III CZP 50/04

Uchwała z dnia 23 września 2004 r., III CZP 50/04 
 
Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący) 
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca) 
Sędzia SN Hubert Wrzeszcz 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Tamary M. przy uczestnictwie Tomasza 
F. o podział majątku wspólnego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu 
jawnym w dniu 23 września 2004 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej 
Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd 
Okręgowy w Łodzi postanowieniem z dnia 14 czerwca 2004 r.: 
"Czy przez »lokatora« w rozumieniu przepisu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 
21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o 
zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 71, poz. 733 ze zm. ) należy rozumieć także 
współmałżonka, któremu w postępowaniu o podział majątku wspólnego Sąd 
nakazał wydanie mieszkalnego lokalu spółdzielczego typu własnościowego, do 
którego prawo wchodziło w skład majątku wspólnego byłych małżonków?" 
podjął uchwałę: 
 
Były małżonek, któremu w wyniku podziału majątku wspólnego po 
ustaniu wspólności ustawowej, sąd nakazał wydanie spółdzielczego 
własnościowego lokalu mieszkalnego, do którego prawo wchodziło w skład 
majątku wspólnego, jest lokatorem w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z 
dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie 
gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 71, poz. 733 ze zm.). 
 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne 
powstało w sprawie o podział majątku wspólnego byłych małżonków Tamary M. i 
Tomasza F., w skład którego wchodziło m.in. spółdzielcze własnościowe prawo do 
lokalu mieszkalnego nr 10 w Ł. przy ul. L. nr 14. Postanowieniem z dnia 2 czerwca 

2003 r. Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia, dokonując podziału majątku 
wspólnego, ustalił m.in., że Tamara M. dokonała nakładu z majątku odrębnego na 
majątek wspólny, odpowiadającego 99,57% wartości wkładu budowlanego, 
przyznał spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu wnioskodawczyni i zasądził od 
niej na rzecz uczestnika kwotę 161,25 zł tytułem spłaty, a od uczestnika zasądził na 
rzecz wnioskodawczyni kwotę 1355 zł tytułem zwrotu wydatków poczynionych z 
majątku odrębnego na majątek wspólny. Sąd Okręgowy w Łodzi oddalił apelację 
uczestnika od tego postanowienia. 
Postanowieniem z dnia 4 sierpnia 2003 r. Sąd Rejonowy uzupełnił 
postanowienie z dnia 2 czerwca 2003 r. w ten sposób, że nakazał Tomaszowi F. 
wydanie Tamarze M. spornego lokalu w terminie 14 dni od daty uprawomocnienia 
się postanowienia i orzekł, że uczestnikowi nie przysługuje prawo do lokalu 
socjalnego. Stwierdził, że w sprawie o podział majątku wspólnego nie ma 
zastosowania art. 14 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, 
mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. Nr 71, poz. 733 
ze zm. – dalej: "u.o.p.l."), gdyż regulacja zawarta w art. 624 k.p.c. ma charakter 
szczególny, a orzeczenie wydane na podstawie tego przepisu nie stanowi eksmisji 
w rozumieniu art. 14 u.o.p.l. Niezależnie od tego Sąd Rejonowy stwierdził, że brak 
podstaw do przyznania uczestnikowi prawa do lokalu socjalnego, nie jest on 
bowiem bezrobotny, ma możliwość mieszkania w innym lokalu, jest człowiekiem 
młodym i zdrowym, może też samodzielnie zaspokoić swoje potrzeby 
mieszkaniowe. 
Przy rozpoznawaniu apelacji uczestnika, do której załączył decyzję 
Powiatowego Urzędu Pracy przyznającą mu status osoby bezrobotnej, Sąd 
Okręgowy w Łodzi powziął poważną wątpliwość prawną przedstawioną 
postanowieniem z dnia 14 czerwca 2004 r. wydanym na posiedzeniu niejawnym, 
sformułowaną w sposób wskazany w sentencji uchwały. 
Sąd Okręgowy stwierdził, że Sąd Najwyższy nie wypowiedział się w tym 
przedmiocie, a choć przeważająca większość przedstawicieli doktryny uważa, iż 
pojęciem lokatora zdefiniowanym w art. 2 ust. 1 pkt. 1 u.o.p.l. i ochroną 
przewidzianą w ustawie objęte są także osoby, którym przysługiwało spółdzielcze 
własnościowe prawo, to taka wykładnia przepisu budzi wątpliwości. Jak stwierdził 
bowiem Sąd Okręgowy, obecnie własnościowe prawo do lokalu spółdzielczego, 
choć należy do ograniczonych praw rzeczowych, jest w zakresie władztwa nad 

