III CZP 49/11

Uchwała z dnia 14 października 2011 r. III CZP 49/11 
 
Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Józef Frąckowiak 
Sędzia SA Marek Machnij 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Janusza S. przy uczestnictwie Alfreda S., 
Romualda S., Janusza Andrzeja S., Wojciecha S., Beaty S. i Zdzisława S. o 
stwierdzenie nabycia spadku, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu 
jawnym w dniu 14 października 2011 r. zagadnienia prawnego przedstawionego 
przez Sąd Okręgowy w Zamościu postanowieniem z dnia 13 stycznia 2011 r.: 
"Czy w warunkach art. 932 § 4 k.p.c. udział spadkowy zmarłego rodzica 
spadkodawcy przypada także temu przyrodniemu rodzeństwu spadkodawcy, które 
nie jest biologicznym dzieckiem zmarłego rodzica spadkodawcy, czy też nie?" 
podjął uchwałę: 
 
Jeżeli jeden z rodziców spadkodawcy nie dożył otwarcia spadku, udział 
spadkowy, który by mu przypadał, dziedziczy, na podstawie art. 932 § 4 k.c., w 
częściach równych rodzeństwo rodzone i przyrodnie spadkodawcy. 
 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione zagadnienie prawne powstało przy rozpoznawaniu apelacji 
uczestnika Zdzisława S. od postanowienia Sądu Rejonowego w Krasnymstawie z 
dnia 8 kwietnia 2010 r., wydanego w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku po 
Stanisławie S., zmarłym dnia 8 września 2009 r. Spadkodawca był kawalerem, nie 
miał dzieci, jego rodzice Jan i Rozalia S. zmarli przed nim. Miał sześcioro 
rodzeństwa, przy czym pięcioro z nich pochodziło od obojga tych samych rodziców 
co spadkodawca, a jedno – brat Tadeusz S., zmarły w 1992 r., miał wspólną ze 
spadkodawcą matkę, pochodził bowiem z jej pierwszego małżeństwa z Witoldem S. 
(bratem jej drugiego męża). Spadek po Stanisławie S. podlegał dziedziczeniu 
ustawowemu i Sąd Rejonowy – po ustaleniu, że spośród sześciorga rodzeństwa 

spadkodawcy żyje jedynie brat Zdzisław Sławomir S., że siostra Leokadia S. oraz 
brat Hieronim S. zmarli bezpotomnie, a pozostali bracia pozostawili zstępnych – 
przyjął porządek dziedziczenia przewidziany w art. 932 § 4 i 5 k.c. Potraktował przy 
tym rodzeństwo spadkodawcy jednakowo, niezależnie od tego, czy było przyrodnie, 
czy też rodzone. W konsekwencji dzieci przyrodniego brata spadkodawcy 
odziedziczyły jego udział określony na 1/4 część. 
Taki sposób ustalenia kręgu spadkobierców zakwestionował rodzony brat 
spadkodawcy, który w apelacji podniósł, że Tadeusz S. – jako brat przyrodni – nie 
może być spadkobiercą ustawowym Stanisława S. 
Sąd Okręgowy wyjaśnił, że jego wątpliwości zrodziły się ze względu na 
zmianę uprawnień do dziedziczenia ustawowego rodzeństwa spadkodawcy, 
wprowadzoną w drodze nowelizacji art. 932-934 k.c., dokonanej ustawą z dnia 2 
kwietnia 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 79, poz. 662). 
Znowelizowane przepisy weszły w życie dnia 28 czerwca 2009 r. i obowiązywały w 
chwili śmierci Stanisława S. Artykuł 932 § 1 k.c. w nowym brzmieniu powołuje do 
dziedziczenia ustawowego rodziców przed rodzeństwem, które zostaje powołane 
do spadku dopiero wtedy, gdy przynajmniej jeden z rodziców nie dożył otwarcia 
spadku (art. 932 § 4 k.c.). Sąd stwierdził, że taka formuła spadkobrania umożliwia 
dwie interpretacje; pierwszą, ujętą w uzasadnieniu projektu ustawy nowelizującej, 
według której dokonana zmiana nie podważa dotychczas obowiązującej zasady 
równego traktowania rodzeństwa spadkodawcy, niezależnie od tego, czy miało ono 
wspólnych ze spadkodawcą oboje rodziców, czy tylko jednego z nich, i drugą, 
opierającą się na założeniu, że art. 932 § 4 k.c. realizuje tzw. prawo wstępowania, 
polegające na tym, iż w miejsce spadkobiercy ustawowego, który nie chce lub nie 
może dziedziczyć, wstępują jego spadkobiercy. W takim przypadku rodzeństwo 
przyrodnie nie nabywa udziału zmarłego rodzica spadkodawcy, który nie był 
rodzicem wspólnym. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Przed dokonaną w 2009 r. nowelizacją przepisów kodeksu cywilnego 
dotyczących spadków rodzeństwo spadkodawcy oraz jego rodzice należeli do 
drugiej grupy spadkowej i na podstawie art. 932 § 1 k.c. dochodzili do dziedziczenia 
ustawowego – w braku zstępnych – wraz z małżonkiem zmarłego. Szczegółowe 
zasady podziału spadku między nimi określały art. 932 § 2 i art. 933 k.c. Również 
wówczas obowiązujący przepis nie precyzował pojęcia rodzeństwa, w drodze 

