III CZP 51/09

Sygn. akt III CZP 51/09 
 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 19 sierpnia 2009 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz 
SSN Barbara Myszka 
 
 
 
w sprawie z wniosku Henryka G. 
przy uczestnictwie Janiny B., Stefana B. i Marianny G. 
o rozgraniczenie, 
po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym  
w dniu 19 sierpnia 2009 r., 
na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy w K. 
postanowieniem  z dnia 9 kwietnia 2009 r.,  
 
„Czy - w przypadku  niezgodności stanu posiadania na dzień 
4.XI.1971 r. z mapą ewidencji gruntów przyjętą za podstawę 
wydanego aktu własności ziemi - nabycie własności części 
nieruchomości pochodzącej z podziału większej całości następuje                
w granicach wynikających z mapy dołączonej do akt księgi wieczystej 
założonej dla nowopowstałej po podziale nieruchomości, czy też                
w granicach przysługującej faktycznie poprzednikom prawnym 
własności stwierdzonej aktem własności ziemi, a wyznaczonej 
stanem posiadania na 4.XI.1971 r.?” 
 
 
odmawia podjęcia uchwały. 
 
 
 

 
2 
 
                                             Uzasadnienie 
 
Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 3 lipca 2008 r. rozgraniczył 
nieruchomość składającą się z działki nr 45/2 położoną w P. objętą księgą 
wieczystą  nr [...], stanowiącą współwłasność małżonków Marianny i  Henryka G. z 
nieruchomością położoną w tej samej miejscowości stanowiącą działkę nr 44/2, 
która nie ma urządzonej księgi wieczystej ani zbioru dokumentów stanowiącą 
współwłasność małżonków Janiny i Stefana B. według linii wyznaczonej pkt 4404a -
2-3-4-5-6-76-8-9-10 oraz pkt 13-14 przedstawionej na  szkicu granicznym przyjętym 
do państwowego zasobu geodezyjno-kartograficznego Starostwa Powiatowego w 
K. za nr [...].  
 
Przy rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy i uczestników Janiny i Stefana B. 
Sąd Okręgowy w K. przedstawił Sądowi Najwyższemu – na podstawie art. 390 § 1 
k.p.c. - przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.  
Wskazał, że aktem własności ziemi z dnia 30 grudnia 1975 r. uczestnicy stali 
się z mocy prawa na zasadzie małżeńskiej wspólności ustawowej właścicielami 
nieruchomości rolnej położonej w P., w skład której wchodziła między innymi 
działka 44/2. Tego samego rodzaju decyzją z dnia 30 maja 1975 r. stwierdzone 
zostało, że małżonkowie Franciszek i Marianna G. nabyli z  mocy prawa - na 
prawach wspólności majątkowej małżeńskiej - nieruchomość położoną w P. w skład 
której weszła działka oznaczona  nr 475, odpowiadająca  następnie działce nr 45, 
której część stanowi obecnie działka 45/ 2.  
 
W dniu 4 
listopada 
1971 
r. 
granicę 
posiadania 
pomiędzy 
tymi 
nieruchomościami  wyznaczał drewniany płot i miedza, dla której punkt odniesienia 
stanowił rząd rosnących nad rzeką na zachód od tych nieruchomości drzew.  
Umową zawartą w formie aktu notarialnego z dnia 10 lutego 1987 r. 
małżonkowie Franciszek i Marianna G. sprzedali wnioskodawcy -synowi Henrykowi 
G. działkę nr 45/2 o pow. 56 arów wyodrębnioną na skutek podziału działki 45 
(dawnej 475) na trzy mniejsze: 45/1, 45/2 i 45/3, dokonanego mapą wpisaną do 
ewidencji w dniu 11 marca 1986 r. za nr [...]. Granica północna działki 45 została 
przedstawiona na mapie podziału według danych ewidencji, zgodnie z jej 