rzeczą niemal identyczne z prawem własności, co sprawia, że budzi wątpliwości 
zasadność zaliczenia go do innych niż prawo własności tytułów prawnych do lokalu, 
w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt. 1 u.o.p.l. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Na wstępie rozważenia wymaga, czy nie zachodzą przeszkody procesowe do 
podjęcia uchwały na podstawie art. 390 §1 k.p.c., gdyż zagadnienie prawne 
przedstawione zostało na posiedzeniu niejawnym, mimo że zgodnie z art. 514 § 1 w 
związku z art. 567 § 3 w związku z art. 688 i 608 k.p.c., w sprawie o podział majątku 
wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej wyznaczenie rozprawy jest 
obligatoryjne. Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 11 października 
1978 r., III CZP 64/78 (OSPiKA 1979, nr 5, poz. 84), wyłączona jest w świetle art. 
390 k.p.c. (dawniej 391 k.p.c.) dopuszczalność przedstawienia zagadnienia 
prawnego Sądowi Najwyższemu na posiedzeniu niejawnym wtedy, gdy apelacja 
(dawniej rewizja) rozpoznawana jest na rozprawie, pozbawia to bowiem strony 
możliwości zajęcia stanowiska w sprawie. 
Zważywszy jednak, że Sąd Okręgowy wyznaczył rozprawę w celu 
rozpoznania apelacji i umożliwił uczestnikom zajęcie stanowiska zarówno co do 
apelacji, jak i pytania prawnego, które zamierzał przedstawić Sądowi Najwyższemu, 
a na posiedzeniu niejawnym jedynie sformułował i przedstawił to pytanie, należy 
uznać, że mimo naruszenia wskazanych wyżej przepisów postępowania, nie doszło 
do naruszenia chronionych przez nie zasad. Uczestnicy postępowania nie zostali 
pozbawieni możliwości zajęcia stanowiska w sprawie i zgłoszenia ewentualnych 
wniosków, związanych także z pytaniem prawnym. 
Przechodząc do rozważenia przedstawionych przez Sąd Okręgowy 
poważnych wątpliwości prawnych należy stwierdzić, że choć samo sformułowanie 
pytania może sugerować, iż wątpliwości Sądu budzi także dopuszczalność 
zastosowania w sprawie o podział majątku wspólnego art. 14 u.o.p.l., jednak z 
końcowej części uzasadnienia przedstawionego zagadnienia wynika, iż Sądowi 
Okręgowemu znane jest stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone już w tym 
przedmiocie w dwóch uchwałach z dnia 13 czerwca 2003 r., III CZP 36/03 (OSNC 
2004, nr 4, poz. 52) i z dnia 13 czerwca 2003 r., III CZP 40/03 (OSNC 2004, nr 6, 
poz. 89). W orzeczeniach tych, a także w uchwale z dnia 24 września 2003 r., 
III CZP 56/03 (OSNC 2004, nr 11, poz. 172) Sąd Najwyższy stwierdził, że 
nawiązująca do art. 75 ust. 2 Konstytucji realizacja celu ustawy o ochronie praw 

