III CZP 52/15

Sygn. akt III CZP 52/15
UCHWAŁA
Dnia 16 września 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Iwona Koper (przewodniczący)
‎
SSN Irena Gromska-Szuster
‎
SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)
Protokolant Bożena Kowalska
w sprawie z powództwa S. F. P. sp. z o.o. w S.
‎
przeciwko F. B. i J. B.
‎
o zapłatę,
‎
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym
‎
w dniu 16 września 2015 r.
‎
zagadnienia prawnego przedstawionego
przez Sąd Okręgowy w W.
‎
postanowieniem z dnia 12 marca 2015 r.,
"Czy obowiązek pomniejszenia wysokości wszystkich przewidzianych w umowie leasingu, a niezapłaconych rat o korzyści, jakie finansujący uzyskał wskutek ich zapłaty - art. 709
15
k.c. - przed umówionym terminem i rozwiązaniem umowy dotyczy także rat wymagalnych przed rozwiązaniem umowy?"
podjął uchwałę:
Obowiązek pomniejszenia wysokości przewidzianych w  umowie leasingu a niezapłaconych rat o korzyści, jakie finansujący uzyskał wskutek ich zapłaty przed umówionym terminem i rozwiązania umowy, nie obejmuje rat wymagalnych przed rozwiązaniem umowy (art. 709
15
k.c.)
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w P. wyrokiem z dnia 28 października 2013 r. uchylił   nakaz zapłaty wydany przez ten Sąd w dniu 19 marca 2013 r. i oddalił powództwo S. F. P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S. przeciwko F. B. i J. B. o zapłatę kwoty 18.525,10 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu.
Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 29 września 2008 r. pozwany - w ramach prowadzonej działalności gospodarczej - zawarł z powódką  umowę leasingu operacyjnego, której przedmiotem był pojazd marki SCANIA. W celu zabezpieczenia roszczeń wynikających z tej umowy wystawił  weksel
in blanco
; za  wystawcę weksla poręczyła pozwana. W związku z zaprzestaniem przez  pozwanego regulowania należności wynikających z zawartej umowy, powódka w dniu 12 czerwca 2012 r. dokonała jej wypowiedzenia a następnie sprzedała przedmiot leasingu za kwotę 145.000 zł. Korzyść uzyskana przez powódkę tą drogą przewyższyła sumę rat leasingowych nieuiszczonych w trakcie trwania umowy oraz rat, które stały się wymagalne w następstwie jej wypowiedzenia.
Sąd Rejonowy, oceniając tak ustalony stan faktyczny uznał, że powódka nie może skutecznie domagać się zapłaty rat leasingowych za okres poprzedzający rozwiązanie umowy, gdyż zostały one - tak, jak raty wymagalne po  tym zdarzeniu - skompensowane korzyścią uzyskaną w wyniku sprzedaży przedmiotu leasingu. Korzyść tę należy odliczyć - stosownie do art. 709
15
k.c. - od łącznej sumy wszystkich niezapłaconych rat, a nie tylko od rat wymagalnych od chwili rozwiązania umowy.
Sąd Okręgowy w W., rozpoznając apelację powódki od powyższego wyroku, powziął wątpliwości sformułowane w zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Okręgowy do rozstrzygnięcia dotyczy wykładni art. 709
15
k.c., zgodnie z którym w razie wypowiedzenia przez finansującego umowy leasingu na skutek okoliczności, za  które korzystający ponosi odpowiedzialność, finansujący może żądać od  korzystającego natychmiastowego zapłacenia wszystkich przewidzianych w umowie a niezapłaconych rat, pomniejszonych o korzyści, jakie finansujący  uzyskał wskutek ich zapłaty przed umówionym terminem i rozwiązania umowy leasingu.
Wątpliwości Sądu Okręgowego  dotyczą kwestii, od jakiego rodzaju  rat niezapłaconych przez korzystającego podlegają odliczeniu korzyści uzyskane przez  finansującego wskutek zapłaty tych należności przed umówionym terminem  i  rozwiązania umowy leasingu. Ściślej rzecz ujmując, chodzi o rozstrzygnięcie, czy  użyte w art. 509
15
określenie  „wszystkie przewidziane w  umowie a  niezapłacone raty” jest pojęciem zbiorczym, obejmującym  raty wymagalne  przed wypowiedzeniem umowy leasingu  oraz raty, które stały się wymagalne wskutek tego wypowiedzenia, czy też należy rozumieć przez nie jedynie raty wymagalne wskutek rozwiązania umowy.