 
3 
przebiegiem  w 1967 r., odmiennie od istniejącego w dniu 4 listopada 1971 r. stanu 
posiadania.  
Dla nieruchomości stanowiącej działkę 45/2 urządzona została księga 
wieczysta nr [...]. Jej granica północna oznaczona została na podstawie 
dokumentów znajdujących się w aktach księgi wieczystej (mapy podziału) 
i  przebiegała przez pkt 4404 – 4402, gdy tymczasem granica posiadania na dzień 
4 listopada 1971 r. przebiegała przez pkt 4404a-2-3-4-5-6-7-15-17, według 
oznaczenia szkicu granicznego inż. J. K. z dnia 25 lutego 2009 r. 
Sąd Okręgowy podniósł, że w judykaturze utrwalił się pogląd, iż dokonując 
rozgraniczenia nieruchomości rolnych nabytych na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy 
z  dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych 
(Dz.U. Nr 27, poz. 250) w tym postępowaniu można samodzielnie stwierdzić zakres 
posiadania 
każdego 
z 
właścicieli 
i 
zgodnie 
z 
nim 
wytyczyć 
granicę 
odzwierciedlającą w tym wypadku stan prawny.  
Zdaniem tego Sądu, w sprawie jednak występują szczególne okoliczności, 
gdyż granica południowa działki 44/2 (poprzednio działki 474) stanowiącej własność 
małżonków Janiny i Stefana B., sięga do linii wyznaczonej pkt 4404a- 2-3-4-5-6-7-
15-17. Gdyby doszło do obrotu prawnego niepodzielonej działki nr 45, to następca 
stałby się jej właścicielem w granicach własności przysługującej zbywcom. W 
sytuacji, w której miał miejsce jej podział geodezyjny według granic ewidencyjnych 
z 1967 r., a następnie doszło do zmiany właściciela działki nr 45/2, to fakty te mogą 
sugerować, że powstał nowy stan prawny z linią graniczną wyznaczoną pkt 4404- 
4402. W takim wypadku nieruchomości będące przedmiotem rozgraniczenia nie 
posiadałyby wspólnej granicy, gdyż rozdzielałby je pas gruntu stanowiący nadal 
współwłasność małżonków Franciszka i Marianny G. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Istniejący pomiędzy zainteresowanymi spór o linię graniczną i o to do kogo 
z  sąsiadów przynależy prawo własności przygranicznego pasa gruntu wzdłuż ich 
nieruchomości podlega rozpoznaniu w sprawie o rozgraniczenie, skoro jego 
źródłem była granica, a problem własności rozgraniczanych nieruchomości, miał 
charakter wtórny (por. np. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 1972 r., 

 
4 
III  CZP 13/72, OSNCP 1972, nr 7-8, poz. 130 i postanowienie Sądu Najwyższego 
z  dnia 31 marca 1963 r., III CR 136/63, OSNCP 1964, nr 10, poz. 203). 
Zagadnienie wpływu wydanych przez organ administracyjny na podstawie 
art. 1 ust. 1 ustawy aktów własności ziemi na postępowanie rozgraniczeniowe 
zostało wyjaśnione w judykaturze. W razie wypełnienia hipotezy tego przepisu 
uwłaszczenie następowało z mocy samego prawa, a zatem decyzja taka ma 
charakter potwierdzający, czyli deklaratoryjny. Organ administracyjny ustalał 
jedynie nabycie prawa własności nieruchomości, nie dokonując kontroli granicy i nie 
miał 
kompetencji 
do 
dokonania 
rozgraniczenia 
w 
toku 
postępowania 
uwłaszczeniowego. Z tego względu w wypadku określenia w akcie własności ziemi 
obszaru i konfiguracji działki z naruszeniem art. 12 ust. 7 ustawy sąd dokonujący 
rozgraniczenia mógł i może samodzielnie ustalić granicę działek zgodnie ze stanem 
samoistnego posiadania w dniu 4 listopada 1971 r., bez potrzeby dokonania zmiany 
tej decyzji w postępowaniu administracyjnym (por. np. postanowienie Sądu 
Najwyższego z  23 czerwca 1978 r., IV CR 268/78, OSNC 1979, nr 3, poz. 55 
i  uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 1975 r., III CZP 92/74, OSNCP 
1976, nr 3, poz. 34). 
W orzecznictwie wyjaśniono także, że art. 63 ustawy z dnia 19 października 
1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami Skarbu Państwa oraz o zmianie 
niektórych ustaw (Dz.U. Nr 107, poz. 464 ze zm.) nie stoi na przeszkodzie ustaleniu 
przebiegu granicy odmiennej od wynikającej z aktów własności ziemi, jeżeli 
w  decyzjach tych nieruchomości zostały określone według danych z ewidencji 
gruntów niezgodnych ze stanem posiadania nieruchomości w dniu wejścia ustawy 
uwłaszczeniowej w życie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia  11 maja 1995 r., 
III CZP 45/95, OSNC 1995, nr 10, poz. 137). 
Kognicja sądu w postępowaniu rozgraniczeniowym obejmuje ustalenie 
przebiegu granicy według kryteriów określonych w art.153 k.c. Jeżeli linia graniczna 
stała się sporna, to sąd może sięgnąć do dalszych kryteriów rozgraniczenia, jeżeli 
nie można ustalić stanu prawnego, przez który należy rozumieć w razie wydania na 
graniczne grunty aktów własności ziemi, jak wynika już z powyższych uwag, stan 
samoistnego posiadania w dniu 4 listopada 1971 r., nawet jeżeli granice 