lokatorów, jakim jest zapobieganie bezdomności w razie orzeczenia przez Sąd 
eksmisji, nie byłaby w pełni możliwa, gdyby wyłączyć stosowanie art. 14 ustawy w 
postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej, 
skoro skutkiem stosowanego obligatoryjnie w tym postępowaniu art. 624 k.p.c. jest 
konieczność opuszczenia lokalu mieszkalnego przez tego z byłych małżonków, 
któremu w wyniku podziału lokalu nie przyznano. Podzielając to utrwalone 
stanowisko należy więc stwierdzić, że odpowiednie stosowanie w postępowaniu o 
podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej przepisów art. 14 
u.o.p.l. nie budzi wątpliwości. 
Pozostaje zatem do rozważenia przedstawiona przez Sąd Okręgowy 
wątpliwość sprowadzająca się do zagadnienia, czy osoba, której przysługiwało 
spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego, jest lokatorem w 
rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt. 1 u.o.p.l. 
Jak trafnie wskazał Sąd Okręgowy, problem ten nie był przedmiotem 
rozważań Sądu Najwyższego w okresie poprzedzającym przedstawienie 
omawianego zagadnienia prawnego. Sąd Najwyższy we wskazanych uchwałach z 
dnia 13 czerwca 2003 r. przyjął jedynie jako przesłankę, że lokatorem, w rozumieniu 
przepisów ustawy o ochronie praw lokatorów jest osoba (były małżonek), której 
przysługiwało spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego, natomiast w 
uchwale z dnia 4 października 2002 r., III CZP 60/02 (OSNC 2003, nr 9, poz. 118) 
stwierdził, iż jest nim także osoba bliska członka spółdzielni, któremu przysługiwało 
spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu. 
Treść omawianego przepisu, przedstawiającego ustawową definicję „lokatora” 
w rozumieniu ustawy o ochronie praw lokatorów, wskazuje, że przez lokatora 
należy rozumieć najemcę lokalu lub osobę używającą lokal na podstawie innego 
tytułu prawnego, niż prawo własności. Doktryna jednolicie przyjmuje, że w pojęciu 
lokatora, w rozumieniu tego przepisu, mieści się również osoba, której przysługuje 
spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy 
w uzasadnieniu wyroku z dnia 26 lipca 2004 r. V CA 1/04 (nie publ.), wydanego już 
po przedstawieniu przez Sąd Okręgowy omawianego zagadnienia prawnego. W 
orzeczeniu tym Sąd Najwyższy stwierdził, że wykładnia językowa art. 2 ust. 1 pkt 1 
u.o.p.l. nie pozostawia wątpliwości, iż status lokatora w rozumieniu ustawy uzyskuje 
osoba, która używa lokalu na podstawie tytułu prawnego innego niż prawo 
własności, a zatem chodzi o każdy tytuł prawny, który nie jest prawem własności. 

Mieści się więc w tym pojęciu także osoba, której przysługuje (lub przysługiwało) 
spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego, niebędące prawem 
własności, lecz ograniczonym prawem rzeczowym (art. 244 k.c. w związku z art. 
172 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych, jedn. 
tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.), a zatem prawem na rzeczy cudzej. 
Wykładnia gramatyczna prowadzi zatem do jednoznacznych wniosków, a 
potwierdza je wykładnia systemowa, skoro ustawodawca w art. 11 ust. 8 u.o.p.l. 
wyraźnie nawiązuje do stosunków spółdzielczych i spółdzielczego prawa do lokalu, 
nie rozróżniając jego rodzaju, gdy stwierdza, że nie jest dopuszczalne ustanie 
takiego stosunku w sposób i z przyczyn mniej korzystnych dla lokatora, niż to 
wynika z art. 11. Nie może zatem budzić wątpliwości, że wobec treści art. 2 ust. 1 
pkt. 1 oraz art. 11 ust. 8, lokatorem w rozumieniu ustawy jest także osoba (w tym 
członek spółdzielni mieszkaniowej), której przysługuje spółdzielcze własnościowe 
prawo do lokalu 
Wątpliwości Sądu Okręgowego wywołało to, że obecnie, po nowelizacji 
ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, spółdzielcze własnościowe prawo do 
lokalu mieszkalnego jest prawem bardzo zbliżonym w swych skutkach do prawa 
własności i pod tym względem różni się znacznie od innych ograniczonych praw 
rzeczowych. Podważa to, w ocenie Sądu, celowość przyznania jego posiadaczowi 
ochrony tak daleko idącej, jak osobom korzystającym z lokalu na innych 
podstawach, znacznie mniej korzystnych. 
Istotnie, po kolejnych orzeczeniach Trybunału Konstytucyjnego 
stwierdzających niezgodność z konstytucją poszczególnych przepisów dawniej 
Prawa spółdzielczego, a obecnie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, 
ograniczających prawa członków, którym przysługuje spółdzielcze własnościowe 
prawo do lokalu (por. m.in. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 marca 
2004 r. K 32/03, OTK Zb.Urz 2004, nr 3A, poz. 22), a także po nowelizacji ustawy o 
spółdzielniach mieszkaniowych dokonanej ustawą z dnia 19 grudnia 2002 r. (Dz.U. 
Nr 240, poz. 2058), nie występują już praktycznie żadne ograniczenia w 
dysponowaniu spółdzielczym własnościowym prawem do lokalu przez osobę, której 
ono przysługuje, dzięki czemu w tym zakresie zrównało się ono niemal z prawem 
własności. Jak trafnie wskazuje się w literaturze, rzeczowy charakter spółdzielczego 
prawa do lokalu różni się w sposób istotny od takiego charakteru innych 
ograniczonych praw, co wynika stąd, że chociaż pod względem jurydycznym prawo 