W piśmiennictwie  brak jest wypowiedzi odnoszących się wprost do tego zagadnienia; było ono natomiast podejmowane w orzecznictwie.
Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 9 września 2010 r. I CSK 641/09 (OSNC-ZD 2011, nr 2, poz. 35) i I CSK 685/09 (OSNC 2011, nr 5, poz. 58) uznał,  że  finansujący - w ramach kontraktowej odpowiedzialności odszkodowawczej korzystającego, przewidzianej w art. 709
15
k.c. - może żądać z chwilą rozwiązania umowy wskutek jej wypowiedzenia nie tylko zapłaty rat, których terminy wymagalności przypadły przed tą chwilą, ale i wszystkich pozostałych umówionych rat, których ustalone terminy wymagalności przypadają po tej chwili. Raty te stają się więc natychmiast wymagalne z chwilą rozwiązania umowy leasingu wskutek jej wypowiedzenia i do tych właśnie rat ma zastosowanie rozwiązanie, które przewiduje pomniejszenie wypłacanych finansującemu rat o korzyści, jakie finansujący uzyskał wskutek ich zapłaty przed umówionym terminem.
Taki sam pogląd Sąd Najwyższy wyraził w wyroku z dnia 12 grudnia 2013 r., V CSK 566/12 (OSNC 2014, nr 10, poz. 641) dotyczącym kilku należności dochodzonych przez finansującego w związku z wcześniejszym zakończeniem stosunku leasingu operacyjnego. W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazał, że  leasingodawcy przysługuje roszczenie o zapłatę równowartości rat leasingowych, które stały się wymagalne do czasu rozwiązania umowy leasingu  i nie zostały dotychczas zapłacone przez leasingobiorcę (art. 471 k.c.). To samo dotyczy równowartości rat leasingowych za okres po rozwiązaniu umowy  leasingu (art. 709
15
k.c.). Leasingodawca mógłby też dochodzić odsetek za opóźnienie z zapłatą tych dwóch kategorii należności. Sąd Najwyższy podzielił stanowisko skarżącego co do tego, jakie należności leasingodawcy objęte pozwem powinny zostać odpowiednio pomniejszone w związku z uzyskaną przez niego korzyścią po wcześniejszym zakończeniu stosunku leasingu operacyjnego.  Podkreślił, że chodzi tu jedynie o raty leasingowe, których obowiązek zapłaty powstaje po dniu rozwiązania umowy leasingu, ale już nie o raty, które nie zostały zapłacone przed tym dniem, mimo że stały się wymagalne. Uzyskana przez byłego leasingodawcę korzyść powinna pomniejszać właśnie sumę rat leasingowych, które  stały się wymagalne w wyniku rozwiązania umowy leasingu. Do  pomniejszenia powinny być przedstawione także odsetki za opóźnienie z  zapłatą tych rat, ponieważ odsetki dzielą los prawny należności głównej także w omawianym  zakresie.
W orzecznictwie sądów powszechnych przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygane jest niejednolicie. Przeważa zapatrywanie zgodne  z wyrażonym przez Sąd Najwyższy w powołanych orzeczeniach. Pojawiają   się  również wypowiedzi prezentujące odmienny pogląd. W uzasadnieniu tego stanowiska podnosi się, że w następstwie wypowiedzenia umowy leasingu wszystkie raty obciążające korzystającego są już wymagalne i w tym kontekście należy odczytywać znaczenie użytego przez ustawodawcę w art. 709
15
k.c. zwrotu:  „wszystkie przewidziane w umowie a niezapłacone raty”. Podkreśla się przy tym, że  gdyby przez pojęcie to rozumieć wyłącznie raty leasingowe, które stały  się  wymagalne wskutek wypowiedzenia umowy z przyczyn obciążających korzystającego, to w razie uzyskania przez finansującego w wyniku sprzedaży  przedmiotu leasingu ceny wyższej od łącznej wysokości wszystkich  nieopłaconych rat, odniósłby on korzyść przewyższającą wysokość doznanej  szkody; taka wykładnia art. 709
15
k.c. nie dałaby się pogodzić z  istotą  odpowiedzialności odszkodowawczej korzystającego i pozostawałaby w sprzeczności z art. 361 § 2 k.c.
