanych w art. 531 § 2 k.c. Co więcej, stało się już prawomocne 
rozstrzygnięcie sądu o uznaniu umowy zawartej pomiędzy dłużnikiem i osobą 
trzecią (żony dłużnika) za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela, wystąpiły zatem 
wszystkie obiektywne i subiektywne przesłanki skuteczności skargi pauliańskiej 
przewidziane w art. 527 k.c. 
W orzecznictwie Sądu Najwyższego i w literaturze dominuje trafne 
stanowisko, że przepisy o skardze pauliańskiej nie tworzą zamkniętego i 
wyczerpującego systemu ochrony wierzyciela w razie upadłości dłużnika. 
Przewidują tylko zasadnicze ramy ochrony pauliańskiej, wyznaczają przedmiotowy i 
podmiotowy zasięg tej ochrony oraz sposób jej urzeczywistnienia wobec osoby 
trzeciej (art. 532 k.c.). Te ogólne przepisy powinny pozostawać w odpowiednim 
związku merytorycznym i funkcjonalnym z innymi przepisami prawa obligacyjnego, 
także służącymi ochronie wierzyciela w określonych sytuacjach prawnych. Oznacza 
to konieczność odwoływania się do takich przepisów zwłaszcza wówczas, gdy 
działanie osoby trzeciej i dłużnika uzasadniało udzielenie wierzycielowi ochrony 
prawnej w postaci uznania określonej czynności prawnej dłużnika za dokonaną 
in fraudem creditoris (art. 527 k.c.), a osoba trzecia dokonuje dalszych, skutecznych 
rozporządzeń nabytą od dłużnika korzyścią majątkową z różnych powodów, w tym 
w intencji uniknięcia egzekucji wierzyciela z własnego majątku (art. 532 k.c.). 
Można stwierdzić, że w takiej sytuacji trwa stan pokrzywdzenia wierzyciela 
(zagrożenia dla jego wierzytelności), a więc również potrzeba zapewnienia mu 
ochrony prawnej w stosunku do nielojalnie postępującej osoby trzeciej. Przyznanie 
wierzycielowi środków prawnych urzeczywistniających tę ochronę prowadzi 
jednocześnie do poszerzenia pola działania ochrony pauliańskiej wierzyciela w 
razie niewypłacalności dłużnika. 

W orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych oraz w literaturze 
zaproponowano liczne środki prawne przysługujące wierzycielowi. (...) 
Spojrzenie na katalog tych środków pozwala na wskazanie dwóch wyraźnych 
tendencji w zależności od tego, czy dopuszcza się możliwość stosowania art. 405 i 
nast. k.c. w sytuacjach, w których osoba trzecia dokonała odpłatnego 
rozporządzenia nabytymi od dłużnika przedmiotami majątkowymi na rzecz osób 
znajdujących się w dobrej wierze (art. 531 § 2 k.c.). 
Tendencja pierwsza charakteryzuje się eksponowaniem możliwości 
zastosowania art. 405 i nast. k.c., przy czym nie neguje się w zasadzie innych 
środków prawnych służących ochronie wierzyciela, np. roszczeń 
odszkodowawczych na podstawie art. 415 k.c., a nawet na podstawie art. 471 k.c. 
Różnice ujęć prawnych pojawiają się w sferze ukształtowania odpowiedzialności 
osobistej osoby trzeciej wobec wierzyciela na podstawie przepisów o 
bezpodstawnym wzbogaceniu. Tendencja druga to ogólne negowanie możliwości 
stosowania przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, gdyż brak przesłanek 
konstruowania po stronie wierzyciela roszczenia kondykcyjnego w stosunku do 
osoby trzeciej (art. 405 k.c.). 
Należy stwierdzić, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyraźnie dominuje 
tendencja pierwsza (np. wyroki z dnia 30 września 2004 r., IV CK 30/04, nie publ., z 
dnia 27 lutego 2004 r., V CK 272/03, OSNC 2005, nr 3, poz. 50, z dnia 3 lutego 
2005 r., II CK 412/04, nie publ. i z dnia 27 stycznia 2006 r., III CSK 120/05, nie 
publ.). Należy jednak przyznać, że w zasadzie nie przeprowadzono pogłębionej 
dogmatycznie analizy prawnej mającej służyć wykazaniu istnienia przesłanek 
roszczenia kondykcyjnego wierzyciela wobec osoby trzeciej na podstawie art. 405 
k.c., co niewątpliwie znacznie ułatwia krytyczną ocenę, podejmowaną już 
wielokrotnie w piśmiennictwie. W uzasadnieniu wyroku z dnia 30 września 2004 r., 
IV CK 30/04, stwierdzono ogólnie, że „zbycie przez osobę trzecią rzeczy 
uniemożliwia wierzycielowi realizację skutków uznania bezskuteczności czynności z 
tą osobą, o jakim mowa w art. 532 k.c. W uzasadnieniu wyroku z dnia 3 lutego 
2005 r., II CK 412/04, wyjaśniono szerzej, że wyrok zawierający uznanie czynności 
prawnej dłużnika za bezskuteczną stanowi materialnoprawną przesłankę powstania 
po stronie osoby trzeciej obowiązku takiego zachowania się, które pozwala 
wierzycielowi na uzyskanie tego, na co mógł liczyć w przypadku realizacji 
wierzytelności z majątku dłużnika, a osoba trzecia, działająca w złej wierze, może 

być postrzegana jako wzbogacona w stosunku do wierzyciela bezpośrednio jego 
kosztem o przedmiot lub wartość, które – jako służące pokrzywdzeniu wierzyciela – 
nie powinny były znaleźć się w jej majątku i ze zwrotem których powinna się liczyć. 