to obciąża nieruchomość cudzą, to z ekonomicznego punktu widzenia 
nieruchomość ta stanowi mienie grupowe, należące do samych członków, a 
obecnie też do osób, nie będących członkami spółdzielni, w związku z czym 
spółdzielnia, wykonując swoje prawo własności, działa nie w swoim interesie, jak 
inni właściciele, lecz w interesie osób, którym przysługują do jej nieruchomości 
ograniczone prawa rzeczowe. 
Wszystko to sprawia, że może budzić wątpliwości celowość rozciągnięcia 
ochrony przewidzianej w ustawie o ochronie praw lokatorów na osoby o statusie 
prawnym zbliżonym istocie do statusu właściciela, różniącym się zasadniczo od 
statusu osób, których byt mieszkaniowy jest zależny od woli innych podmiotów. 
Celem ustawy o ochronie praw lokatorów jest zapewnienie odpowiedniej ochrony 
osobom, których prawo do lokalu uzależnione jest od woli innych podmiotów, 
dysponujących silniejszym prawem do tego lokalu, którego realizacja może grozić 
szkodliwymi społecznie konsekwencjami podmiotom dysponującym prawem 
słabszym. 
Mając jednak na względzie także i ten cel ustawy trzeba stwierdzić, że w 
odniesieniu do członków spółdzielni, dysponujących spółdzielczym własnościowym 
prawem do lokalu, spółdzielnia może wystąpić w roli podmiotu, którego prawo jest 
silniejsze i może swoją wolą doprowadzić do utraty spółdzielczego własnościowego 
prawa do lokalu przez uprawnionego. Może do tego dojść przykładowo w sytuacji 
wykluczenia członka ze spółdzielni i niemożności dokonania przez niego zbycia 
przysługującego mu prawa do lokalu. Stwierdzić więc trzeba, że mogą występować 
sytuacje, w których także cel ustawy uzasadnia objęcie przewidzianą w niej ochroną 
również osób, władających spółdzielczym własnościowym prawem do lokalu 
mieszkalnego. 
Decydujące jednak znaczenie dla rozumienia art. 2 ust. 1 pkt. 1 u.o.p.l ma 
jego jednoznaczna treść oraz treść art. 11 ust. 8 ustawy, przyjęta przez 
ustawodawcę już po wejściu w życie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz 
po wydaniu przez Trybunał Konstytucyjny większości wskazanych wyżej orzeczeń. 
Ustawodawca, znając charakter tego prawa, zdecydował się jednak na definicję 
pojęcia lokatora w ustawie o ochronie praw lokatorów. Bez wykroczenia poza 
dopuszczalną granicę wykładni, prowadzącą do tworzenia prawa, niemożliwa jest 
interpretacja omawianego przepisu, pozbawiająca statusu lokatora osobę, której 
przysługuje spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego. 

Przeciwdziałaniu niepożądanym społecznie skutkom objęcia ochroną ustawy 
takich osób, z reguły dobrze sytuowanych, którym po utracie prawa do lokalu 
zazwyczaj przysługuje prawo do jego równowartości, służy przewidziany w art. 14 
ust. 3 ustawy obowiązek sądu badania w każdym przypadku sytuacji materialnej 
osób, w stosunku do których orzeka o uprawnieniu bądź braku uprawnienia do 
lokalu socjalnego, a w wypadkach określonych w ust. 4 tego przepisu, badania, czy 
osoby te mogą zamieszkać w innym lokalu, co obejmuje także badanie, czy mają 
możliwość samodzielnego zaspokojenia swoich potrzeb mieszkaniowych. 
Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie 
prawne, jak w uchwale.