W ocenie składu orzekającego, przytoczone argumenty nie uzasadniają rozstrzygnięcia przedstawianego zagadnienia prawnego w sposób odmienny od stanowiska zajętego przez Sąd Najwyższy w powołanych orzeczeniach.
W judykaturze i piśmiennictwie zgodnie wskazuje się na odszkodowawczy charakter  odpowiedzialności korzystającego, przewidzianej w art. 709
15
k.c. (zob. - poza powołanymi wyżej - wyroki Sądu Najwyższego: z dnia  5 lutego 2008 r., I CSK 354/07, nie publ.; z dnia 13 stycznia 2012 r., I CSK 176/11, nie publ.). Przepis  ten  ułatwia finansującemu dochodzenie odszkodowania w celu przywrócenia położenia, w którym znajdowałby się on w przypadku należytego wykonania zobowiązania przez korzystającego. Pozwala ustalić wysokość   odszkodowania w sposób uproszczony w stosunku do typowego roszczenia odszkodowawczego, odwołując się w tym zakresie do przewidzianych w umowie a nie zapłaconych rat leasingowych; jednocześnie  jednak przewiduje mechanizm dostosowania odszkodowania do rozmiaru doznanego  uszczerbku przez nakaz uwzględnienia oznaczonych korzyści odniesionych przez finansującego.
Obowiązek pomniejszenia wysokości należnych rat o wspomniane korzyści nie obejmuje rat wymagalnych przed rozwiązaniem umowy. Wypowiedzenie umowy wywiera skutek jedynie
ex nunc,
a zatem
nie może  odnosić się do rat już wymagalnych; obowiązek ich zapłaty wynika z zasad ogólnych (art. 709
1
, art. 709
13
§ 1 k.c.). Skoro rozwiązanie umowy  rodzi skutki jedynie na przyszłość, to nie może prowadzić jednocześnie do podważenia skutków prawnych powstałych na jej gruncie  wcześniej. Przyjęcie  odmiennego stanowiska  prowadziłoby do - nie dającego się zaakceptować - wniosku, że termin wymagalności rat już wymagalnych  zostaje  przesunięty  w następstwie wypowiedzenia umowy do chwili jego dokonania; w ten sposób dłużnik uzyskałby dodatkową, niczym nie usprawiedliwioną, korzyść w zakresie obowiązku zapłaty odsetek.
Nie można zgodzić się z  twierdzeniem, że tylko szerokie rozumienie pojęcia „wszystkich przewidzianych w umowie a niezapłaconych rat” leasingowych może zapobiec sytuacji, w której zakres roszczenia finansującego wobec korzystającego przenosiłby wysokość szkody doznanej wskutek rozwiązania umowy. Zapatrywanie to opiera się na błędnym założeniu, że jedynie wartość rzeczy będącej przedmiotu leasingu wyznacza maksymalny zakres żądania odszkodowania należnego finansującemu; nie uwzględnia ono uregulowania zawartego w art. 709
1
k.c., zgodnie z którym łączna wysokość rat powinna być co  najmniej równa cenie lub wynagrodzeniu z tytułu nabycia rzeczy przez finansującego. Wartość rzeczy  stanowi istotny czynnik cenotwórczy, jednak łączna wysokość rat jest z reguły kształtowana również przez inne czynniki (np. koszty poniesione przez finansującego, spodziewany przez niego zysk, strukturę popytu i podaży).
Zaprezentowana wykładnia art. 709
15
k.c. niewątpliwie stawia finansującego w korzystnej sytuacji. Rozwiązanie takie znajduje jednak usprawiedliwienie w funkcji ochronnej tej regulacji, uwzgledniającej cel umowy leasingu i jego gospodarcze uwarunkowania. Umowa ta pełni funkcje kredytowe, gdyż finansujący nabywa określoną rzecz jedynie w celu dysponowania nią w ramach umowy leasingu; jego interes nie zostaje zaspokojony tylko przez sam zwrot rzeczy w przypadku wcześniejszego zakończenia umowy. Z reguły finansujący jest  zmuszony do podjęcia starań o zawarcie kolejnej umowy i ponosi związane z tym ryzyko. Nie oznacza to automatycznego przerzucenia tego ryzyka na korzystającego, gdyż  ma on możliwość odliczenia korzyści odniesionych przez kupującego wskutek zapłaty rat przed umówionym terminem i rozwiązania umowy.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. rozstrzygnął zagadnienie prawne, jak w uchwale.
eb