W uzasadnieniu wyroku z dnia 30 września 2004 r., IV CK 30/04, przyjęto, że 
wierzyciel może zgłosić wobec osoby trzeciej żądanie zwrotu korzyści utraconej 
przez osobę trzecią, a uzyskanej kosztem wierzyciela i roszczenie to ma swoje 
źródło w skardze pauliańskiej, a podstawę w przepisach o bezpodstawnym 
wzbogaceniu. 
Wypowiedzi Sądu Najwyższego, dokonywane w związku z rozważaniem 
zasięgu ochrony pauliańskiej wierzyciela także na podstawie przepisów o 
bezpodstawnym wzbogaceniu, mogą świadczyć o tym, że rozważaniom tym 
towarzyszy ogólne założenie, iż odwołanie się do przepisów art. 405 i nast. k.c. 
powinno być ściśle powiązane z przepisami o skardze pauliańskiej i jej 
zasadniczym celem jurydycznym. Oznacza to konieczność interpretacji przepisów o 
bezpodstawnym wzbogaceniu właśnie przy uwzględnieniu tego celu, ponieważ 
istotnie nietrudno wykazać, że przesłanki powstania roszczenia kondykcyjnego, 
powiązanego ze skargą pauliańską, mogą różnić się jednak od klasycznie ujętych 
przesłanek takiego roszczenia wywodzonego z art. 405 k.c. Łatwo spostrzec, że u 
postaw obu instytucji leży m.in. dokonywanie określonego transferu „korzyści 
majątkowej” w różnych konfiguracjach podmiotowych, co pozwala na ocenę prawną 
takich przesunięć majątkowych z punktu widzenia zasadniczych celów obu instytucji 
i jednocześnie uczynienie z roszczenia kondykcyjnego, przy odpowiednim szerszym 
ujęciu przesłanek jego powstania, skutecznego instrumentu ochrony pauliańskiej 
wierzyciela. 
Uznanie czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną wobec wierzyciela (art. 
531 § 1 k.c.) prowadzi do stwierdzenia ogólnego stanu pokrzywdzenia wierzyciela. 
Wierzyciel ma wówczas możliwość egzekucyjnego zaspokojenia chronionej 
wierzytelności z majątku osoby trzeciej i może też oczekiwać, że osoba trzecia 
dobrowolnie spełni świadczenie (art. 532 k.c.). Odpłatne rozporządzenie przez 
osobę trzecią nabytymi od dłużnika przedmiotami majątkowymi na rzecz innej 
osoby bez uzyskania przez wierzyciela zaspokojenia wierzytelności w sposób 
określony w art. 532 k.c. oznacza dalsze istnienie stanu pokrzywdzenia wierzyciela 
ze wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami prawnymi. Dokonując 
wspomnianego rozporządzenia, osoba trzecia uzyskuje korzyść majątkową w 

postaci ekwiwalentu za zbyty przedmiot majątkowy. Zbycie takie nastąpiło w czasie  
istnienia stanu pokrzywdzenia wierzyciela, co oznacza, że osoba trzecia uzyskała 
tym samym korzyść majątkową jednak kosztem wierzyciela, który nie mógł uzyskać 
świadczenia w wyniku przeprowadzenia egzekucji w sposób określony w art. 532 
k.c. i nie nastąpiło także świadczenie osoby trzeciej przed dokonaniem 
rozporządzenia. Tym samym nie doszło do powiększenia majątku wierzyciela, 
mimo stworzenia wyrokiem pauliańskim materialnoprawnej przesłanki uzyskania 
ochrony pauliańskiej wobec osoby trzeciej. W relacji dłużnik – osoba trzecia, a 
następnie osoba trzecia – następny nabywca definitywne transfery przedmiotów 
majątkowych, należących pierwotnie do dłużnika, mają usprawiedliwienie prawne w 
kolejno dokonywanych czynnościach prawnych. 