 
5 
ewidencyjne uwłaszczonych działek miały odmienny przebieg. Innymi słowy 
samoistny posiadacz nabywał własność nieruchomości na podstawie art. 1 ust. 1 
ustawy w takich granicach, w jakich faktycznie wykonywał swe władztwo 
w  stosunku do posiadanej nieruchomości w dniu wejścia ustawy uwłaszczeniowej 
w życie, nawet jeżeli stan jej posiadania nie był zgodny z obszarem i konfiguracją 
działek wynikających z ewidencji gruntów. Nawiązując do stanu faktycznego 
sprawy granicę prawną pomiędzy działkami nr 45 i 44 wyznaczała więc linia 4404a 
-2-3-4-5-6-7-15-17 (por. oprócz powołanych wyżej orzeczeń np. uchwałę Sądu 
Najwyższego z dnia 6 stycznia 1975 r., III CZP 75/74, OSNCP 1975, nr 10, poz. 
145, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 1981 r., III CZP 315/80, OSNCP 
1981, nr 10, poz. 196 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 
2001 r., III CKN 1037/98, nie publ.). 
Geodezyjny podział uwłaszczonej działki nr 45 nie mógł dokonać zmiany 
zakresu prawa własności jej właścicieli w stosunku do sąsiedniej nieruchomości, tj. 
działki nr 44, której część stanowi obecnie działka 44/2. Sam fakt podziału 
nieruchomości nie wywołuje zmian w prawie własności. Granica prawna pomiędzy 
rozgraniczanymi nieruchomościami nie uległa więc zmianie na skutek tego 
zdarzenia prawnego, skoro według mapy podziału, choć z nieaktualnymi danymi 
ewidencyjnymi  podobnie jak w rzeczywistości, w dalszym ciągu północna granica 
działki 45/2 pozostawała w styczności z południową granicą działki 44/2.  
Skoro na mapie podziału na odcinku spornym nie była wydzielona inna 
działka, to umowa sprzedaży zawarta w formie aktu notarialnego z dnia 10 lutego 
1987 r., którą małżonkowie  Marianna i Franciszek  G. zbyli synowi Henrykowi G. 
działkę 45/2, zgodnie z wolą stron (por. art. 65 § 2 k.c.) przeniosła jej własność w 
granicach prawa własności, a nie według błędnego oznaczenia ewidencyjnego jej 
północnej granicy. 
Wpisy w księdze wieczystej danych geodezyjnych ustalających stan prawny 
nieruchomości mają znaczenie ujawniające (ustalające, tj. deklaratoryjne) i same 
nie tworzą prawa, ani nie sanują  jego braku (por. np. postanowienie Sądu 
Najwyższego z dnia 18 stycznia 1958 r., III CR 258/57, RPE 1/59, s. 334) chyba, że 
co innego wynika z wyraźnych przepisów prawa, które nadają wpisowi 

 
6 
prawotwórczy charakter (np. ustanowienie odrębnej własności lokalu). Zauważyć 
też należy, że wynikające z art. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach 
wieczystych i hipotece (jedn. tekst : Dz.U z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm., dalej 
u.k.w.h.) domniemanie nie dotyczy danych faktycznych stanowiących przedmiot 
wpisów zawartych w dziale I-O księgi wieczystej. Także art. 5 u.k.w.h. swą hipotezą 
obejmuje niezgodność ze stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze 
wieczystej, a nie danymi faktycznymi dotyczącymi oznaczenia nieruchomości 
(jej  powierzchni i przebiegu granic), gdyż dane te same przez się nie tworzą stanu 
prawnego (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 1989 r., III CZP 
13/89, OSNCP 1990, nr 2, poz. 26 i z dnia 4 marca 1994 r., III CZP15/94, RP 1994, 
nr 3, s. 53). Wprawdzie, gdy w dziale I-O księgi wieczystej jest wpisana 
nieruchomość lub jej część będąca własnością innej osoby niż właściciel wpisany 
w  dziale II, to w takim wypadku taka niezgodność dotyczy prawa własności, 
i  instytucja rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych ma zastosowanie 
(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 grudnia 1994 r., III CZP 158/94, OSNC 
1995, nr 4, poz. 59), niemniej jak wynika z niespornych w sprawie faktów ten 
wyjątek nie może mieć w omawianym wypadku zastosowania. 
 Przedstawienie 
zagadnienia 
prawnego 
Sądowi 
Najwyższemu 
jest 
skuteczne, jeżeli budzi ono poważne wątpliwości, zaś przymiotnik kwalifikujący 
oznacza, że w przypadku powstania wątpliwości pierwszego stopnia (zwykłych) sąd 
odwoławczy  obowiązany jest rozwiązać je we własnym zakresie (por. np. 
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 2006 r., III CZP 112/06,  
niepubl.). Podjęcie uchwały w przedmiocie zagadnienia prawnego przedstawionego 
przez  sąd odwoławczy, ze względu na jej wiążący charakter (art. 390 § 2 k.p.c.) 
stanowi wyjątek od zasady samodzielnego  rozstrzygania sprawy przez sąd 
właściwy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2008 r., 
III CZP 21/08, niepubl.). Ze względu na wyjątkowość regulacji zawartej w art. 390 
§  1 k.p.c. przepis ten powinien być wykładany w sposób ścisły, bez żadnych 
koncesji na rzecz argumentów o nastawieniu celowościowym lub utylitarnym. 
W świetle powyższych uwag należało dojść do wniosku, że przedstawione 
zagadnienie  było w pierwszej kolejności problemem faktycznym, a w zakresie, 

 
7 
w  jakim dotyczyło kwestii prawnych, nie budziło poważnych wątpliwości w wyżej 
zasygnalizowanym znaczeniu. 
Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały 
(art.  61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. Nr 
240, poz. 2052 ze zm.).