wykładni przyjęto jednak – i pogląd ten był powszechnie akceptowany – że 
rodzeństwo należy rozumieć szeroko, zaliczając do niego zarówno rodzeństwo 
spadkodawcy mające oboje tych samych rodziców (rodzone), jak też rodzeństwo 
mające wspólnego ze spadkodawcą tylko jednego rodzica (przyrodnie). W obu 
wypadkach stopień pokrewieństwa ze spadkodawcą był ten sam, różna była jedynie 
„intensywność” pokrewieństwa. 
Zmiana porządku dziedziczenia ustawowego dokonana w 2009 r. 
poprzedzona była długim okresem prac legislacyjnych, ukazywały się publikacje 
poddające pod rozwagę różne warianty ustawowych rozwiązań spadkobrania. 
Przedmiotem dyskusji było również ukształtowanie relacji pomiędzy dziedziczeniem 
przez rodziców spadkodawcy a dziedziczeniem przez jego rodzeństwo. W pewnej 
fazie prac komisji przyjęto koncepcję dziedziczenia przez rodziców, w których 
miejsce – jeżeli nie dożyli otwarcia spadku – wstępowały ich dzieci. To 
postanowienie stało się przedmiotem wypowiedzi w publikacjach powoływanych 
przez Sąd Okręgowy i usprawiedliwiało pogląd o wyłączeniu z dziedziczenia 
rodzeństwa przyrodniego, które nie było dzieckiem tego z rodziców spadkodawcy, 
który nie żył już w chwili śmierci spadkodawcy. 
Ostatecznie jednak w ustawie nowelizującej wprowadzony został art. 932 § 4 
k.c. w innym brzmieniu niż w omawianym projekcie. Udział rodzica spadkodawcy, 
zmarłego przed otwarciem spadku, nie przypada „jego dzieciom”, lecz „rodzeństwu 
spadkodawcy”. Takie ujęcie wskazuje na powiązanie uprawnienia rodzeństwa do 
dziedziczenia udziału zmarłego rodzica (rodziców) spadkodawcy z pokrewieństwem 
ze spadkodawcą, a nie z pokrewieństwem z tym rodzicem spadkodawcy, którego 
udział podlega dziedziczeniu. Rodzeństwo ma więc własny tytuł do dziedziczenia 
udziału spadkowego zwolnionego przez zmarłego rodzica spadkodawcy i nie 
przejmuje jego udziału jako jego zstępny. Taki pogląd jest akceptowany w 
piśmiennictwie, a stanowisko przeciwne wyrażono jednostkowo, odwołując się do 
argumentów opartych na koncepcji, która ostatecznie nie została wykorzystana w 
ustawie nowelizującej. 
Przyjętą interpretację art. 932 § 4 k.c. potwierdza porównanie art. 932 § 4 z 
art. 934 k.c., także znowelizowanego w 2009 r. i wyznaczającego zasady 
dziedziczenia przez dziadków spadkodawcy oraz konsekwencje niedożycia przez 
nich otwarcia spadku. Artykuł 934 § 2 k.c. przewiduje, że jeżeli któryś z dziadków 
nie dożył otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał przypada jego 