Inaczej należy natomiast oceniać relację wierzyciela i osoby trzeciej. Jeżeli 
osoba trzecia w okresie trwania stanu pokrzywdzenia wierzyciela dokonuje 
rozporządzenia przedmiotami majątkowymi nabytymi wcześniej od dłużnika, które 
miały służyć do zaspokojenia wierzytelności wierzyciela, to wprawdzie 
rozporządzenie takie w relacji osoby trzeciej z nabywcą może mieć swoją ogólną 
podstawę prawną, np. w umowie pomiędzy tymi podmiotami, ale nie znaczy to, że 
de lege lata taki transfer można uznać za prawnie usprawiedliwiony w relacji 
pomiędzy wierzycielem a osobą trzecią. Trudno uznać za prawnie usprawiedliwione 
takie rozporządzenie majątkowe, w którym osoba trzecia zmierza do 
uniemożliwienia uzyskania zaspokojenia należności wierzyciela, zapewnionego mu 
prawomocnym wyrokiem pauliańskim. Taki transfer musi prowadzić do powstania 
odpowiedniego roszczenia kondykcyjnego po stronie wierzyciela, obejmującego 
korzyść majątkową uzyskaną w wyniku rozporządzenia przedmiotami majątkowymi 
nabytymi uprzednio od dłużnika. Trzeba doszukiwać się także związku 
funkcjonalnego pomiędzy uzyskaniem korzyści przez osobą trzecią w postaci 
ekwiwalentu za zbyty przedmiot majątkowy a niemożnością uzyskania zaspokojenia 
wierzytelności wierzyciela w sposób przewidziany w przepisach o skardze 
pauliańskiej (art. 532 k.c.). Można by zatem wskazać na odpowiednie przesłanki 
uzasadniające powstanie roszczenia kondykcyjnego wierzyciela wobec osoby 
trzeciej (art. 405 k.c.) i nie jest niezbędne odwoływanie się do przepisów o 
bezpodstawnym wzbogaceniu jedynie per analogiam. 
Możliwość przyznania wierzycielowi omawianego roszczenia kondykcyjnego 
nie wyklucza innych środków ochrony wierzyciela. Mogą wchodzić w grę roszczenia 

odszkodowawcze wierzyciela wobec osoby trzeciej np. na podstawie art. 415 i 471 
k.c. W tym drugim przypadku możliwe byłoby konstruowanie stosunku 
obligacyjnego wynikającego ex lege pomiędzy wierzycielem i osobą trzecią. 
W każdym razie niewykluczony jest zbieg roszczenia kondykcyjnego z roszczeniami 
o naprawienie szkody wierzycielowi (art. 414 k.c.), przy założeniu, że takie 
roszczenia mają służyć ochronie pauliańskiej wierzyciela. Nietrudno też zauważyć, 
że roszczenie kondykcyjne wierzyciela w wielu sytuacjach jest prostsze do 
wytoczenia i prowadzi do skuteczniejszej ochrony wierzyciela niż np. roszczenie 
wniesione na podstawie art. 415 k.c. Po uzyskaniu wyroku uwzględniającego 
skargę pauliańską (art. 531 § 1 k.c.) wierzyciel nie musiałby już wykazywać 
przesłanek odszkodowawczej odpowiedzialności deliktowej, np. winy osoby trzeciej, 
powstania szkody i jej wysokości. Przyznanie wierzycielowi jedynie roszczeń 
odszkodowawczych, czyniłoby ze skargi pauliańskiej szczególnie skomplikowany i 
uciążliwy instrument prawny, gdyż wierzyciela już wcześniej obciążał ciężar dowodu 
wykazania obiektywnych i subiektywnych jej przesłanek (art. 527 k.c.). 
Z tych względów należało przyjąć, że odpłatne zbycie przez osobę trzecią w 
toku sprawy wytoczonej na podstawie art. 527 § 1 k.c. przedmiotów majątkowych, 
objętych zaskarżoną czynnością prawną dłużnika, może uzasadniać roszczenie 
wierzyciela na podstawie art. 405 i nast. k.c. o zwrot korzyści uzyskanych przez 
osobę trzecią w wyniku zbycia. 
Odmowa odpowiedzi na drugą część przestawionego pytania spowodowana 
została tym, że kwestia sposobu określenia samej wartości korzyści uzyskanych 
przez osobę trzecią zależy od ustaleń faktycznych i nie może być uogólniana. 
Sąd Najwyższy podjął więc uchwałę, jak na wstępie (art. 390 § 1 k.p.c.).