zstępnym i jest dzielony według zasad ogólnych podziału między zstępnych 
spadkodawcy. Następny paragraf tego przepisu określa losy udziału, który by 
przypadł zmarłemu dziadkowi, w razie braku jego zstępnych; wówczas udział ten 
przypada pozostałym dziadkom w częściach równych. W tym przepisie 
ustawodawca zastosował więc jako pierwszy porządek dziedziczenia wstąpienie w 
miejsce zmarłego uprawnionego do spadku jego zstępnych, po czym oznaczył 
sposób dziedziczenia, jeśli pierwszy sposób nie ma zastosowania z powodu braku 
zstępnych. Pozostali dziadkowie, którzy mają dziedziczyć udział zmarłego dziadka 
niemającego zstępnych, uzyskali własne prawo do jego części spadku, wywodzące 
się z pokrewieństwa ze spadkodawcą, nie zaś z dziadkiem, który otwarcia spadku 
nie dożył. Zestawienie dwóch ostatnich paragrafów art. 934 k.c. dowodzi, że 
ustawodawca, chcąc wprowadzić dziedziczenie przez zstępnych uprawnionego, 
który nie dożył otwarcia spadku, posługuje się sformułowaniami wyraźnie 
ujawniającymi taki zamysł (por. także art. 931 § 2 k.c.). Jeśli natomiast jego 
zamiarem jest ustanowienie odrębnej grupy uprawnionych do zwolnionego udziału, 
indywidualizuje ich przez odwołanie się do pokrewieństwa lub powinowactwa ze 
spadkodawcą (por. art. 9341 k.c.). 
Stanowisko łączące uprawnienie rodzeństwa do dziedziczenia z 
pokrewieństwem ze spadkodawcą, a nie z rodzicem spadkodawcy, który nie dożył 
otwarcia spadku, a w rezultacie równe traktowanie rodzeństwa rodzonego i 
przyrodniego niezależnie od tego, czy dziedziczenie dotyczy udziału zwolnionego 
przez rodzica wspólnego, czy przez drugiego z rodziców, którego przyrodnia siostra 
lub brat nie jest zstępnym, pozostaje w zgodzie z zamierzeniami projektodawców 
ustawy nowelizującej. Potwierdza to uzasadnienie ustawy, w którym wskazano, że 
wprowadzana zmiana spadkobrania przez rodziców i rodzeństwo zmarłego zakłada 
dziedziczenie przez rodzeństwo części spadku, która przypadałaby zmarłemu 
wcześniej rodzicowi w częściach równych, przy czym nie ma znaczenia, czy jest to 
rodzeństwo rodzone, czy przyrodnie. Zasadę jednakowego traktowania rodzeństwa 
uznano za utrwaloną i zaznaczono, że projektowane zmiany jej nie naruszają (Sejm 
VI kadencji, druk nr 1541). Dokonana nowelizacja zmieniała kolejność 
dziedziczenia, jednak nie zacieśniała kręgu osób powołanych do dziedziczenia, 
przeciwnie, rozszerzyła ten krąg, włączając do kręgu spadkobierców także 
pasierbów (art. 9341 k.c.). 

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie, jak 
w uchwale.